៧. កុសលាកុសលសមវិសមបញ្ហោ

៧. ‘‘ភន្តេ នាគសេន ‘កុសលការិស្សបិ អកុសលការិស្សបិ វិបាកោ សមសមោ, ឧទាហុ កោចិ វិសេសោ អត្ថី’តិ? ‘‘អត្ថិ, មហារាជ, កុសលស្ស ច អកុសលស្ស ច វិសេសោ, កុសលំ, មហារាជ, សុខវិបាកំ សគ្គសំវត្តនិកំ, អកុសលំ ទុក្ខវិបាកំ និរយសំវត្តនិក’’ន្តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហេ ភណថ ‘ទេវទត្តោ ឯកន្តកណ្ហោ, ឯកន្តកណ្ហេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ, ពោធិសត្តោ ឯកន្តសុក្កោ, ឯកន្តសុក្កេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ’តិ. បុន ច ទេវទត្តោ ភវេ ភវេ យសេន ច បក្ខេន ច ពោធិសត្តេន សមសមោ ហោតិ, កទាចិ អធិកតរោ វា. យទា ទេវទត្តោ នគរេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តស្ស រញ្ញោ បុរោហិតបុត្តោ អហោសិ, តទា ពោធិសត្តោ ឆវកចណ្ឌាលោ អហោសិ វិជ្ជាធរោ, វិជ្ជំ បរិជប្បិត្វា អកាលេ អម្ពផលានិ និព្ពត្តេសិ, ឯត្ថ តាវ ពោធិសត្តោ ទេវទត្តតោ ជាតិយា និហីនោ យសេន ច និហីនោ.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ រាជា អហោសិ មហា មហីបតិ សព្ពកាមសមង្គី, តទា ពោធិសត្តោ តស្សូបភោគោ អហោសិ ហត្ថិនាគោ សព្ពលក្ខណសម្បន្នោ, តស្ស ចារុគតិវិលាសំ អសហមានោ រាជា វធមិច្ឆន្តោ ហត្ថាចរិយំ ឯវមវោច ‘អសិក្ខិតោ តេ, អាចរិយ, ហត្ថិនាគោ, តស្ស អាកាសគមនំ នាម ការណំ ករោហី’តិ, តត្ថបិ តាវ ពោធិសត្តោ ទេវទត្តតោ ជាតិយា និហីនោ លាមកោ តិរច្ឆានគតោ.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ មនុស្សោ អហោសិ បវនេ នដ្ឋាយិកោ, តទា ពោធិសត្តោ មហាបថវី នាម មក្កដោ អហោសិ, ឯត្ថបិ តាវ ទិស្សតិ វិសេសោ មនុស្សស្ស ច តិរច្ឆានគតស្ស ច, តត្ថបិ តាវ ពោធិសត្តោ ទេវទត្តតោ ជាតិយា និហីនោ.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ មនុស្សោ អហោសិ សោណុត្តរោ នាម នេសាទោ ពលវា ពលវតរោ នាគពលោ, តទា ពោធិសត្តោ ឆទ្ទន្តោ នាម នាគរាជា អហោសិ. តទា សោ លុទ្ទកោ តំ ហត្ថិនាគំ ឃាតេសិ, តត្ថបិ តាវ ទេវទត្តោវ អធិកតរោ.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ មនុស្សោ អហោសិ វនចរកោ អនិកេតវាសី, តទា ពោធិសត្តោ សកុណោ អហោសិ តិត្តិរោ មន្តជ្ឈាយី, តទាបិ សោ វនចរកោ តំ សកុណំ ឃាតេសិ, តត្ថបិ តាវ ទេវទត្តោវ ជាតិយា អធិកតរោ.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ កលាពុ នាម កាសិរាជា [កាសិករាជា (ក.)] អហោសិ, តទា ពោធិសត្តោ តាបសោ អហោសិ ខន្តិវាទី. តទា សោ រាជា តស្ស តាបសស្ស កុទ្ធោ ហត្ថបាទេ វំសកឡីរេ វិយ ឆេទាបេសិ, តត្ថបិ តាវ ទេវទត្តោ យេវ អធិកតរោ ជាតិយា ច យសេន ច.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ មនុស្សោ អហោសិ វនចរោ, តទា ពោធិសត្តោ នន្ទិយោ នាម វានរិន្ទោ អហោសិ, តទាបិ សោ វនចរោ តំ វានរិន្ទំ ឃាតេសិ សទ្ធិំ មាតរា កនិដ្ឋភាតិកេន ច, តត្ថបិ តាវ ទេវទត្តោ យេវ អធិកតរោ ជាតិយា.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ មនុស្សោ អហោសិ អចេលកោ ការម្ភិយោ នាម, តទា ពោធិសត្តោ បណ្ឌរកោ នាម នាគរាជា អហោសិ, តត្ថបិ តាវ ទេវទត្តោ យេវ អធិកតរោ ជាតិយា.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ មនុស្សោ អហោសិ បវនេ ជដិលកោ, តទា ពោធិសត្តោ តច្ឆកោ នាម មហាសូករោ អហោសិ, តត្ថបិ តាវ ទេវទត្តោ យេវ ជាតិយា អធិកតរោ.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ ចេតីសុ សូរបរិចរោ នាម រាជា អហោសិ ឧបរិ បុរិសមត្តេ គគនេ វេហាសង្គមោ, តទា ពោធិសត្តោ កបិលោ នាម ព្រាហ្មណោ អហោសិ, តត្ថបិ តាវ ទេវទត្តោ យេវ អធិកតរោ ជាតិយា ច យសេន ច.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ មនុស្សោ អហោសិ សាមោ នាម, តទា ពោធិសត្តោ រុរុ នាម មិគរាជា អហោសិ, តត្ថបិ តាវ ទេវទត្តោ យេវ ជាតិយា អធិកតរោ.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ មនុស្សោ អហោសិ លុទ្ទកោ បវនចរោ, តទា ពោធិសត្តោ ហត្ថិនាគោ អហោសិ, សោ លុទ្ទកោ តស្ស ហត្ថិនាគស្ស សត្តក្ខត្តុំ ទន្តេ ឆិន្ទិត្វា ហរិ, តត្ថបិ តាវ ទេវទត្តោ យេវ យោនិយា អធិកតរោ.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ សិង្គាលោ អហោសិ ខត្តិយធម្មោ, សោ យាវតា ជម្ពុទីបេ បទេសរាជានោ តេ សព្ពេ អនុយុត្តេ អកាសិ, តទា ពោធិសត្តោ វិធុរោ នាម បណ្ឌិតោ អហោសិ, តត្ថបិ តាវ ទេវទត្តោ យេវ យសេន អធិកតរោ.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ ហត្ថិនាគោ ហុត្វា លដុកិកាយ សកុណិកាយ បុត្តកេ ឃាតេសិ, តទា ពោធិសត្តោបិ ហត្ថិនាគោ អហោសិ យូថបតិ, តត្ថ តាវ ឧភោបិ តេ សមសមា អហេសុំ.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ យក្ខោ អហោសិ អធម្មោ នាម, តទា ពោធិសត្តោបិ យក្ខោ អហោសិ ធម្មោ នាម, តត្ថបិ តាវ ឧភោបិ សមសមា អហេសុំ.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ នាវិកោ អហោសិ បញ្ចន្នំ កុលសតានំ ឥស្សរោ, តទា ពោធិសត្តោបិ នាវិកោ អហោសិ បញ្ចន្នំ កុលសតានំ ឥស្សរោ, តត្ថបិ តាវ ឧភោបិ សមសមា អហេសុំ.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ សត្ថវាហោ អហោសិ បញ្ចន្នំ សកដសតានំ ឥស្សរោ, តទា ពោធិសត្តោបិ សត្ថវាហោ អហោសិ បញ្ចន្នំ សកដសតានំ ឥស្សរោ, តត្ថបិ តាវ ឧភោបិ សមសមា អហេសុំ.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ សាខោ នាម មិគរាជា អហោសិ, តទា ពោធិសត្តោបិ និគ្រោធោ នាម មិគរាជា អហោសិ, តត្ថបិ តាវ ឧភោបិ សមសមា អហេសុំ.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ សាខោ នាម សេនាបតិ អហោសិ, តទា ពោធិសត្តោបិ និគ្រោធោ នាម រាជា អហោសិ, តត្ថបិ តាវ ឧភោបិ សមសមា អហេសុំ.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ ខណ្ឌហាលោ នាម ព្រាហ្មណោ អហោសិ, តទា ពោធិសត្តោ ចន្ទោ នាម រាជកុមារោ អហោសិ, តទា សោ ខណ្ឌហាលោ យេវ អធិកតរោ.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ ព្រហ្មទត្តោ នាម រាជា អហោសិ, តទា ពោធិសត្តោ តស្ស បុត្តោ មហាបទុមោ នាម កុមារោ អហោសិ, តទា សោ រាជា សកបុត្តំ ចោរបបាតេ ខិបាបេសិ, យតោ កុតោចិ បិតាវ បុត្តានំ អធិកតរោ ហោតិ វិសិដ្ឋោតិ, តត្ថបិ តាវ ទេវទត្តោ យេវ អធិកតរោ.

‘‘បុន ចបរំ យទា ទេវទត្តោ មហាបតាបោ នាម រាជា អហោសិ, តទា ពោធិសត្តោ តស្ស បុត្តោ ធម្មបាលោ នាម កុមារោ អហោសិ, តទា សោ រាជា សកបុត្តស្ស ហត្ថបាទេ សីសញ្ច ឆេទាបេសិ, តត្ថបិ តាវ ទេវទត្តោ យេវ ឧត្តរោ អធិកតរោ.

អជ្ជេតរហិ ឧភោបិ សក្យកុលេ ជាយិំសុ. ពោធិសត្តោ ពុទ្ធោ អហោសិ សព្ពញ្ញូ លោកនាយកោ, ទេវទត្តោ តស្ស ទេវាតិទេវស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា ឥទ្ធិំ និព្ពត្តេត្វា ពុទ្ធាលយំ អកាសិ. កិំ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, យំ មយា ភណិតំ, តំ សព្ពំ តថំ ឧទាហុ វិតថ’’ន្តិ?

‘‘យំ ត្វំ, មហារាជ, ពហុវិធំ ការណំ ឱសារេសិ, សព្ពំ តំ តថេវ, នោ អញ្ញថា’’តិ. ‘‘យទិ, ភន្តេ នាគសេន, កណ្ហោបិ សុក្កោបិ សមសមគតិកា ហោន្តិ, តេន ហិ កុសលម្បិ អកុសលម្បិ សមសមវិបាកំ ហោតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជ, កុសលម្បិ អកុសលម្បិ សមសមវិបាកំ ហោតិ, ន ហិ, មហារាជ, ទេវទត្តោ សព្ពជនេហិ បដិវិរុទ្ធោ, ពោធិសត្តេនេវ បដិវិរុទ្ធោ. យោ តស្ស ពោធិសត្តេន បដិវិរុទ្ធោ, សោ តស្មិំ តស្មិំ យេវ ភវេ បច្ចតិ ផលំ ទេតិ. ទេវទត្តោបិ, មហារាជ, ឥស្សរិយេ ឋិតោ ជនបទេសុ អារក្ខំ ទេតិ, សេតុំ សភំ បុញ្ញសាលំ ការេតិ, សមណព្រាហ្មណានំ កបណទ្ធិកវណិព្ពកានំ នាថានាថានំ យថាបណិហិតំ ទានំ ទេតិ. តស្ស សោ វិបាកេន ភវេ ភវេ សម្បត្តិយោ បដិលភតិ. កស្សេតំ, មហារាជ, សក្កា វត្តុំ វិនា ទានេន ទមេន សំយមេន ឧបោសថកម្មេន សម្បត្តិំ អនុភវិស្សតីតិ?

‘‘យំ បន ត្វំ, មហារាជ, ឯវំ វទេសិ ‘ទេវទត្តោ ច ពោធិសត្តោ ច ឯកតោ អនុបរិវត្តន្តី’តិ, សោ ន ជាតិសតស្ស អច្ចយេន សមាគមោ អហោសិ, ន ជាតិសហស្សស្ស អច្ចយេន, ន ជាតិសតសហស្សស្ស អច្ចយេន, កទាចិ ករហចិ ពហូនំ អហោរត្តានំ អច្ចយេន សមាគមោ អហោសិ. យំ បនេតំ, មហារាជ, ភគវតា កាណកច្ឆបោបមំ ឧបទស្សិតំ មនុស្សត្តប្បដិលាភាយ, តថូបមំ, មហារាជ, ឥមេសំ សមាគមំ ធារេហិ.

‘‘ន, មហារាជ, ពោធិសត្តស្ស ទេវទត្តេនេវ សទ្ធិំ សមាគមោ អហោសិ, ថេរោបិ, មហារាជ, សារិបុត្តោ អនេកេសុ ជាតិសតសហស្សេសុ ពោធិសត្តស្ស បិតា អហោសិ, មហាបិតា អហោសិ, ចូឡបិតា អហោសិ, ភាតា អហោសិ, បុត្តោ អហោសិ, ភាគិនេយ្យោ អហោសិ, មិត្តោ អហោសិ.

‘‘ពោធិសត្តោបិ, មហារាជ, អនេកេសុ ជាតិសតសហស្សេសុ ថេរស្ស សារិបុត្តស្ស បិតា អហោសិ, មហាបិតា អហោសិ, ចូឡបិតា អហោសិ, ភាតា អហោសិ, បុត្តោ អហោសិ, ភាគិនេយ្យោ អហោសិ, មិត្តោ អហោសិ, សព្ពេបិ, មហារាជ, សត្តនិកាយបរិយាបន្នា សំសារសោតមនុគតា សំសារសោតេន វុយ្ហន្តា អប្បិយេហិបិ បិយេហិបិ សមាគច្ឆន្តិ. យថា, មហារាជ, ឧទកំ សោតេន វុយ្ហមានំ សុចិអសុចិកល្យាណបាបកេន សមាគច្ឆតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សព្ពេបិ សត្តនិកាយបរិយាបន្នា សំសារសោតមនុគតា សំសារសោតេន វុយ្ហន្តា អប្បិយេហិបិ បិយេហិបិ សមាគច្ឆន្តិ. ទេវទត្តោ, មហារាជ, យក្ខោ សមានោ អត្តនា អធម្មោ បរេ អធម្មេ និយោជេត្វា សត្តបញ្ញាសវស្សកោដិយោ សដ្ឋិ ច វស្សសតសហស្សានិ មហានិរយេ បច្ចិ, ពោធិសត្តោបិ, មហារាជ, យក្ខោ សមានោ អត្តនា ធម្មោ បរេ ធម្មេ និយោជេត្វា សត្តបញ្ញាសវស្សកោដិយោ សដ្ឋិ ច វស្សសតសហស្សានិ សគ្គេ មោទិ សព្ពកាមសមង្គី, អបិ ច, មហារាជ, ទេវទត្តោ ឥមស្មិំ ភវេ ពុទ្ធំ អនាសាទនីយមាសាទយិត្វា សមគ្គញ្ច សង្ឃំ ភិន្ទិត្វា បថវិំ បាវិសិ, តថាគតោ ពុជ្ឈិត្វា សព្ពធម្មេ បរិនិព្ពុតោ ឧបធិសង្ខយេ’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, ឯវមេតំ តថា សម្បដិច្ឆាមី’’តិ.

កុសលាកុសលសមវិសមបញ្ហោ សត្តមោ.