២. សព្ពញ្ញុភាវបញ្ហោ

២. ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ពុទ្ធោ សព្ពញ្ញូ’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, ភគវា សព្ពញ្ញូ, ន ច ភគវតោ សតតំ សមិតំ ញាណទស្សនំ បច្ចុបដ្ឋិតំ, អាវជ្ជនបដិពទ្ធំ ភគវតោ សព្ពញ្ញុតញាណំ, អាវជ្ជិត្វា យទិច្ឆកំ ជានាតី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, ពុទ្ធោ អសព្ពញ្ញូតិ. យទិ តស្ស បរិយេសនាយ សព្ពញ្ញុតញាណំ ហោតី’’តិ. ‘‘វាហសតំ ខោ, មហារាជ, វីហីនំ អឌ្ឍចូឡញ្ច វាហា វីហិសត្តម្ពណានិ ទ្វេ ច តុម្ពា ឯកច្ឆរាក្ខណេ បវត្តចិត្តស្ស ឯត្តកា វីហី លក្ខំ ឋបីយមានា [ឋបីយមានេ (សី. បី.)] បរិក្ខយំ បរិយាទានំ គច្ឆេយ្យុំ?

‘‘តត្រិមេ សត្តវិធា ចិត្តា បវត្តន្តិ, យេ តេ, មហារាជ, សរាគា សទោសា សមោហា សកិលេសា អភាវិតកាយា អភាវិតសីលា អភាវិតចិត្តា អភាវិតបញ្ញា, តេសំ តំ ចិត្តំ គរុកំ ឧប្បជ្ជតិ ទន្ធំ បវត្តតិ. កិំ ការណា? អភាវិតត្តា ចិត្តស្ស. យថា, មហារាជ, វំសនាឡស្ស វិតតស្ស វិសាលស្ស វិត្ថិណ្ណស្ស សំសិព្ពិតវិសិព្ពិតស្ស សាខាជដាជដិតស្ស អាកឌ្ឍិយន្តស្ស គរុកំ ហោតិ អាគមនំ ទន្ធំ. កិំ ការណា? សំសិព្ពិតវិសិព្ពិតត្តា សាខានំ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ សរាគា សទោសា សមោហា សកិលេសា អភាវិតកាយា អភាវិតសីលា អភាវិតចិត្តា អភាវិតបញ្ញា, តេសំ តំ ចិត្តំ គរុកំ ឧប្បជ្ជតិ ទន្ធំ បវត្តតិ. កិំ ការណា? សំសិព្ពិតវិសិព្ពិតត្តា កិលេសេហិ, ឥទំ បឋមំ ចិត្តំ.

‘‘តត្រិទំ ទុតិយំ ចិត្តំ វិភត្តមាបជ្ជតិ – យេ តេ, មហារាជ, សោតាបន្នា បិហិតាបាយា ទិដ្ឋិប្បត្តា វិញ្ញាតសត្ថុសាសនា, តេសំ តំ ចិត្តំ តីសុ ឋានេសុ លហុកំ ឧប្បជ្ជតិ លហុកំ បវត្តតិ. ឧបរិភូមីសុ គរុកំ ឧប្បជ្ជតិ ទន្ធំ បវត្តតិ. កិំ ការណា? តីសុ ឋានេសុ ចិត្តស្ស បរិសុទ្ធត្តា ឧបរិ កិលេសានំ អប្បហីនត្តា. យថា, មហារាជ, វំសនាឡស្ស តិបព្ពគណ្ឋិបរិសុទ្ធស្ស ឧបរិ សាខាជដាជដិតស្ស អាកឌ្ឍិយន្តស្ស យាវ តិបព្ពំ តាវ លហុកំ ឯតិ, តតោ ឧបរិ ថទ្ធំ. កិំ ការណា? ហេដ្ឋា បរិសុទ្ធត្តា ឧបរិ សាខាជដាជដិតត្តា. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ សោតាបន្នា បិហិតាបាយា ទិដ្ឋិប្បត្តា វិញ្ញាតសត្ថុសាសនា, តេសំ តំ ចិត្តំ តីសុ ឋានេសុ លហុកំ ឧប្បជ្ជតិ លហុកំ បវត្តតិ, ឧបរិភូមីសុ គរុកំ ឧប្បជ្ជតិ ទន្ធំ បវត្តតិ. កិំ ការណា? តីសុ ឋានេសុ ចិត្តស្ស បរិសុទ្ធត្តា ឧបរិ កិលេសានំ អប្បហីនត្តា, ឥទំ ទុតិយំ ចិត្តំ.

‘‘តត្រិទំ តតិយំ ចិត្តំ វិភត្តមាបជ្ជតិ – យេ តេ, មហារាជ, សកទាគាមិនោ, យេសំ រាគទោសមោហា តនុភូតា, តេសំ តំ ចិត្តំ បញ្ចសុ ឋានេសុ លហុកំ ឧប្បជ្ជតិ លហុកំ បវត្តតិ, ឧបរិភូមីសុ គរុកំ ឧប្បជ្ជតិ ទន្ធំ បវត្តតិ. កិំ ការណា? បញ្ចសុ ឋានេសុ ចិត្តស្ស បរិសុទ្ធត្តា ឧបរិ កិលេសានំ អប្បហីនត្តា. យថា, មហារាជ, វំសនាឡស្ស បញ្ចបព្ពគណ្ឋិបរិសុទ្ធស្ស ឧបរិ សាខាជដាជដិតស្ស អាកឌ្ឍិយន្តស្ស យាវ បញ្ចបព្ពំ តាវ លហុកំ ឯតិ, តតោ ឧបរិ ថទ្ធំ. កិំ ការណា? ហេដ្ឋា បរិសុទ្ធត្តា ឧបរិ សាខាជដាជដិតត្តា. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ សកទាគាមិនោ, យេសំ រាគទោសមោហា តនុភូតា, តេសំ តំ ចិត្តំ បញ្ចសុ ឋានេសុ លហុកំ ឧប្បជ្ជតិ លហុកំ បវត្តតិ, ឧបរិភូមីសុ គរុកំ ឧប្បជ្ជតិ ទន្ធំ បវត្តតិ. កិំ ការណា? បញ្ចសុ ឋានេសុ ចិត្តស្ស បរិសុទ្ធត្តា ឧបរិ កិលេសានំ អប្បហីនត្តា, ឥទំ តតិយំ ចិត្តំ.

‘‘តត្រិទំ ចតុត្ថំ ចិត្តំ វិភត្តមាបជ្ជតិ – យេ តេ, មហារាជ, អនាគាមិនោ, យេសំ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សញ្ញោជនានិ បហីនានិ, តេសំ តំ ចិត្តំ ទសសុ ឋានេសុ លហុកំ ឧប្បជ្ជតិ លហុកំ បវត្តតិ, ឧបរិភូមីសុ គរុកំ ឧប្បជ្ជតិ ទន្ធំ បវត្តតិ. កិំ ការណា? ទសសុ ឋានេសុ ចិត្តស្ស បរិសុទ្ធត្តា ឧបរិ កិលេសានំ អប្បហីនត្តា. យថា, មហារាជ, វំសនាឡស្ស ទសបព្ពគណ្ឋិបរិសុទ្ធស្ស ឧបរិ សាខាជដាជដិតស្ស អាកឌ្ឍិយន្តស្ស យាវ ទសបព្ពំ តាវ លហុកំ ឯតិ, តតោ ឧបរិ ថទ្ធំ. កិំ ការណា? ហេដ្ឋា បរិសុទ្ធត្តា ឧបរិ សាខាជដាជដិតត្តា. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ អនាគាមិនោ, យេសំ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សញ្ញោជនានិ បហីនានិ, តេសំ តំ ចិត្តំ ទសសុ ឋានេសុ លហុកំ ឧប្បជ្ជតិ លហុកំ បវត្តតិ, ឧបរិភូមីសុ គរុកំ ឧប្បជ្ជតិ ទន្ធំ បវត្តតិ. កិំ ការណា? ទសសុ ឋានេសុ ចិត្តស្ស បរិសុទ្ធត្តា ឧបរិ កិលេសានំ អប្បហីនត្តា, ឥទំ ចតុត្ថំ ចិត្តំ.

‘‘តត្រិទំ បញ្ចមំ ចិត្តំ វិភត្តមាបជ្ជតិ – យេ តេ, មហារាជ, អរហន្តោ ខីណាសវា ធោតមលា វន្តកិលេសា វុសិតវន្តោ កតករណីយា ឱហិតភារា អនុប្បត្តសទត្ថា បរិក្ខីណភវសញ្ញោជនា បត្តបដិសម្ភិទា សាវកភូមីសុ បរិសុទ្ធា, តេសំ តំ ចិត្តំ សាវកវិសយេ លហុកំ ឧប្បជ្ជតិ លហុកំ បវត្តតិ, បច្ចេកពុទ្ធភូមីសុ គរុកំ ឧប្បជ្ជតិ ទន្ធំ បវត្តតិ. កិំ ការណា? បរិសុទ្ធត្តា សាវកវិសយេ, អបរិសុទ្ធត្តា បច្ចេកពុទ្ធវិសយេ. យថា, មហារាជ, វំសនាឡស្ស សព្ពបព្ពគណ្ឋិបរិសុទ្ធស្ស អាកឌ្ឍិយន្តស្ស លហុកំ ហោតិ អាគមនំ អទន្ធំ. កិំ ការណា? សព្ពបព្ពគណ្ឋិបរិសុទ្ធត្តា អគហនត្តា វំសស្ស. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ អរហន្តោ ខីណាសវា ធោតមលា វន្តកិលេសា វុសិតវន្តោ កតករណីយា ឱហិតភារា អនុប្បត្តសទត្ថា បរិក្ខីណភវសញ្ញោជនា បត្តបដិសម្ភិទា សាវកភូមីសុ បរិសុទ្ធា, តេសំ តំ ចិត្តំ សាវកវិសយេ លហុកំ ឧប្បជ្ជតិ លហុកំ បវត្តតិ, បច្ចេកពុទ្ធភូមីសុ គរុកំ ឧប្បជ្ជតិ ទន្ធំ បវត្តតិ. កិំ ការណា? បរិសុទ្ធត្តា សាវកវិសយេ, អបរិសុទ្ធត្តា បច្ចេកពុទ្ធវិសយេ, ឥទំ បញ្ចមំ ចិត្តំ.

‘‘តត្រិទំ ឆដ្ឋំ ចិត្តំ វិភត្តមាបជ្ជតិ – យេ តេ, មហារាជ, បច្ចេកពុទ្ធា សយម្ភុនោ អនាចរិយកា ឯកចារិនោ ខគ្គវិសាណកប្បា សកវិសយេ បរិសុទ្ធវិមលចិត្តា, តេសំ តំ ចិត្តំ សកវិសយេ លហុកំ ឧប្បជ្ជតិ លហុកំ បវត្តតិ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធភូមីសុ គរុកំ ឧប្បជ្ជតិ ទន្ធំ បវត្តតិ. កិំ ការណា? បរិសុទ្ធត្តា សកវិសយេ មហន្តត្តា សព្ពញ្ញុពុទ្ធវិសយស្ស. យថា, មហារាជ, បុរិសោ សកវិសយំ បរិត្តំ នទិំ រត្តិម្បិ ទិវាបិ យទិច្ឆក អច្ឆម្ភិតោ ឱតរេយ្យ, អថ បរតោ មហាសមុទ្ទំ គម្ភីរំ វិត្ថតំ អគាធមបារំ ទិស្វា ភាយេយ្យ, ទន្ធាយេយ្យ ន វិសហេយ្យ ឱតរិតុំ. កិំ ការណា? តិណ្ណត្តា [ចិណ្ណត្តា (សី. ស្យា. បី.)] សកវិសយស្ស, មហន្តត្តា ច មហាសមុទ្ទស្ស. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ បច្ចេកពុទ្ធា សយម្ភុនោ អនាចរិយកា ឯកចារិនោ ខគ្គវិសាណកប្បា សកវិសយេ បរិសុទ្ធវិមលចិត្តា, តេសំ តំ ចិត្តំ សកវិសយេ លហុកំ ឧប្បជ្ជតិ លហុកំ បវត្តតិ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធភូមីសុ គរុកំ ឧប្បជ្ជតិ ទន្ធំ បវត្តតិ. កិំ ការណា? បរិសុទ្ធត្តា សកវិសយេ មហន្តត្តា សព្ពញ្ញុពុទ្ធវិសយស្ស, ឥទំ ឆដ្ឋំ ចិត្តំ.

‘‘តត្រិទំ សត្តមំ ចិត្តំ វិភត្តមាបជ្ជតិ – យេ តេ, មហារាជ, សម្មាសម្ពុទ្ធា សព្ពញ្ញុនោ ទសពលធរា ចតុវេសារជ្ជវិសារទា អដ្ឋារសហិ ពុទ្ធធម្មេហិ សមន្នាគតា អនន្តជិនា អនាវរណញាណា, តេសំ តំ ចិត្តំ សព្ពត្ថ លហុកំ ឧប្បជ្ជតិ លហុកំ បវត្តតិ. កិំ ការណា? សព្ពត្ថ បរិសុទ្ធត្តា. អបិ នុ ខោ, មហារាជ, នារាចស្ស សុធោតស្ស វិមលស្ស និគ្គណ្ឋិស្ស សុខុមធារស្ស អជិម្ហស្ស អវង្កស្ស អកុដិលស្ស ទឡ្ហចាបសមារូឡ្ហស្ស ខោមសុខុមេ វា កប្បាសសុខុមេ វា កម្ពលសុខុមេ វា ពលវនិបាតិតស្ស ទន្ធាយិតត្តំ វា លគ្គនំ វា ហោតី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, ‘‘កិំ ការណា’’? ‘‘សុខុមត្តា វត្ថានំ សុធោតត្តា នារាចស្ស និបាតស្ស ច ពលវត្តា’’តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ តេ សម្មាសម្ពុទ្ធា សព្ពញ្ញុនោ ទសពលធរា ចតុវេសារជ្ជវិសារទា អដ្ឋារសហិ ពុទ្ធធម្មេហិ សមន្នាគតា អនន្តជិនា អនាវរណញាណា, តេសំ តំ ចិត្តំ សព្ពត្ថ លហុកំ ឧប្បជ្ជតិ លហុកំ បវត្តតិ. កិំ ការណា? សព្ពត្ថ បរិសុទ្ធត្តា, ឥទំ សត្តមំ ចិត្តំ.

‘‘តត្រ, មហារាជ, យទិទំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំ ចិត្តំ, តំ ឆន្នម្បិ ចិត្តានំ គណនំ អតិក្កមិត្វា អសង្ខ្យេយ្យេន គុណេន បរិសុទ្ធញ្ច លហុកញ្ច. យស្មា ច ភគវតោ ចិត្តំ បរិសុទ្ធញ្ច លហុកញ្ច, តស្មា, មហារាជ, ភគវា យមកបាដិហីរំ ទស្សេតិ. យមកបាដិហីរេ, មហារាជ, ញាតព្ពំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ចិត្តំ ឯវំ លហុបរិវត្តន្តិ, ន តត្ថ សក្កា ឧត្តរិំ ការណំ វត្តុំ, តេបិ, មហារាជ, បាដិហីរា សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំ ចិត្តំ ឧបាទាយ គណនម្បិ សង្ខម្បិ កលម្បិ កលភាគម្បិ ន ឧបេន្តិ, អាវជ្ជនបដិពទ្ធំ, មហារាជ, ភគវតោ សព្ពញ្ញុតញាណំ, អាវជ្ជេត្វា យទិច្ឆកំ ជានាតិ.

‘‘យថា, មហារាជ, បុរិសោ ហត្ថេ ឋបិតំ យំ កិញ្ចិ ទុតិយេ ហត្ថេ ឋបេយ្យ វិវដេន មុខេន វាចំ និច្ឆារេយ្យ, មុខគតំ ភោជនំ គិលេយ្យ, ឧម្មីលេត្វា វា និមីលេយ្យ, និមីលេត្វា វា ឧម្មីលេយ្យ, សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ, ចិរតរំ ឯតំ, មហារាជ, លហុតរំ ភគវតោ សព្ពញ្ញុតញាណំ, លហុតរំ អាវជ្ជនំ, អាវជ្ជេត្វា យទិច្ឆកំ ជានាតិ, អាវជ្ជនវិកលមត្តកេន ន តាវតា ពុទ្ធា ភគវន្តោ អសព្ពញ្ញុនោ នាម ហោន្តី’’តិ.

‘‘អាវជ្ជនម្បិ, ភន្តេ នាគសេន, បរិយេសនាយ កាតព្ពំ, ឥង្ឃ មំ តត្ថ ការណេន សញ្ញាបេហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, បុរិសស្ស អឌ្ឍស្ស មហទ្ធនស្ស មហាភោគស្ស បហូតជាតរូបរជតស្ស បហូតវិត្តូបករណស្ស បហូតធនធញ្ញស្ស សាលិវីហិយវតណ្ឌុលតិលមុគ្គមាសបុព្ពណ្ណាបរណ្ណសប្បិតេលនវនីតខីរទធិមធុគុឡផាណិតា ច ខឡោបិកុម្ភិបីឋរកោដ្ឋភាជនគតា ភវេយ្យុំ, តស្ស ច បុរិសស្ស បាហុនកោ អាគច្ឆេយ្យ ភត្តារហោ ភត្តាភិកង្ខី, តស្ស ច គេហេ យំ រន្ធំ ភោជនំ, តំ បរិនិដ្ឋិតំ ភវេយ្យ, កុម្ភិតោ តណ្ឌុលេ នីហរិត្វា ភោជនំ រន្ធេយ្យ, អបិ ច ខោ សោ, មហារាជ, តាវតកេន ភោជនវេកល្លមត្តកេន អធនោ នាម កបណោ នាម ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, ចក្កវត្តិរញ្ញោ ឃរេបិ, ភន្តេ, អកាលេ ភោជនវេកល្លំ ហោតិ, កិំ បន គហបតិកស្សា’’តិ? ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, តថាគតស្ស អាវជ្ជនវិកលមត្តកំ សព្ពញ្ញុតញាណំ អាវជ្ជេត្វា យទិច្ឆកំ ជានាតិ.

‘‘យថា វា បន, មហារាជ, រុក្ខោ អស្ស ផលិតោ ឱណតវិនតោ បិណ្ឌិភារភរិតោ, ន កិញ្ចិ តត្ថ បតិតំ ផលំ ភវេយ្យ, អបិ នុ ខោ សោ, មហារាជ, រុក្ខោ តាវតកេន បតិតផលវេកល្លមត្តកេន អផលោ នាម ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, បតនបដិពទ្ធានិ តានិ រុក្ខផលានិ, បតិតេ យទិច្ឆកំ លភតី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, តថាគតស្ស អាវជ្ជនបដិពទ្ធំ សព្ពញ្ញុតញាណំ អាវជ្ជេត្វា យទិច្ឆកំ ជានាតី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, អាវជ្ជេត្វា អាវជ្ជេត្វា ពុទ្ធោ យទិច្ឆកំ ជានាតី’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, ភគវា អាវជ្ជេត្វា អាវជ្ជេត្វា យទិច្ឆកំ ជានាតី’’តិ.

‘‘យថា, មហារាជ, ចក្កវត្តី រាជា យទា ចក្ករតនំ សរតិ ‘ឧបេតុ មេ ចក្ករតន’ន្តិ, សរិតេ ចក្ករតនំ ឧបេតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ អាវជ្ជេត្វា អាវជ្ជេត្វា យទិច្ឆកំ ជានាតី’’តិ. ‘‘ទឡ្ហំ, ភន្តេ នាគសេន, ការណំ, ពុទ្ធោ សព្ពញ្ញូ, សម្បដិច្ឆាម ពុទ្ធោ សព្ពញ្ញូ’’តិ.

ពុទ្ធសព្ពញ្ញុភាវបញ្ហោ ទុតិយោ.