ខគ្គវិសាណសុត្តោ

ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេសោ

បឋមវគ្គោ

១២១. សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌំ,អវិហេឋយំ អញ្ញតរម្បិ តេសំ;

ន បុត្តមិច្ឆេយ្យ កុតោ សហាយំ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌន្តិ. សព្ពេសូតិ សព្ពេន សព្ពំ សព្ពថា សព្ពំ អសេសំ និស្សេសំ បរិយាទិយនវចនមេតំ – សព្ពេសូតិ. ភូតេសូតិ ភូតា វុច្ចន្តិ តសា ច ថាវរា ច. តសាតិ យេសំ តសិតតណ្ហា អប្បហីនា, យេសញ្ច ភយភេរវា អប្បហីនា. កិំការណា វុច្ចន្តិ តសា? តេ តសន្តិ ឧត្តសន្តិ បរិតសន្តិ ភាសន្តិ សន្តាសំ អាបជ្ជន្តិ, តំការណា វុច្ចន្តិ តសា. ថាវរាតិ យេសំ តសិតតណ្ហា បហីនា, យេសញ្ច ភយភេរវា បហីនា. កិំការណា វុច្ចន្តិ ថាវរា? តេ ន តសន្តិ ន ឧត្តសន្តិ ន បរិតសន្តិ ន ភាយន្តិ ន សន្តាសំ អាបជ្ជន្តិ, តំការណា វុច្ចន្តិ ថាវរា. ទណ្ឌន្តិ តយោ ទណ្ឌា – កាយទណ្ឌោ វចីទណ្ឌោ មនោទណ្ឌោ. តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ កាយទណ្ឌោ, ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ វចីទណ្ឌោ, តិវិធំ មនោទុច្ចរិតំ មនោទណ្ឌោ. សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌន្តិ សព្ពេសុ ភូតេសុ ទណ្ឌំ និធាយ និទហិត្វា.

អវិហេឋយំ អញ្ញតរម្បិ តេសន្តិ ឯកមេកម្បិ សត្តំ បាណិនា វា លេឌ្ឌុនា វា ទណ្ឌេន វា សត្ថេន វា អន្ទុយា [អរុយា (ស្យា.), អទ្ទុយា (ក.)] វា រជ្ជុយា វា អវិហេឋយន្តោ, សព្ពេបិ សត្តេ បាណិនា វា លេឌ្ឌុនា វា ទណ្ឌេន វា សត្ថេន វា អន្ទុយា វា រជ្ជុយា វា អវិហេឋយន្តោតិ – អវិហេឋយំ អញ្ញតរម្បិ តេសំ.

ន បុត្តមិច្ឆេយ្យ កុតោ សហាយន្តិ. នាតិ បដិក្ខេបោ; បុត្តាតិ ចត្តារោ បុត្តា – អត្រជោ បុត្តោ, ខេត្តជោ បុត្តោ, ទិន្នកោ បុត្តោ, អន្តេវាសិកោ បុត្តោ. សហាយន្តិ សហាយា វុច្ចន្តិ យេហិ សហ អាគមនំ ផាសុ, គមនំ ផាសុ, គមនាគមនំ ផាសុ, ឋានំ ផាសុ, និសជ្ជនំ ផាសុ, សយនំ [និបជ្ជនំ (ស្យា.)] ផាសុ, អាលបនំ ផាសុ, សល្លបនំ ផាសុ, ឧល្លបនំ ផាសុ, សមុល្លបនំ ផាសុ. ន បុត្តមិច្ឆេយ្យ កុតោ សហាយន្តិ បុត្តម្បិ ន ឥច្ឆេយ្យ ន សាទិយេយ្យ ន បត្ថយេយ្យ ន បិហយេយ្យ នាភិជប្បេយ្យ, កុតោ មិត្តំ វា សន្ទិដ្ឋំ វា សម្ភត្តំ វា សហាយំ វា ឥច្ឆេយ្យ [ឥច្ឆិស្សតិ (ស្យា.) ឯវមីទិសេសុ បទេសុ អនាគតវិភត្តិយា] សាទិយេយ្យ បត្ថយេយ្យ បិហយេយ្យ អភិជប្បេយ្យាតិ – ន បុត្តមិច្ឆេយ្យ កុតោ សហាយំ.

ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោតិ. ឯកោតិ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកោ, អទុតិយដ្ឋេន ឯកោ, តណ្ហាយ បហានដ្ឋេន [តណ្ហាបហានដ្ឋេន (ស្យា.) មហានិ. ១៩១] ឯកោ, ឯកន្តវីតរាគោតិ ឯកោ, ឯកន្តវីតទោសោតិ ឯកោ, ឯកន្តវីតមោហោតិ ឯកោ, ឯកន្តនិក្កិលេសោតិ ឯកោ, ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ឯកោ, ឯកោ អនុត្តរំ បច្ចេកសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ឯកោ.

កថំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកោ? សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ សព្ពំ ឃរាវាសបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា បុត្តទារបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា ញាតិបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា សន្និធិបលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិត្វា អកិញ្ចនភាវំ ឧបគន្ត្វា ឯកោ ចរតិ វិហរតិ ឥរិយតិ វត្តេតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតីតិ – ឯវំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកោ.

កថំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ អទុតិយដ្ឋេន ឯកោ? សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ ឯកោ អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ បដិសេវតិ អប្បសទ្ទានិ អប្បនិគ្ឃោសានិ វិជនវាតានិ មនុស្សរាហស្សេយ្យកានិ បដិសល្លានសារុប្បានិ. សោ ឯកោ គច្ឆតិ, ឯកោ តិដ្ឋតិ, ឯកោ និសីទតិ, ឯកោ សេយ្យំ កប្បេតិ, ឯកោ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ, ឯកោ អភិក្កមតិ, ឯកោ បដិក្កមតិ, ឯកោ រហោ និសីទតិ, ឯកោ ចង្កមំ អធិដ្ឋាតិ, ឯកោ ចរតិ វិហរតិ ឥរិយតិ វត្តេតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតីតិ – ឯវំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ អទុតិយដ្ឋេន ឯកោ.

កថំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ តណ្ហាយ បហានដ្ឋេន ឯកោ? សោ ឯវំ ឯកោ អទុតិយោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ មហាបធានំ បទហន្តោ មារំ សសេនកំ នមុចិំ កណ្ហំ បមត្តពន្ធុំ វិធមេត្វា ច តណ្ហាជាលិនិំ វិសរិតំ វិសត្តិកំ បជហិ វិនោទេសិ ព្យន្តីអកាសិ អនភាវំគមេសិ.

‘‘តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ, ទីឃមទ្ធាន សំសរំ;

ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវំ, សំសារំ នាតិវត្តតិ.

‘‘ឯតមាទីនវំ ញត្វា, តណ្ហំ ទុក្ខស្ស សម្ភវំ;

វីតតណ្ហោ អនាទានោ, សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ’’តិ.

ឯវំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ តណ្ហាយ បហានដ្ឋេន ឯកោ.

កថំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឯកន្តវីតរាគោតិ ឯកោ? រាគស្ស បហីនត្តា ឯកន្តវីតរាគោតិ ឯកោ, ទោសស្ស បហីនត្តា ឯកន្តវីតទោសោតិ ឯកោ, មោហស្ស បហីនត្តា ឯកន្តវីតមោហោតិ ឯកោ, កិលេសានំ បហីនត្តា ឯកន្តនិក្កិលេសោតិ ឯកោ. ឯវំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឯកន្តវីតរាគោតិ ឯកោ.

កថំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ឯកោ? ឯកាយនមគ្គោ វុច្ចតិ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ.

‘‘ឯកាយនំ ជាតិខយន្តទស្សី, មគ្គំ បជានាតិ ហិតានុកម្បី;

ឯតេន មគ្គេន តរិំសុ បុព្ពេ, តរិស្សន្តិ យេ ច តរន្តិ ឱឃ’’ន្តិ.

ឯវំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ឯកោ.

កថំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឯកោ អនុត្តរំ បច្ចេកសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ឯកោ? ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ. បញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពលំ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ វីមំសា វិបស្សនា សម្មាទិដ្ឋិ. សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ មគ្គបច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ញាណបច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘វេទនាបច្ចយា តណ្ហា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ពុជ្ឈិ; ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘សឡាយតននិរោធា ផស្សនិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘វេទនានិរោធា តណ្ហានិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ; ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ ពុជ្ឈិ; ‘‘ឥមេ អាសវា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘អយំ អាសវសមុទយោ’’តិ ពុជ្ឈិ…បេ… ‘‘អយំ អាសវនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ ពុជ្ឈិ; ‘‘ឥមេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ឥមេ ធម្មា បហាតព្ពា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ឥមេ ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពា’’តិ ពុជ្ឈិ, ‘‘ឥមេ ធម្មា ភាវេតព្ពា’’តិ ពុជ្ឈិ; ឆន្នំ ផស្សាយតនានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច ពុជ្ឈិ, បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ សមុទយញ្ច…បេ… និស្សរណញ្ច ពុជ្ឈិ, ចតុន្នំ មហាភូតានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច ពុជ្ឈិ, ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ ពុជ្ឈិ.

អថ វា, យំ ពុជ្ឈិតព្ពំ អនុពុជ្ឈិតព្ពំ បដិពុជ្ឈិតព្ពំ សម្ពុជ្ឈិតព្ពំ អធិគន្តព្ពំ ផស្សិតព្ពំ សច្ឆិកាតព្ពំ, សព្ពំ តំ តេន បច្ចេកពោធិញាណេន ពុជ្ឈិ អនុពុជ្ឈិ បដិពុជ្ឈិ សម្ពុជ្ឈិ អធិគច្ឆិ ផស្សេសិ សច្ឆាកាសីតិ ឯវំ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ឯកោ អនុត្តរំ បច្ចេកសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ – ឯកោ.

ចរេតិ អដ្ឋ ចរិយាយោ – ឥរិយាបថចរិយា, អាយតនចរិយា, សតិចរិយា, សមាធិចរិយា, ញាណចរិយា, មគ្គចរិយា, បត្តិចរិយា, លោកត្ថចរិយា. ឥរិយាបថចរិយាតិ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ. អាយតនចរិយាតិ ឆសុ អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ អាយតនេសុ. សតិចរិយាតិ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ. សមាធិចរិយាតិ ចតូសុ ឈានេសុ. ញាណចរិយាតិ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ. មគ្គចរិយាតិ ចតូសុ អរិយមគ្គេសុ. បត្តិចរិយាតិ ចតូសុ សាមញ្ញផលេសុ. លោកត្ថចរិយាតិ តថាគតេសុ អរហន្តេសុ សម្មាសម្ពុទ្ធេសុ បទេសតោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធេសុ បទេសតោ សាវកេសុ. ឥរិយាបថចរិយា ច បណិធិសម្បន្នានំ, អាយតនចរិយា ច ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ, សតិចរិយា ច អប្បមាទវិហារីនំ, សមាធិចរិយា ច អធិចិត្តមនុយុត្តានំ, ញាណចរិយា ច ពុទ្ធិសម្បន្នានំ, មគ្គចរិយា ច សម្មាបដិបន្នានំ, បត្តិចរិយា ច អធិគតផលានំ, លោកត្ថចរិយា ច តថាគតានំ អរហន្តានំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ បទេសតោ បច្ចេកពុទ្ធានំ បទេសតោ សាវកានំ. ឥមា អដ្ឋ ចរិយាយោ. អបរាបិ អដ្ឋ ចរិយាយោ – អធិមុច្ចន្តោ សទ្ធាយ ចរតិ, បគ្គណ្ហន្តោ វីរិយេន ចរតិ, ឧបដ្ឋបេន្តោ សតិយា ចរតិ, អវិក្ខេបំ ករោន្តោ សមាធិនា ចរតិ, បជានន្តោ បញ្ញាយ ចរតិ, វិជានន្តោ វិញ្ញាណចរិយាយ ចរតិ. ឯវំ បដិបន្នស្ស កុសលា ធម្មា អាយាបេន្តីតិ – អាយតនចរិយាយ ចរតិ. ឯវំ បដិបន្នោ វិសេសមធិគច្ឆតីតិ – វិសេសចរិយាយ ចរតិ. ឥមា អដ្ឋ ចរិយាយោ.

អបរាបិ អដ្ឋ ចរិយាយោ – ទស្សនចរិយា ច សម្មាទិដ្ឋិយា, អភិរោបនចរិយា ច សម្មាសង្កប្បស្ស, បរិគ្គហចរិយា ច សម្មាវាចាយ, សមុដ្ឋានចរិយា ច សម្មាកម្មន្តស្ស, វោទានចរិយា ច សម្មាអាជីវស្ស, បគ្គហចរិយា ច សម្មាវាយាមស្ស, ឧបដ្ឋានចរិយា ច សម្មាសតិយា, អវិក្ខេបចរិយា ច សម្មាសមាធិស្ស. ឥមា អដ្ឋ ចរិយាយោ.

ខគ្គវិសាណកប្បោតិ យថា ខគ្គស្ស នាម វិសាណំ ឯកំ ហោតិ អទុតិយំ, ឯវមេវ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ តក្កប្បោ តស្សទិសោ តប្បដិភាគោ. យថា អតិលោណំ វុច្ចតិ លោណកប្បោ, អតិតិត្តកំ វុច្ចតិ តិត្តកប្បោ, អតិមធុរំ វុច្ចតិ មធុរកប្បោ, អតិឧណ្ហំ វុច្ចតិ អគ្គិកប្បោ, អតិសីតលំ វុច្ចតិ ហិមកប្បោ, មហាឧទកក្ខន្ធោ វុច្ចតិ សមុទ្ទកប្បោ, មហាភិញ្ញាពលប្បត្តោ សាវកោ វុច្ចតិ សត្ថុកប្បោតិ; ឯវមេវ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ តត្ថ តក្កប្បោ តស្សទិសោ តប្បដិភាគោ ឯកោ អទុតិយោ មុត្តពន្ធនោ សម្មា លោកេ ចរតិ វិហរតិ ឥរិយតិ វត្តេតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតីតិ – ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ. តេនាហ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ –

‘‘សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌំ, អវិហេឋយំ អញ្ញតរម្បិ តេសំ;

ន បុត្តមិច្ឆេយ្យ កុតោ សហាយំ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

១២២. សំសគ្គជាតស្ស ភវន្តិ ស្នេហា,ស្នេហន្វយំ ទុក្ខមិទំ បហោតិ;

អាទីនវំ ស្នេហជំ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

សំសគ្គជាតស្ស ភវន្តិ ស្នេហាតិ. សំសគ្គាតិ ទ្វេ សំសគ្គា – ទស្សនសំសគ្គោ ច សវនសំសគ្គោ ច. កតមោ ទស្សនសំសគ្គោ? ឥធេកច្ចោ បស្សតិ ឥត្ថិំ វា កុមារិំ វា អភិរូបំ ទស្សនីយំ បាសាទិកំ បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតំ. ទិស្វា បស្សិត្វា អនុព្យញ្ជនសោ និមិត្តំ គណ្ហាតិ – កេសា វា សោភនា [សោភណា (ស្យា.)] មុខំ វា សោភនំ អក្ខី វា សោភនា កណ្ណា វា សោភនា នាសា វា សោភនា ឱដ្ឋា វា សោភនា ទន្តា វា សោភនា មុខំ វា សោភនំ គីវា វា សោភនា ថនា វា សោភនា ឧរំ វា សោភនំ ឧទរំ វា សោភនំ កដិ វា សោភនា ឩរូ វា សោភនា ជង្ឃា វា សោភនា ហត្ថា វា សោភនា បាទា វា សោភនា អង្គុលិយោ វា សោភនា នខា វា សោភនាតិ. ទិស្វា បស្សិត្វា អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អភិបត្ថេតិ អនុប្បាទេតិ [អនុស្សរតិ (ក.)] អនុពន្ធតិ រាគពន្ធនំ – អយំ ទស្សនសំសគ្គោ.

កតមោ សវនសំសគ្គោ? ឥធេកច្ចោ សុណាតិ – ‘‘អសុកស្មិំ នាម គាមេ វា និគមេ វា ឥត្ថី វា កុមារី វា អភិរូបា ទស្សនីយា បាសាទិកា បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតា’’តិ. សុត្វា សុណិត្វា អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អភិបត្ថេតិ អនុប្បាទេតិ អនុពន្ធតិ រាគពន្ធនំ – អយំ សវនសំសគ្គោ.

ស្នេហាតិ ទ្វេ ស្នេហា – តណ្ហាស្នេហោ ច ទិដ្ឋិស្នេហោ ច. កតមោ តណ្ហាស្នេហោ? យាវតា តណ្ហាសង្ខាតេន សីមកតំ [សីមកតំ មរិយាទិកតំ (ស្យា.)] ឱធិកតំ បរិយន្តិកតំ បរិគ្គហិតំ មមាយិតំ – ‘‘ឥទំ មម, ឯតំ មម, ឯត្តកំ មម, ឯត្តាវតា មម’’. រូបា សទ្ទា គន្ធា រសា ផោដ្ឋព្ពា អត្ថរណា បាវុរណា ទាសិទាសា អជេឡកា កុក្កុដសូករា ហត្ថិគវាស្សវឡវា ខេត្តំ វត្ថុ ហិរញ្ញំ សុវណ្ណំ គាមនិគមរាជធានិយោ រដ្ឋញ្ច ជនបទោ ច កោសោ ច កោដ្ឋាគារញ្ច, កេវលម្បិ មហាបថវិំ តណ្ហាវសេន មមាយតិ, យាវតា អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតំ – អយំ តណ្ហាស្នេហោ.

កតមោ ទិដ្ឋិស្នេហោ? វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ, ទសវត្ថុកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ, ទសវត្ថុកា អន្តគ្គាហិកាទិដ្ឋិ. យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ ទិដ្ឋិគហនំ ទិដ្ឋិកន្តារោ ទិដ្ឋិវិសូកាយិកំ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ ទិដ្ឋិសំយោជនំ គាហោ បដិគ្គាហោ [បតិដ្ឋាហោ (ក.)] អភិនិវេសោ បរាមាសោ កុម្មគ្គោ មិច្ឆាបថោ មិច្ឆត្តំ តិត្ថាយតនំ វិបរិយាសគ្គាហោ វិបរីតគ្គាហោ វិបល្លាសគ្គាហោ មិច្ឆាគាហោ អយាថាវកស្មិំ យាថាវកន្តិ គាហោ, យាវតា ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ – អយំ ទិដ្ឋិស្នេហោ.

សំសគ្គជាតស្ស ភវន្តិ ស្នេហាតិ ទស្សនសំសគ្គបច្ចយា ច សវនសំសគ្គបច្ចយា ច តណ្ហាស្នេហោ ច ទិដ្ឋិស្នេហោ ច ភវន្តិ សម្ភវន្តិ ជាយន្តិ សញ្ជាយន្តិ និព្ពត្តន្តិ អភិនិព្ពត្តន្តិ បាតុភវន្តីតិ – សំសគ្គជាតស្ស ភវន្តិ ស្នេហា.

ស្នេហន្វយំ ទុក្ខមិទំ បហោតីតិ. ស្នេហោតិ ទ្វេ ស្នេហា – តណ្ហាស្នេហោ ច ទិដ្ឋិស្នេហោ ច…បេ… អយំ តណ្ហាស្នេហោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិស្នេហោ. ទុក្ខមិទំ បហោតីតិ ឥធេកច្ចោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ, បាណម្បិ ហនតិ, អទិន្នម្បិ អាទិយតិ, សន្ធិម្បិ ឆិន្ទតិ, និល្លោបម្បិ [វិលោបម្បិ (ស្យា.) បស្ស មហានិ. ១៧០] ហរតិ, ឯកាគារិកម្បិ ករោតិ, បរិបន្ថេបិ តិដ្ឋតិ, បរទារម្បិ គច្ឆតិ, មុសាបិ ភណតិ. តមេនំ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេន្តិ – ‘‘អយំ, ទេវ, ចោរោ អាគុចារី. ឥមស្ស យំ ឥច្ឆសិ តំ ទណ្ឌំ បណេហី’’តិ. តមេនំ រាជា តំ បរិភាសតិ. សោ បរិភាសបច្ចយាបិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ [ទុក្ខទោមនស្សំ (ស្យា.)] បដិសំវេទេតិ. ឯតំ ភយំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ កុតោ ជាតំ? តស្ស ស្នេហបច្ចយា ច នន្ទិបច្ចយា ច រាគបច្ចយា ច នន្ទិរាគបច្ចយា ច ជាតំ.

ឯត្តកេនបិ រាជា ន តុស្សតិ. តមេនំ រាជា ពន្ធាបេតិ – អន្ទុពន្ធនេន វា រជ្ជុពន្ធនេន វា សង្ខលិកពន្ធនេន វា វេត្តពន្ធនេន វា លតាពន្ធនេន វា បក្ខេបពន្ធនេន វា បរិក្ខេបពន្ធនេន វា គាមពន្ធនេន វា និគមពន្ធនេន វា រដ្ឋពន្ធនេន វា ជនបទពន្ធនេន វា, អន្តមសោ សវចនីយម្បិ ករោតិ – ‘‘ន តេ លព្ភា ឥតោ បក្កមិតុ’’ន្តិ. សោ ពន្ធនបច្ចយាបិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. ឯតំ ភយំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ កុតោ ជាតំ? តស្ស ស្នេហបច្ចយា ច នន្ទិបច្ចយា ច រាគបច្ចយា ច នន្ទិរាគបច្ចយា ច ជាតំ.

ឯត្តកេនបិ រាជា ន តុស្សតិ. តមេនំ រាជា តស្សេវ [តស្ស (ស្យា.)] ធនំ អាហរាបេតិ – សតំ វា សហស្សំ វា សតសហស្សំ វា. សោ ធនជានិបច្ចយាបិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. ឯតំ ភយំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ កុតោ ជាតំ? តស្ស ស្នេហបច្ចយា ច នន្ទិបច្ចយា ច រាគបច្ចយា ច នន្ទិរាគបច្ចយា ច ជាតំ.

ឯត្តកេនបិ រាជា ន តុស្សតិ. តមេនំ រាជា វិវិធា កម្មការណា [វិវិធានិ កម្មករណានិ (ក.)] ការាបេតិ – កសាហិបិ តាឡេតិ, វេត្តេហិបិ តាឡេតិ, អឌ្ឍទណ្ឌេហិបិ តាឡេតិ, ហត្ថម្បិ ឆិន្ទតិ, បាទម្បិ ឆិន្ទតិ, ហត្ថបាទម្បិ ឆិន្ទតិ, កណ្ណម្បិ ឆិន្ទតិ, នាសម្បិ ឆិន្ទតិ, កណ្ណនាសម្បិ ឆិន្ទតិ, ពិលង្គថាលិកម្បិ ករោតិ, សង្ខមុណ្ឌិកម្បិ ករោតិ, រាហុមុខម្បិ ករោតិ, ជោតិមាលិកម្បិ ករោតិ, ហត្ថបជ្ជោតិកម្បិ ករោតិ, ឯរកវត្តិកម្បិ [ឯរកវដ្ដិកម្បិ (ស្យា. ក.) បស្ស ម. និ. ១.១៦៩] ករោតិ, ចីរកវាសិកម្បិ ករោតិ, ឯណេយ្យកម្បិ ករោតិ, ពឡិសមំសិកម្បិ ករោតិ, កហាបណិកម្បិ ករោតិ, ខារាបតច្ឆិកម្បិ [ខារាបដិច្ឆិកម្បិ (ក.)] ករោតិ, បលិឃបរិវត្តិកម្បិ ករោតិ, បលាលបីឋកម្បិ ករោតិ, តត្តេនបិ តេលេន ឱសិញ្ចតិ, សុនខេហិបិ ខាទាបេតិ, ជីវន្តម្បិ សូលេ ឧត្តាសេតិ, អសិនាបិ សីសំ ឆិន្ទតិ. សោ កម្មការណបច្ចយាបិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ. ឯតំ ភយំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ កុតោ ជាតំ? តស្ស ស្នេហបច្ចយា ច នន្ទិបច្ចយា ច រាគបច្ចយា ច នន្ទិរាគបច្ចយា ច ជាតំ. រាជា ឥមេសំ ចតុន្នំ ទណ្ឌានំ ឥស្សរោ.

សោ សកេន កម្មេន កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ. តមេនំ និរយបាលា បញ្ចវិធពន្ធនំ នាម កម្មការណំ ករោន្តិ [ការេន្តិ (ស្យា. ក.) បស្ស ម. និ. ៣.២៦៧] – តត្តំ អយោខិលំ ហត្ថេ គមេន្តិ, តត្តំ អយោខិលំ ទុតិយេ ហត្ថេ គមេន្តិ, តត្តំ អយោខិលំ បាទេ គមេន្តិ, តត្តំ អយោខិលំ ទុតិយេ បាទេ គមេន្តិ, តត្តំ អយោខិលំ មជ្ឈេ ឧរស្មិំ គមេន្តិ. សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា [តិប្បា (ស្យា.)] ខរា កដុកា វេទនា វេទេតិ; ន ច តាវ កាលំ ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ. ឯតំ ភយំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ កុតោ ជាតំ? តស្ស ស្នេហបច្ចយា ច នន្ទិបច្ចយា ច រាគបច្ចយា ច នន្ទិរាគបច្ចយា ច ជាតំ.

តមេនំ និរយបាលា សំវេសេត្វា [សំវេសិត្វា (ស្យា. ក.) បស្ស ម. និ. ៣.២៦៧] កុឋារីហិ [កុធារីហិ (ស្យា. ក.)] តច្ឆន្តិ…បេ… តមេនំ និរយបាលា ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ គហេត្វា វាសីហិ តច្ឆន្តិ. តមេនំ និរយបាលា រថេ យោជេត្វា អាទិត្តាយ បថវិយា សម្បជ្ជលិតាយ សជោតិភូតាយ [សញ្ជោតិភូតាយ (ស្យា.)] សារេន្តិបិ បច្ចាសារេន្តិបិ. តមេនំ និរយបាលា មហន្តំ អង្គារបព្ពតំ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ អារោបេន្តិបិ ឱរោបេន្តិបិ. តមេនំ និរយបាលា ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ គហេត្វា តត្តាយ លោហកុម្ភិយា បក្ខិបន្តិ អាទិត្តាយ សម្បជ្ជលិតាយ សជោតិភូតាយ. សោ តត្ថ ផេណុទ្ទេហកំ បច្ចតិ. សោ តត្ថ ផេណុទ្ទេហកំ បច្ចមានោ សកិម្បិ ឧទ្ធំ គច្ឆតិ, សកិម្បិ អធោ គច្ឆតិ, សកិម្បិ តិរិយំ គច្ឆតិ. សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទេតិ; ន ច តាវ កាលង្ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ. ឯតំ ភយំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ កុតោ ជាតំ? តស្ស ស្នេហបច្ចយា ច នន្ទិបច្ចយា ច រាគបច្ចយា ច នន្ទិរាគបច្ចយា ច ជាតំ.

តមេនំ និរយបាលា មហានិរយេ បក្ខិបន្តិ. សោ ខោ បន មហានិរយោ –

ចតុក្កណ្ណោ ចតុទ្វារោ, វិភត្តោ ភាគសោ មិតោ;

អយោបាការបរិយន្តោ, អយសា បដិកុជ្ជិតោ.

តស្ស អយោមយា ភូមិ, ជលិតា តេជសា យុតា;

សមន្តា យោជនសតំ, ផរិត្វា តិដ្ឋតិ សព្ពទា.

កទរិយាតបនា [កទរិយា តាបនា (ក.) មហានិ. ១៧០] ឃោរា, អច្ចិមន្តោ ទុរាសទា;

លោមហំសនរូបា ច, ភេស្មា បដិភយា ទុខា.

បុរត្ថិមាយ ច ភិត្តិយា, អច្ចិក្ខន្ធោ សមុដ្ឋិតោ;

ឌហន្តោ បាបកម្មន្តេ, បច្ឆិមាយ បដិហញ្ញតិ.

បច្ឆិមាយ ច ភិត្តិយា, អច្ចិក្ខន្ធោ សមុដ្ឋិតោ;

ឌហន្តោ បាបកម្មន្តេ, បុរិមាយ បដិហញ្ញតិ.

ទក្ខិណាយ ច ភិត្តិយា, អច្ចិក្ខន្ធោ សមុដ្ឋិតោ;

ឌហន្តោ បាបកម្មន្តេ, ឧត្តរាយ បដិហញ្ញតិ.

ឧត្តរាយ ច ភិត្តិយា, អច្ចិក្ខន្ធោ សមុដ្ឋិតោ;

ឌហន្តោ បាបកម្មន្តេ, ទក្ខិណាយ បដិហញ្ញតិ.

ហេដ្ឋតោ ច សមុដ្ឋាយ, អច្ចិក្ខន្ធោ ភយានកោ;

ឌហន្តោ បាបកម្មន្តេ, ឆទនស្មិំ បដិហញ្ញតិ.

ឆទនម្ហា សមុដ្ឋាយ, អច្ចិក្ខន្ធោ ភយានកោ;

ឌហន្តោ បាបកម្មន្តេ, ភូមិយំ បដិហញ្ញតិ.

អយោកបាលមាទិត្តំ, សន្តត្តំ ជលិតំ យថា;

ឯវំ អវីចិនិរយោ, ហេដ្ឋា ឧបរិ បស្សតោ.

តត្ថ សត្តា មហាលុទ្ទា, មហាកិព្ពិសការិនោ;

អច្ចន្តបាបកម្មន្តា, បច្ចន្តិ ន ច មិយ្យរេ [មីយរេ (ក.)].

ជាតវេទសមោ កាយោ, តេសំ និរយវាសិនំ;

បស្ស កម្មានំ ទឡ្ហត្តំ, ន ភស្មា ហោតិ នបិ មសិ.

បុរត្ថិមេនបិ ធាវន្តិ, តតោ ធាវន្តិ បច្ឆិមំ;

ឧត្តរេនបិ ធាវន្តិ, តតោ ធាវន្តិ ទក្ខិណំ.

យំ យំ ទិសំ បធាវន្តិ, តំ តំ ទ្វារំ បិធីយតិ;

អភិនិក្ខមិតាសា តេ, សត្តា មោក្ខគវេសិនោ.

ន តេ តតោ និក្ខមិតុំ, លភន្តិ កម្មបច្ចយា;

តេសញ្ច បាបកម្មន្តំ, អវិបក្កំ កតំ ពហុន្តិ.

ឯតំ ភយំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ កុតោ ជាតំ? តស្ស ស្នេហបច្ចយា ច នន្ទិបច្ចយា ច រាគបច្ចយា ច នន្ទិរាគបច្ចយា ច ជាតំ.

យានិ ច នេរយិកានិ ទុក្ខានិ យានិ ច តិរច្ឆានយោនិកានិ ទុក្ខានិ យានិ ច បេត្តិវិសយិកានិ ទុក្ខានិ យានិ ច មានុសិកានិ ទុក្ខានិ, តានិ កុតោ ជាតានិ កុតោ សញ្ជាតានិ កុតោ និព្ពត្តានិ កុតោ អភិនិព្ពត្តានិ កុតោ បាតុភូតានិ? តស្ស ស្នេហបច្ចយា ច នន្ទិបច្ចយា ច រាគបច្ចយា ច នន្ទិរាគបច្ចយា ច ភវន្តិ សម្ភវន្តិ ជាយន្តិ សញ្ជាយន្តិ និព្ពត្តន្តិ អភិនិព្ពត្តន្តិ បាតុភវន្តីតិ – ស្នេហន្វយំ ទុក្ខមិទំ បហោតិ.

អាទីនវំ ស្នេហជំ បេក្ខមានោតិ. ស្នេហោតិ ទ្វេ ស្នេហា – តណ្ហាស្នេហោ ច ទិដ្ឋិស្នេហោ ច…បេ… អយំ តណ្ហាស្នេហោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិស្នេហោ. អាទីនវំ ស្នេហជំ បេក្ខមានោតិ តណ្ហាស្នេហោ ច ទិដ្ឋិស្នេហោ ច អាទីនវំ ស្នេហជំ បេក្ខមានោ ទក្ខមានោ ឱលោកយមានោ និជ្ឈាយមានោ ឧបបរិក្ខមានោតិ – អាទីនវំ ស្នេហជំ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ. តេនាហ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ –

‘‘សំសគ្គជាតស្ស ភវន្តិ ស្នេហា, ស្នេហន្វយំ ទុក្ខមិទំ បហោតិ;

អាទីនវំ ស្នេហជំ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

១២៣. មិត្តេ សុហជ្ជេ អនុកម្បមានោ, ហាបេតិ អត្ថំ បដិពទ្ធចិត្តោ [បដិពន្ធចិត្តោ (ក.)] ;

ឯតំ ភយំ សន្ថវេ [សន្ធវេ (ក.)] បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

មិត្តេ សុហជ្ជេ អនុកម្បមានោ, ហាបេតិ អត្ថំ បដិពទ្ធចិត្តោតិ. មិត្តាតិ ទ្វេ មិត្តា – អគារិកមិត្តោ ច អនាគារិកមិត្តោ [បព្ពជិតមិត្តោ (ក.) ឯវមុបរិបិ] ច. កតមោ អគារិកមិត្តោ? ឥធេកច្ចោ ទុទ្ទទំ ទទាតិ, ទុច្ចជំ ចជតិ, ទុក្ករំ ករោតិ, ទុក្ខមំ ខមតិ, គុយ្ហមស្ស អាចិក្ខតិ, គុយ្ហមស្ស បរិគូហតិ [បរិគុយ្ហតិ (ស្យា. ក.)], អាបទាសុ ន វិជហតិ, ជីវិតម្បិស្ស អត្ថាយ បរិច្ចត្តំ ហោតិ, ខីណេ នាតិមញ្ញតិ – អយំ អគារិកមិត្តោ.

កតមោ អនាគារិកមិត្តោ? ឥធ ភិក្ខុ បិយោ ច ហោតិ មនាបោ ច គរុ ច ភាវនីយោ ច វត្តា ច វចនក្ខមោ ច គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា, នោ ច អដ្ឋានេ និយោជេតិ អធិសីលេ សមាទបេតិ, ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ភាវនានុយោគេ សមាទបេតិ, ចតុន្នំ សម្មប្បធានានំ…បេ… ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទានំ… បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ… បញ្ចន្នំ ពលានំ… សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ… អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស ភាវនានុយោគេ សមាទបេតិ – អយំ អនាគារិកមិត្តោ.

សុហជ្ជា វុច្ចន្តិ យេហិ សហ អាគមនំ ផាសុ គមនំ ផាសុ ឋានំ ផាសុ និសជ្ជនំ [និសជ្ជា (ក.)] ផាសុ សយនំ ផាសុ អាលបនំ ផាសុ សល្លបនំ ផាសុ ឧល្លបនំ ផាសុ សមុល្លបនំ ផាសុ. មិត្តេ សុហជ្ជេ អនុកម្បមានោ ហាបេតិ អត្ថន្តិ មិត្តេ ច សុហជ្ជេ ច សន្ទិដ្ឋេ ច សម្ភត្តេ ច សហាយេ ច អនុកម្បមានោ អនុបេក្ខមានោ អនុគណ្ហមានោ អត្តត្ថម្បិ បរត្ថម្បិ ឧភយត្ថម្បិ ហាបេតិ, ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ អត្ថំ ហាបេតិ, សម្បរាយិកម្បិ អត្ថំ ហាបេតិ, បរមត្ថម្បិ ហាបេតិ បហាបេតិ បរិហាបេតិ បរិធំសេតិ បរិវជ្ជេតិ [បរិសជ្ជេតិ (ស្យា.)] អន្តរធាបេតីតិ – មិត្តេ សុហជ្ជេ អនុកម្បមានោ ហាបេតិ អត្ថំ.

បដិពទ្ធចិត្តោតិ ទ្វីហិ ការណេហិ បដិពទ្ធចិត្តោ ហោតិ – អត្តានំ វា នីចំ ឋបេន្តោ បរំ ឧច្ចំ ឋបេន្តោ បដិពទ្ធចិត្តោ ហោតិ, អត្តានំ វា ឧច្ចំ ឋបេន្តោ បរំ នីចំ ឋបេន្តោ បដិពទ្ធចិត្តោ ហោតិ. កថំ អត្តានំ នីចំ ឋបេន្តោ បរំ ឧច្ចំ ឋបេន្តោ បដិពទ្ធចិត្តោ ហោតិ? តុម្ហេ មេ ពហូបការា, អហំ តុម្ហេ និស្សាយ លភាមិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ. យម្បិ [យេបិ (ក.) ឯវំ ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១៥១] មេ អញ្ញេ ទាតុំ វា កាតុំ វា មញ្ញន្តិ តុម្ហេ និស្សាយ តុម្ហេ សម្បស្សន្តា. យម្បិ មេ បោរាណំ មាតាបេត្តិកំ នាមគោត្តំ, តម្បិ មេ អន្តរហិតំ. តុម្ហេហិ អហំ ញាយាមិ – អសុកស្ស កុលុបកោ, អសុកាយ កុលុបកោតិ. ឯវំ អត្តានំ នីចំ ឋបេន្តោ បរំ ឧច្ចំ ឋបេន្តោ បដិពទ្ធចិត្តោ ហោតិ.

កថំ អត្តានំ ឧច្ចំ ឋបេន្តោ បរំ នីចំ ឋបេន្តោ បដិពទ្ធចិត្តោ ហោតិ? អហំ តុម្ហាកំ ពហូបការោ, តុម្ហេ មំ អាគម្ម ពុទ្ធំ សរណំ គតា, ធម្មំ សរណំ គតា, សង្ឃំ សរណំ គតា, បាណាតិបាតា បដិវិរតា, អទិន្នាទានា បដិវិរតា, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតា, មុសាវាទា បដិវិរតា, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតា; អហំ តុម្ហាកំ ឧទ្ទេសំ ទេមិ, បរិបុច្ឆំ ទេមិ, ឧបោសថំ អាចិក្ខាមិ, នវកម្មំ អធិដ្ឋាមិ. អថ បន តុម្ហេ មំ ឧជ្ឈិត្វា [បរិច្ចជិត្វា (ស្យា.)] អញ្ញេ សក្ករោថ គរុំ ករោថ មានេថ បូជេថាតិ. ឯវំ អត្តានំ ឧច្ចំ ឋបេន្តោ បរំ នីចំ ឋបេន្តោ បដិពទ្ធចិត្តោ ហោតីតិ – មិត្តេ សុហជ្ជេ អនុកម្បមានោ, ហាបេតិ អត្ថំ បដិពទ្ធចិត្តោ.

ឯតំ ភយំ សន្ថវេ បេក្ខមានោតិ. ភយន្តិ ជាតិភយំ ជរាភយំ ព្យាធិភយំ មរណភយំ រាជភយំ ចោរភយំ អគ្គិភយំ ឧទកភយំ អត្តានុវាទភយំ បរានុវាទភយំ ទណ្ឌភយំ ទុគ្គតិភយំ ឩមិភយំ កុម្ភិលភយំ អាវដ្ដភយំ សុសុមារភយំ [សុំសុមារភយំ (ស្យា.)] អាជីវិកភយំ អសិលោកភយំ បរិសសារជ្ជភយំ មទនភយំ ភយានកំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសោ ចេតសោ ឧព្ពេគោ ឧត្រាសោ. សន្ថវេតិ ទ្វេ សន្ថវា – តណ្ហាសន្ថវោ ច ទិដ្ឋិសន្ថវោ ច…បេ… អយំ តណ្ហាសន្ថវោ…បេ… អយំ ទិដ្ឋិសន្ថវោ. ឯតំ ភយំ សន្ថវេ បេក្ខមានោតិ ឯតំ ភយំ សន្ថវេ បេក្ខមានោ ទក្ខមានោ ឱលោកយមានោ និជ្ឈាយមានោ ឧបបរិក្ខមានោតិ – ឯតំ ភយំ សន្ថវេ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ. តេនាហ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ –

‘‘មិត្តេ សុហជ្ជេ អនុកម្បមានោ, ហាបេតិ អត្ថំ បដិពទ្ធចិត្តោ;

ឯតំ ភយំ សន្ថវេ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

១២៤. វំសោ វិសាលោវ យថា វិសត្តោ,បុត្តេសុ ទារេសុ ច យា អបេក្ខា;

វំសក្កឡីរោវ [វំសេ កឡីរោវ (ក.)] អសជ្ជមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

វំសោ វិសាលោវ យថា វិសត្តោតិ វំសោ វុច្ចតិ វេឡុគុម្ពោ. យថា វេឡុគុម្ពស្មិំ បោរាណកា វំសា សត្តា [វេឡុគុម្ពស្មិំ កណ្ដកា ជដិតា សំសិព្ពិតា (ស្យា.)] វិសត្តា អាសត្តា លគ្គា លគ្គិតា បលិពុទ្ធា, ឯវមេវ វិសត្តិកា វុច្ចតិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ អនុនយោ អនុរោធោ នន្ទី នន្ទិរាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ ឥច្ឆា មុច្ឆា អជ្ឈោសានំ គេធោ បលិគេធោ សង្គោ បង្កោ ឯជា មាយា ជនិកា សញ្ជននី សិព្ពិនី ជាលិនី សរិតា វិសត្តិកា សុត្តំ វិសដា អាយូហនី ទុតិយា បណិធិ ភវនេត្តិ វនំ វនថោ សន្ថវោ សិនេហោ អបេក្ខា បដិពន្ធុ អាសា អាសីសនា អាសីសិតត្តំ រូបាសា សទ្ទាសា គន្ធាសា រសាសា ផោដ្ឋព្ពាសា លាភាសា ធនាសា បុត្តាសា ជីវិតាសា ជប្បា បជប្បា អភិជប្បា ជប្បនា ជប្បិតត្តំ លោលុប្បំ លោលុប្បាយនា លោលុប្បាយិតត្តំ បុច្ឆញ្ជិកតា សាធុកម្យតា អធម្មរាគោ វិសមលោភោ និកន្តិ និកាមនា បត្ថនា បិហនា សម្បត្ថនា កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហា រូបតណ្ហា អរូបតណ្ហា និរោធតណ្ហា រូបតណ្ហា សទ្ទតណ្ហា គន្ធតណ្ហា រសតណ្ហា ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា ធម្មតណ្ហា ឱឃោ យោគោ គន្ថោ ឧបាទានំ អាវរណំ នីវរណំ ឆទនំ ពន្ធនំ ឧបក្កិលេសោ អនុសយោ បរិយុដ្ឋានំ លតា វេវិច្ឆំ ទុក្ខមូលំ ទុក្ខនិទានំ ទុក្ខប្បភវោ មារបាសោ មារពឡិសំ មារវិសយោ មារនិវាសោ មារពន្ធនំ តណ្ហានទី តណ្ហាជាលំ តណ្ហាគទ្ទុលំ តណ្ហាសមុទ្ទោ អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ.

វិសត្តិកាតិ កេនដ្ឋេន វិសត្តិកា? វិសាលាតិ វិសត្តិកា វិសតាតិ វិសត្តិកា, វិសដាតិ វិសត្តិកា, វិសមាតិ វិសត្តិកា, វិសក្កតីតិ វិសត្តិកា, វិសំហរតីតិ វិសត្តិកា, វិសំវាទិកាតិ វិសត្តិកា, វិសមូលាតិ វិសត្តិកា, វិសផលាតិ វិសត្តិកា, វិសបរិភោគាតិ វិសត្តិកា. វិសាលា វា បន តណ្ហា រូបេ សទ្ទេ គន្ធេ រសេ ផោដ្ឋព្ពេ កុលេ គណេ អាវាសេ លាភេ យសេ បសំសាយ សុខេ ចីវរេ បិណ្ឌបាតេ សេនាសនេ គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេ កាមធាតុយា រូបធាតុយា អរូបធាតុយា កាមភវេ រូបភវេ អរូបភវេ សញ្ញាភវេ អសញ្ញាភវេ នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវេ ឯកវោការភវេ ចតុវោការភវេ បញ្ចវោការភវេ អតីតេ អនាគតេ បច្ចុប្បន្នេ ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ វិសតា វិត្ថតាតិ – វិសត្តិកាតិ – វំសោ វិសាលោវ យថា វិសត្តោ.

បុត្តេសុ ទារេសុ ច យា អបេក្ខាតិ. បុត្តាតិ ចត្តារោ បុត្តា – អត្រជោ បុត្តោ, ខេត្តជោ បុត្តោ, ទិន្នកោ បុត្តោ, អន្តេវាសិកោ បុត្តោ. ទារា វុច្ចន្តិ ភរិយាយោ. អបេក្ខា វុច្ចន្តិ តណ្ហា. យោ រាគោ សារាគោ…បេ… អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលន្តិ – បុត្តេសុ ទារេសុ ច យា អបេក្ខា.

វំសក្កឡីរោវ អសជ្ជមានោតិ វំសោ វុច្ចតិ វេឡុគុម្ពោ. យថា វេឡុគុម្ពស្មិំ តរុណកា កឡីរកា [តរុណកឡីរា (ស្យា.)] អសត្តា អលគ្គា អគធិតា [អបលិវេដ្ឋិតា (ស្យា.)] អបលិពុទ្ធា និក្ខន្តា និស្សដា វិប្បមុត្តា ឯវមេវ. សជ្ជាតិ ទ្វេ សជ្ជនា – តណ្ហាសជ្ជនា ច ទិដ្ឋិសជ្ជនា ច…បេ… អយំ តណ្ហាសជ្ជនា…បេ… អយំ ទិដ្ឋិសជ្ជនា. តស្ស បច្ចេកសម្ពុទ្ធស្ស តណ្ហាសជ្ជនា បហីនា, ទិដ្ឋិសជ្ជនា បដិនិស្សដ្ឋា. តណ្ហាសជ្ជនាយ បហីនត្តា ទិដ្ឋិសជ្ជនាយ បដិនិស្សដ្ឋត្តា សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ រូបេ ន សជ្ជតិ សទ្ទេ ន សជ្ជតិ គន្ធេ ន សជ្ជតិ រសេ ន សជ្ជតិ ផោដ្ឋព្ពេ ន សជ្ជតិ កុលេ…បេ… គណេ… អាវាសេ… លាភេ… យសេ… បសំសាយ… សុខេ… ចីវរេ… បិណ្ឌបាតេ… សេនាសនេ… គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេ… កាមធាតុយា… រូបធាតុយា… អរូបធាតុយា… កាមភវេ… រូបភវេ… អរូបភវេ… សញ្ញាភវេ… អសញ្ញាភវេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវេ… ឯកវោការភវេ… ចតុវោការភវេ… បញ្ចវោការភវេ… អតីតេ… អនាគតេ… បច្ចុប្បន្នេ… ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ ន សជ្ជតិ ន គណ្ហាតិ ន ពជ្ឈតិ ន បលិពជ្ឈតិ ន មុច្ឆតិ; និក្ខន្តោ និស្សដោ វិប្បមុត្តោ វិសញ្ញុត្តោ វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរតីតិ – វំសក្កឡីរោវ អសជ្ជមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ. តេនាហ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ –

‘‘វំសោ វិសាលោវ យថា វិសត្តោ, បុត្តេសុ ទារេសុ ច យា អបេក្ខា;

វំសក្កឡីរោវ អសជ្ជមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

១២៥. មិគោ អរញ្ញម្ហិ យថា អពទ្ធោ [អពន្ធោ (ស្យា. ក.)], យេនិច្ឆកំ គច្ឆតិ គោចរាយ;

វិញ្ញូ នរោ សេរិតំ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

មិគោ អរញ្ញម្ហិ យថា អពទ្ធោ, យេនិច្ឆកំ គច្ឆតិ គោចរាយាតិ. មិគោតិ ទ្វេ មិគា – ឯណិមិគោ ច បសទមិគោ ច. យថា អារញ្ញិកោ [អារញ្ញកោ (ស្យា. ក.)] មិគោ អរញ្ញេ បវនេ ចរមានោ [អរញ្ញេ វសមានោ (ស្យា.)] វិស្សត្ថោ គច្ឆតិ វិស្សត្ថោ តិដ្ឋតិ វិស្សត្ថោ និសីទតិ វិស្សត្ថោ សេយ្យំ កប្បេតិ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អារញ្ញិកោ មិគោ អរញ្ញេ បវនេ ចរមានោ វិស្សត្ថោ គច្ឆតិ វិស្សត្ថោ តិដ្ឋតិ វិស្សត្ថោ និសីទតិ វិស្សត្ថោ សេយ្យំ កប្បេតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អនាបាថគតោ, ភិក្ខវេ, លុទ្ទស្ស. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘ភិក្ខុ អន្ធមកាសិ មារំ, អបទំ [បរំ (ក.) ម. និ. ១.២៧១] វធិត្វា មារចក្ខុំ អទស្សនំ គតោ បាបិមតោ’.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘ភិក្ខុ អន្ធមកាសិ មារំ, អបទំ វធិត្វា មារចក្ខុំ អទស្សនំ គតោ បាបិមតោ’.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ, យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘ភិក្ខុ អន្ធមកាសិ មារំ, អបទំ វធិត្វា មារចក្ខុំ អទស្សនំ គតោ បាបិមតោ’.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘ភិក្ខុ អន្ធមកាសិ មារំ, អបទំ វធិត្វា មារចក្ខុំ អទស្សនំ គតោ បាបិមតោ’.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘ភិក្ខុ អន្ធមកាសិ មារំ, អបទំ វធិត្វា មារចក្ខុំ អទស្សនំ គតោ បាបិមតោ’.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ…បេ….

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ…បេ….

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សព្ពសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ…បេ….

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សព្ពសោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘ភិក្ខុ អន្ធមកាសិ មារំ, អបទំ វធិត្វា មារចក្ខុំ អទស្សនំ គតោ បាបិមតោ’, តិណ្ណោ លោកេ វិសត្តិកំ. សោ វិស្សត្ថោ គច្ឆតិ វិស្សត្ថោ តិដ្ឋតិ វិស្សត្ថោ និសីទតិ វិស្សត្ថោ សេយ្យំ កប្បេតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អនាបាថគតោ, ភិក្ខវេ, បាបិមតោ’’តិ – មិគោ អរញ្ញម្ហិ យថា អពទ្ធោ, យេនិច្ឆកំ គច្ឆតិ គោចរាយ.

វិញ្ញូ នរោ សេរិតំ បេក្ខមានោតិ. វិញ្ញូតិ បណ្ឌិតោ បញ្ញវា ពុទ្ធិមា ញាណី វិភាវី មេធាវី. នរោតិ សត្តោ មាណវោ បោសោ បុគ្គលោ ជីវោ ជាគុ ជន្តុ ឥន្ទគុ មនុជោ. សេរីតិ ទ្វេ សេរី – ធម្មោបិ សេរី បុគ្គលោបិ សេរី. កតមោ ធម្មោ សេរី? ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ចត្តារោ សម្មប្បធានា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានិ សត្ត ពោជ្ឈង្គា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ – អយំ ធម្មោ សេរី. កតមោ បុគ្គលោ សេរី? យោ ឥមិនា សេរិនា ធម្មេន សមន្នាគតោ, សោ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សេរី. វិញ្ញូ នរោ សេរិតំ បេក្ខមានោតិ វិញ្ញូ នរោ សេរិតំ ធម្មំ បេក្ខមានោ, ទក្ខមានោ ឱលោកយមានោ និជ្ឈាយមានោ ឧបបរិក្ខមានោតិ – វិញ្ញូ នរោ សេរិតំ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ. តេនាហ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ –

‘‘មិគោ អរញ្ញម្ហិ យថា អពទ្ធោ, យេនិច្ឆកំ គច្ឆតិ គោចរាយ;

វិញ្ញូ នរោ សេរិតំ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

១២៦. អាមន្តនា ហោតិ សហាយមជ្ឈេ,វាសេ ឋានេ គមនេ ចារិកាយ;

អនភិជ្ឈិតំ សេរិតំ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

អាមន្តនា ហោតិ សហាយមជ្ឈេ, វាសេ ឋានេ គមនេ ចារិកាយាតិ សហាយា វុច្ចន្តិ យេហិ សហ អាគមនំ ផាសុ គមនំ ផាសុ គមនាគមនំ ផាសុ ឋានំ ផាសុ និសជ្ជនំ ផាសុ សយនំ ផាសុ អាលបនំ ផាសុ សល្លបនំ ផាសុ ឧល្លបនំ ផាសុ សមុល្លបនំ ផាសុ. អាមន្តនា ហោតិ សហាយមជ្ឈេ, វាសេ ឋានេ គមនេ ចារិកាយាតិ សហាយមជ្ឈេ វាសេបិ ឋានេបិ គមនេបិ ចារិកាយបិ អត្តត្ថមន្តនា បរត្ថមន្តនា ឧភយត្ថមន្តនា ទិដ្ឋធម្មិកត្ថមន្តនា សម្បរាយិកត្ថមន្តនា បរមត្ថមន្តនា [ឧភយត្ថមន្តនា (ក.)] តិ – អាមន្តនា ហោតិ សហាយមជ្ឈេ, វាសេ ឋានេ គមនេ ចារិកាយ.

អនភិជ្ឈិតំ សេរិតំ បេក្ខមានោតិ អនភិជ្ឈិតំ ឯតំ វត្ថុ ពាលានំ អសប្បុរិសានំ តិត្ថិយានំ តិត្ថយសាវកានំ, យទិទំ – ភណ្ឌុកាសាយវត្ថវសនតា. អភិជ្ឈិតំ ឯតំ វត្ថុ បណ្ឌិតានំ សប្បុរិសានំ ពុទ្ធសាវកានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ, យទិទំ – ភណ្ឌុកាសាយវត្ថវសនតា. សេរីតិ ទ្វេ សេរី – ធម្មោបិ សេរី បុគ្គលោបិ សេរី. កតមោ ធម្មោ សេរី? ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា …បេ… អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ – អយំ ធម្មោ សេរី. កតមោ បុគ្គលោ សេរី? យោ ឥមិនា សេរិនា ធម្មេន សមន្នាគតោ, សោ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សេរី. អនភិជ្ឈិតំ សេរិតំ បេក្ខមានោតិ សេរិតំ ធម្មំ បេក្ខមានោ ទក្ខមានោ ឱលោកយមានោ និជ្ឈាយមានោ ឧបបរិក្ខមានោតិ – អនភិជ្ឈិតំ សេរិតំ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ. តេនាហ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ –

‘‘អាមន្តនា ហោតិ សហាយមជ្ឈេ, វាសេ ឋានេ គមនេ ចារិកាយ;

អនភិជ្ឈិតំ សេរិតំ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

១២៧. ខិឌ្ឌា [ខិដ្ដា (ក.)] រតី ហោតិ សហាយមជ្ឈេ,បុត្តេសុ ច វិបុលំ ហោតិ បេមំ;

បិយវិប្បយោគំ [វិប្បយោគម្បិ (ក.)] វិជិគុច្ឆមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

ខិឌ្ឌា រតី ហោតិ សហាយមជ្ឈេតិ. ខិឌ្ឌាតិ ទ្វេ ខិឌ្ឌា – កាយិកា ច ខិឌ្ឌា វាចសិកា ច ខិឌ្ឌា. កតមា កាយិកា ខិឌ្ឌា? ហត្ថីហិបិ កីឡន្តិ, អស្សេហិបិ កីឡន្តិ, រថេហិបិ កីឡន្តិ, ធនូហិបិ កីឡន្តិ, ថរូហិបិ កីឡន្តិ, អដ្ឋបទេហិបិ កីឡន្តិ, ទសបទេហិបិ កីឡន្តិ, អាកាសេបិ កីឡន្តិ, បរិហារបថេបិ កីឡន្តិ, សន្តិកាយបិ កីឡន្តិ, ខលិកាយបិ កីឡន្តិ, ឃដិកាយបិ កីឡន្តិ, សលាកហត្ថេនបិ កីឡន្តិ, អក្ខេនបិ កីឡន្តិ, បង្គចីរេនបិ កីឡន្តិ, វង្កកេនបិ កីឡន្តិ, មោក្ខចិកាយបិ កីឡន្តិ, ចិង្គុលកេនបិ កីឡន្តិ, បត្តាឡ្ហកេនបិ កីឡន្តិ, រថកេនបិ កីឡន្តិ, ធនុកេនបិ កីឡន្តិ, អក្ខរិកាយបិ កីឡន្តិ, មនេសិកាយបិ កីឡន្តិ, យថាវជ្ជេនបិ កីឡន្តិ. អយំ កាយិកា ខិឌ្ឌា.

កតមា វាចសិកា ខិឌ្ឌា? មុខភេរិកំ មុខាលម្ពរំ មុខឌិណ្ឌិមកំ [មុខទេណ្ឌិមកំ (ស្យា.), មុខទិន្ទិមកំ (ក.)] មុខចលិមកំ មុខកេរកំ [មុខភេរុកំ (ស្យា.)] មុខទទ្ទរិកំ នាដកំ លាសំ គីតំ ទវកម្មំ. អយំ វាចសិកា ខិឌ្ឌា.

រតីតិ អនុក្កណ្ឋិតាធិវចនមេតំ រតីតិ. សហាយា វុច្ចន្តិ យេហិ សហ អាគមនំ ផាសុ គមនំ ផាសុ គមនាគមនំ ផាសុ ឋានំ ផាសុ និសជ្ជនំ ផាសុ សយនំ ផាសុ អាលបនំ ផាសុ សល្លបនំ ផាសុ ឧល្លបនំ ផាសុ សមុល្លបនំ ផាសុ. ខិឌ្ឌា រតី ហោតិ សហាយមជ្ឈេតិ ខិឌ្ឌា ច រតិ ច សហាយមជ្ឈេ ហោតីតិ – ខិឌ្ឌា រតី ហោតិ សហាយមជ្ឈេ.

បុត្តេសុ ច វិបុលំ ហោតិ បេមន្តិ. បុត្តាតិ ចត្តារោ បុត្តា – អត្រជោ បុត្តោ, ខេត្តជោ បុត្តោ, ទិន្នកោ បុត្តោ, អន្តេវាសិកោ បុត្តោ. បុត្តេសុ ច វិបុលំ ហោតិំ បេមន្តិ បុត្តេសុ ច អធិមត្តំ ហោតិ បេមន្តិ – បុត្តេសុ ច វិបុលំ ហោតិ បេមំ.

បិយវិប្បយោគំ វិជិគុច្ឆមានោតិ ទ្វេ បិយា – សត្តា វា សង្ខារា វា. កតមេ សត្តា បិយា? ឥធ យស្ស តេ ហោន្តិ អត្ថកាមា ហិតកាមា ផាសុកាមា យោគក្ខេមកាមា មាតា វា បិតា វា ភាតា វា ភគិនី វា បុត្តោ វា ធីតា វា មិត្តា វា អមច្ចា វា ញាតី វា សាលោហិតា វា, ឥមេ សត្តា បិយា.

កតមេ សង្ខារា បិយា? មនាបិកា រូបា មនាបិកា សទ្ទា មនាបិកា គន្ធា មនាបិកា រសា មនាបិកា ផោដ្ឋព្ពា, ឥមេ សង្ខារា បិយា. បិយវិប្បយោគំ វិជិគុច្ឆមានោតិ បិយានំ វិប្បយោគំ វិជិគុច្ឆមានោ អដ្ដិយមានោ ហរាយមានោតិ – បិយវិប្បយោគំ វិជិគុច្ឆមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ. តេនាហ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ –

‘‘ខិឌ្ឌា រតី ហោតិ សហាយមជ្ឈេ, បុត្តេសុ ច វិបុលំ ហោតិ បេមំ;

បិយវិប្បយោគំ វិជិគុច្ឆមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

១២៨. ចាតុទ្ទិសោ អប្បដិឃោ ច ហោតិ,សន្តុស្សមានោ ឥតរីតរេន;

បរិស្សយានំ សហិតា អឆម្ភី, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ.

ចាតុទ្ទិសោ អប្បដិឃោ ច ហោតីតិ. ចាតុទ្ទិសោតិ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ. ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាបជ្ជេន [អព្យាបជ្ឈេន (ស្យា.) បស្ស ទី. និ. ៣.៣០៨] ផរិត្វា វិហរតិ. ករុណាសហគតេន…បេ… មុទិតាសហគតេន…បេ… ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ…បេ… អព្យាបជ្ជេន ផរិត្វា វិហរតិ. ចាតុទ្ទិសោ អប្បដិឃោ ច ហោតីតិ មេត្តាយ ភាវិតត្តា យេ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ សត្តា តេ អប្បដិកូលា [អប្បដិកុលា (ពហូសុ)] ហោន្តិ, យេ ទក្ខិណាយ ទិសាយ សត្តា តេ អប្បដិកូលា ហោន្តិ, យេ បច្ឆិមាយ ទិសាយ សត្តា តេ អប្បដិកូលា ហោន្តិ, យេ ឧត្តរាយ ទិសាយ សត្តា តេ អប្បដិកូលា ហោន្តិ, យេ បុរត្ថិមាយ អនុទិសាយ សត្តា តេ អប្បដិកូលា ហោន្តិ, យេ ទក្ខិណាយ អនុទិសាយ សត្តា តេ អប្បដិកូលា ហោន្តិ, យេ បច្ឆិមាយ អនុទិសាយ សត្តា តេ អប្បដិកូលា ហោន្តិ, យេ ឧត្តរាយ អនុទិសាយ សត្តា តេ អប្បដិកូលា ហោន្តិ, យេ ហេដ្ឋិមាយ ទិសាយ សត្តា តេ អប្បដិកូលា ហោន្តិ, យេ ឧបរិមាយ ទិសាយ សត្តា តេ អប្បដិកូលា ហោន្តិ, យេ ទិសាសុ វិទិសាសុ សត្តា តេ អប្បដិកូលា ហោន្តិ; ករុណាយ ភាវិតត្តា មុទិតាយ ភាវិតត្តា ឧបេក្ខាយ ភាវិតត្តា យេ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ សត្តា តេ អប្បដិកូលា ហោន្តិ…បេ… យេ ទិសាសុ វិទិសាសុ សត្តា តេ អប្បដិកូលា ហោន្តីតិ – ចាតុទ្ទិសោ អប្បដិឃោ ច ហោតិ.

សន្តុស្សមានោ ឥតរីតរេនាតិ សោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ ឥតរីតរេន ចីវរេន, ឥតរីតរចីវរសន្តុដ្ឋិយា ច វណ្ណវាទី, ន ច ចីវរហេតុ អនេសនំ អប្បតិរូបំ [អប្បដិរូបំ (ស្យា.)] អាបជ្ជតិ. អលទ្ធា ច ចីវរំ ន បរិតស្សតិ, លទ្ធា ច ចីវរំ អគធិតោ អមុច្ឆិតោ អនជ្ឈាបសន្នោ [អនជ្ឈោបន្នោ (ស្យា.)] អាទីនវទស្សាវី និស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ. តាយ ច បន ឥតរីតរចីវរសន្តុដ្ឋិយា នេវត្តានុក្កំសេតិ ន បរំ វម្ភេតិ. យោ ហិ តត្ថ ទក្ខោ អនលសោ សម្បជានោ បតិស្សតោ, អយំ វុច្ចតិ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ បោរាណេ អគ្គញ្ញេ អរិយវំសេ ឋិតោ. សន្តុដ្ឋោ ហោតិ ឥតរីតរេន បិណ្ឌបាតេន…បេ…

សន្តុដ្ឋោ ហោតិ ឥតរីតរេន សេនាសនេន…បេ… សន្តុដ្ឋោ ហោតិ ឥតរីតរេន គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេន, ឥតរីតរគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារសន្តុដ្ឋិយា ច វណ្ណវាទី, ន ច គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារហេតុ អនេសនំ អប្បតិរូបំ អាបជ្ជតិ. អលទ្ធា ច គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ ន បរិតស្សតិ. លទ្ធា ច គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ អគធិតោ អមុច្ឆិតោ អនជ្ឈាបន្នោ អាទីនវទស្សាវី និស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ. តាយ ច ឥតរីតរគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារសន្តុដ្ឋិយា នេវត្តានុក្កំសេតិ ន បរំ វម្ភេតិ. យោ ហិ តត្ថ ទក្ខោ អនលសោ សម្បជានោ បតិស្សតោ, អយំ វុច្ចតិ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ បោរាណេ អគ្គញ្ញេ អរិយវំសេ ឋិតោតិ – សន្តុស្សមានោ ឥតរីតរេន.

បរិស្សយានំ សហិតា អឆម្ភីតិ. បរិស្សយាតិ ទ្វេ បរិស្សយា – បាកដបរិស្សយា ច បដិច្ឆន្នបរិស្សយា ច. កតមេ បាកដបរិស្សយា? សីហា ព្យគ្ឃា ទីបី អច្ឆា តរច្ឆា កោកា មហិំសា [គោមហិសា (ស្យា.) មហានិ. ៥] ហត្ថី អហី វិច្ឆិកា សតបទី, ចោរា វា អស្សុ មានវា វា កតកម្មា វា អកតកម្មា វា, ចក្ខុរោគោ សោតរោគោ ឃានរោគោ ជិវ្ហារោគោ កាយរោគោ សីសរោគោ កណ្ណរោគោ មុខរោគោ ទន្តរោគោ កាសោ សាសោ បិនាសោ ឌាហោ ជរោ កុច្ឆិរោគោ មុច្ឆា បក្ខន្ទិកា សូលា វិសូចិកា កុដ្ឋំ គណ្ឌោ កិលាសោ សោសោ អបមារោ ទទ្ទុ កណ្ឌុ កច្ឆុ រខសា វិតច្ឆិកា លោហិតបិត្តំ មធុមេហោ អំសា បិឡកា ភគន្ទលា, បិត្តសមុដ្ឋានា អាពាធា សេម្ហសមុដ្ឋានា អាពាធា វាតសមុដ្ឋានា អាពាធា សន្និបាតិកា អាពាធា ឧតុបរិណាមជា អាពាធា វិសមបរិហារជា អាពាធា ឱបក្កមិកា អាពាធា កម្មវិបាកជា អាពាធា, សីតំ ឧណ្ហំ ជិឃច្ឆា បិបាសា ឧច្ចារោ បស្សាវោ ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សា ឥតិ វា. ឥមេ វុច្ចន្តិ បាកដបរិស្សយា.

កតមេ បដិច្ឆន្នបរិស្សយា? កាយទុច្ចរិតំ វចីទុច្ចរិតំ មនោទុច្ចរិតំ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ ព្យាបាទនីវរណំ ថិនមិទ្ធនីវរណំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណំ វិចិកិច្ឆានីវរណំ រាគោ ទោសោ មោហោ កោធោ ឧបនាហោ មក្ខោ បឡាសោ ឥស្សា មច្ឆរិយំ មាយា សាឋេយ្យំ ថម្ភោ សារម្ភោ មានោ អតិមានោ មទោ បមាទោ, សព្ពេ កិលេសា សព្ពេ ទុច្ចរិតា សព្ពេ ទរថា សព្ពេ បរិឡាហា សព្ពេ សន្តាបា សព្ពាកុសលាភិសង្ខារា. ឥមេ វុច្ចន្តិ បដិច្ឆន្នបរិស្សយា.

បរិស្សយាតិ កេនដ្ឋេន បរិស្សយា? បរិសហន្តីតិ បរិស្សយា, បរិហានាយ សំវត្តន្តីតិ បរិស្សយា, តត្រាសយាតិ បរិស្សយា. កថំ បរិសហន្តីតិ បរិស្សយា? តេ បរិស្សយា តំ បុគ្គលំ សហន្តិ បរិសហន្តិ អភិភវន្តិ អជ្ឈោត្ថរន្តិ បរិយាទិយន្តិ មទ្ទន្តិ. ឯវំ បរិសហន្តីតិ – បរិស្សយា.

កថំ បរិហានាយ សំវត្តន្តីតិ បរិស្សយា? តេ បរិស្សយា កុសលានំ ធម្មានំ អន្តរាយាយ បរិហានាយ សំវត្តន្តិ. កតមេសំ កុសលានំ ធម្មានំ? សម្មាបដិបទាយ អនុលោមបដិបទាយ អបច្ចនីកបដិបទាយ អន្វត្ថបដិបទាយ ធម្មានុធម្មបដិបទាយ សីលេសុ បរិបូរការិតាយ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតាយ ភោជនេ មត្តញ្ញុតាយ ជាគរិយានុយោគស្ស សតិសម្បជញ្ញស្ស ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ភាវនានុយោគស្ស, ចតុន្នំ សម្មប្បធានានំ… ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទានំ… បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ… បញ្ចន្នំ ពលានំ… សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ… អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស ភាវនានុយោគស្ស – ឥមេសំ កុសលានំ ធម្មានំ អន្តរាយាយ បរិហានាយ សំវត្តន្តិ. ឯវំ បរិហានាយ សំវត្តន្តីតិ – បរិស្សយា.

កថំ តត្រាសយាតិ បរិស្សយា? តត្ថេតេ [តត្រ តេ (ក.)] បាបកា អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ អត្តភាវសន្និស្សយា. យថា ពិលេ ពិលាសយា បាណា សយន្តិ, ទកេ ទកាសយា [ឧទកេ ឧទកាសយា (ស្យា.)] បាណា សយន្តិ, វនេ វនាសយា បាណា សយន្តិ, រុក្ខេ រុក្ខាសយា បាណា សយន្តិ; ឯវមេវ តត្ថេតេ បាបកា អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ អត្តភាវសន្និស្សយាតិ. ឯវម្បិ តត្រាសយាតិ – បរិស្សយា.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘សាន្តេវាសិកោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សាចរិយកោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរតិ. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សាន្តេវាសិកោ សាចរិយកោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ឧប្បជ្ជន្តិ យេ បាបកា អកុសលា ធម្មា, សរសង្កប្បា សំញ្ញោជនីយា [សញ្ញោជនិកា (ក.)], ត្យស្ស អន្តោ វសន្តិ អន្វាស្សវន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ. តស្មា សាន្តេវាសិកោ វុច្ចតិ. តេន សមុទាចរេន សមុទាចរន្តិ នំ បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ. តស្មា សាចរិយកោតិ វុច្ចតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ឧប្បជ្ជន្តិ យេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សរសង្កប្បា សំយោជនីយា, ត្យស្ស អន្តោ វសន្តិ អន្វាស្សវន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ. តស្មា សាន្តេវាសិកោតិ វុច្ចតិ. តេន សមុទាចរេន សមុទាចរន្តិ នំ បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ. តស្មា សាចរិយកោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សាន្តេវាសិកោ សាចរិយកោ ទុក្ខំ ន ផាសុ វិហរតី’’តិ. ឯវម្បិ, តត្រាសយាតិ – បរិស្សយា.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, អន្តរាមលា អន្តរាអមិត្តា អន្តរាសបត្តា អន្តរាវធកា អន្តរាបច្ចត្ថិកា. កតមេ តយោ? លោភោ, ភិក្ខវេ, អន្តរាមលោ [អន្តរាមលំ (ស្យា. ក.) បស្ស ឥតិវុ. ៨៨] អន្តរាអមិត្តោ អន្តរាសបត្តោ អន្តរាវធកោ អន្តរាបច្ចត្ថិកោ, ទោសោ, ភិក្ខវេ…បេ… មោហោ, ភិក្ខវេ, អន្តរាមលោ អន្តរាអមិត្តោ អន្តរាសបត្តោ អន្តរាវធកោ អន្តរាបច្ចត្ថិកោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ អន្តរាមលា អន្តរាអមិត្តា អន្តរាសបត្តា អន្តរាវធកា អន្តរាបច្ចត្ថិកា’’តិ.

អនត្ថជននោ លោភោ, លោភោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតិ.

លុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, លុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យំ លោភោ សហតេ នរំ.

អនត្ថជននោ ទោសោ, ទោសោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតិ.

ទុដ្ឋោ អត្ថំ ន ជានាតិ, ទុដ្ឋោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យំ ទោសោ សហតេ នរំ.

អនត្ថជននោ មោហោ, មោហោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតិ.