៣. វត្ថគុយ្ហនិទស្សនបញ្ហោ

៣. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ភាសិតម្បេតំ តថាគតេន –

‘‘‘កាយេន សំវរោ សាធុ [ធ. ប. ៣៦១], សាធុ វាចាយ សំវរោ;

មនសា សំវរោ សាធុ, សាធុ សព្ពត្ថ សំវរោ’តិ.

‘‘បុន ច តថាគតោ ចតុន្នំ បរិសានំ មជ្ឈេ និសីទិត្វា បុរតោ ទេវមនុស្សានំ សេលស្ស ព្រាហ្មណស្ស កោសោហិតំ វត្ថគុយ្ហំ ទស្សេសិ. យទិ, ភន្តេ នាគសេន, ភគវតា ភណិតំ ‘កាយេន សំវរោ សាធូ’តិ, តេន ហិ សេលស្ស ព្រាហ្មណស្ស កោសោហិតំ វត្ថគុយ្ហំ ទស្សេសីតិ យំ វចនំ, តំ មិច្ឆា. យទិ សេលស្ស ព្រាហ្មណស្ស កោសោហិតំ វត្ថគុយ្ហំ ទស្សេតិ, តេន ហិ ‘កាយេន សំវរោ សាធូ’តិ តម្បិ វចនំ មិច្ឆា. អយម្បិ ឧភតោ កោដិកោ បញ្ហោ តវានុប្បត្តោ, សោ តយា និព្ពាហិតព្ពោ’’តិ.

‘‘ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា ‘កាយេន សំវរោ សាធូ’តិ, សេលស្ស ច ព្រាហ្មណស្ស កោសោហិតំ វត្ថគុយ្ហំ ទស្សិតំ. យស្ស ខោ, មហារាជ, តថាគតេ កង្ខា ឧប្បន្នា, តស្ស ពោធនត្ថាយ ភគវា ឥទ្ធិយា តប្បដិភាគំ កាយំ ទស្សេតិ, សោ យេវ តំ បាដិហារិយំ បស្សតី’’តិ.

‘‘កោ បនេតំ, ភន្តេ នាគសេន, សទ្ទហិស្សតិ, យំ បរិសគតោ ឯកោ យេវ តំ គុយ្ហំ បស្សតិ, អវសេសា តត្ថេវ វសន្តា ន បស្សន្តីតិ. ឥង្ឃ មេ ត្វំ តត្ថ ការណំ ឧបទិស, ការណេន មំ សញ្ញាបេហី’’តិ. ‘‘ទិដ្ឋបុព្ពោ បន តយា, មហារាជ, កោចិ ព្យាធិតោ បុរិសោ បរិកិណ្ណោ ញាតិមិត្តេហី’’តិ. ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ. ‘‘អបិ នុ ខោ សា, មហារាជ, បរិសា បស្សតេតំ វេទនំ, យាយ សោ បុរិសោ វេទនាយ វេទយតី’’តិ. ‘‘ន ហិ ភន្តេ, អត្តនា យេវ សោ, ភន្តេ, បុរិសោ វេទយតី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យស្សេវ តថាគតេ កង្ខា ឧប្បន្នា, តស្សេវ តថាគតោ ពោធនត្ថាយ ឥទ្ធិយា តប្បដិភាគំ កាយំ ទស្សេតិ, សោ យេវ តំ បាដិហារិយំ បស្សតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, កញ្ចិទេវ បុរិសំ ភូតោ អាវិសេយ្យ, អបិ នុ ខោ សា, មហារាជ, បរិសា បស្សតិ តំ ភូតាគមន’’ន្តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, សោ យេវ អាតុរោ តស្ស ភូតស្ស អាគមនំ បស្សតី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យស្សេវ តថាគតេ កង្ខា ឧប្បន្នា, តស្សេវ តថាគតោ ពោធនត្ថាយ ឥទ្ធិយា តប្បដិភាគំ កាយំ ទស្សេតិ, សោ យេវ តំ បាដិហារិយំ បស្សតី’’តិ.

‘‘ទុក្ករំ, ភន្តេ នាគសេន, ភគវតា កតំ, យំ ឯកស្សបិ អទស្សនីយំ, តំ ទស្សេន្តេនា’’តិ. ‘‘ន, មហារាជ, ភគវា គុយ្ហំ ទស្សេសិ, ឥទ្ធិយា បន ឆាយំ ទស្សេសី’’តិ. ‘‘ឆាយាយបិ, ភន្តេ, ទិដ្ឋាយ ទិដ្ឋំ យេវ ហោតិ គុយ្ហំ, យំ ទិស្វា និដ្ឋំ គតោ’’តិ. ‘‘ទុក្ករញ្ចាបិ, មហារាជ, តថាគតោ ករោតិ ពោធនេយ្យេ សត្តេ ពោធេតុំ. យទិ, មហារាជ, តថាគតោ កិរិយំ ហាបេយ្យ, ពោធនេយ្យា សត្តា ន ពុជ្ឈេយ្យុំ. យស្មា ច ខោ, មហារាជ, យោគញ្ញូ តថាគតោ ពោធនេយ្យេ សត្តេ ពោធេតុំ, តស្មា តថាគតោ យេន យេន យោគេន ពោធនេយ្យា ពុជ្ឈន្តិ, តេន តេន យោគេន ពោធនេយ្យេ ពោធេតិ.

‘‘យថា, មហារាជ, ភិសក្កោ សល្លកត្តោ យេន យេន ភេសជ្ជេន អាតុរោ អរោគោ ហោតិ, តេន តេន ភេសជ្ជេន អាតុរំ ឧបសង្កមតិ, វមនីយំ វមេតិ, វិរេចនីយំ វិរេចេតិ, អនុលេបនីយំ អនុលិម្បេតិ, អនុវាសនីយំ អនុវាសេតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ យេន យេន យោគេន ពោធនេយ្យា សត្តា ពុជ្ឈន្តិ, តេន តេន យោគេន ពោធេតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, ឥត្ថី មូឡ្ហគព្ភា ភិសក្កស្ស អទស្សនីយំ គុយ្ហំ ទស្សេតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ ពោធនេយ្យេ សត្តេ ពោធេតុំ អទស្សនីយំ គុយ្ហំ ឥទ្ធិយា ឆាយំ ទស្សេសិ. នត្ថិ, មហារាជ, អទស្សនីយោ នាម ឱកាសោ បុគ្គលំ ឧបាទាយ. យទិ, មហារាជ, កោចិ ភគវតោ ហទយំ ទិស្វា ពុជ្ឈេយ្យ, តស្សបិ ភគវា យោគេន ហទយំ ទស្សេយ្យ, យោគញ្ញូ, មហារាជ, តថាគតោ ទេសនាកុសលោ.

‘‘ននុ, មហារាជ, តថាគតោ ថេរស្ស នន្ទស្ស អធិមុត្តិំ ជានិត្វា តំ ទេវភវនំ នេត្វា ទេវកញ្ញាយោ ទស្សេសិ ‘ឥមិនាយំ កុលបុត្តោ ពុជ្ឈិស្សតី’តិ, តេន ច សោ កុលបុត្តោ ពុជ្ឈិ. ឥតិ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ អនេកបរិយាយេន សុភនិមិត្តំ ហីឡេន្តោ គរហន្តោ ជិគុច្ឆន្តោ តស្ស ពោធនហេតុ កកុដបាទិនិយោ អច្ឆរាយោ ទស្សេសិ. ឯវម្បិ តថាគតោ យោគញ្ញូ ទេសនាកុសលោ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, តថាគតោ ថេរស្ស ចូឡបន្ថកស្ស ភាតរា និក្កឌ្ឍិតស្ស ទុក្ខិតស្ស ទុម្មនស្ស ឧបគន្ត្វា សុខុមំ ចោឡខណ្ឌំ អទាសិ ‘ឥមិនាយំ កុលបុត្តោ ពុជ្ឈិស្សតី’តិ, សោ ច កុលបុត្តោ តេន ការណេន ជិនសាសនេ វសីភាវំ បាបុណិ. ឯវម្បិ, មហារាជ, តថាគតោ យោគញ្ញូ ទេសនាកុសលោ.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, តថាគតោ ព្រាហ្មណស្ស មោឃរាជស្ស យាវ តតិយំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ ន ព្យាកាសិ ‘ឯវមិមស្ស កុលបុត្តស្ស មានោ ឧបសមិស្សតិ, មានូបសមា អភិសមយោ ភវិស្សតី’តិ, តេន ច តស្ស កុលបុត្តស្ស មានោ ឧបសមិ, មានូបសមា សោ ព្រាហ្មណោ ឆសុ អភិញ្ញាសុ វសីភាវំ បាបុណិ. ឯវម្បិ, មហារាជ, តថាគតោ យោគញ្ញូ ទេសនាកុសលោ’’តិ.

‘‘សាធុ, ភន្តេ នាគសេន, សុនិព្ពេឋិតោ បញ្ហោ ពហុវិធេហិ ការណេហិ, គហនំ អគហនំ កតំ, អន្ធការោ អាលោកោ កតោ, គណ្ឋិ ភិន្នោ, ភគ្គា បរវាទា, ជិនបុត្តានំ ចក្ខុំ តយា ឧប្បាទិតំ, និប្បដិភានា តិត្ថិយា, ត្វំ គណិវរបវរមាសជ្ជា’’តិ.

វត្ថគុយ្ហនិទស្សនបញ្ហោ តតិយោ.