២២. មហានិបាតោ

៥៣៨. មូគបក្ខជាតកំ (១)

១. ‘‘មា បណ្ឌិច្ចយំ [បណ្ឌិតិយំ (សី.), បណ្ឌិច្ចិយំ (បី.)] វិភាវយ, ពាលមតោ ភវ សព្ពបាណិនំ;

សព្ពោ តំ ជនោ ឱចិនាយតុ, ឯវំ តវ អត្ថោ ភវិស្សតិ’’.

២. ‘‘ករោមិ តេ តំ វចនំ, យំ មំ ភណសិ ទេវតេ;

អត្ថកាមាសិ មេ អម្ម, ហិតកាមាសិ ទេវតេ’’.

៣. ‘‘កិំ នុ សន្តរមានោវ, កាសុំ ខណសិ សារថិ;

បុដ្ឋោ មេ សម្ម អក្ខាហិ, កិំ កាសុយា ករិស្សសិ’’.

៤. ‘‘រញ្ញោ មូគោ ច បក្ខោ ច, បុត្តោ ជាតោ អចេតសោ;

សោម្ហិ រញ្ញា សមជ្ឈិដ្ឋោ, បុត្តំ មេ និខណំ វនេ’’.

៥. ‘‘ន ពធិរោ ន មូគោស្មិ, ន បក្ខោ ន ច វីកលោ [នបិ បង្គុលោ (សី. បី.), ន ច បិង្គលោ (ស្យា.)];

អធម្មំ សារថិ កយិរា, មំ ចេ ត្វំ និខណំ វនេ’’.

៦. ‘‘ឩរូ ពាហុំ [ពាហូ (សី. ក.)] ច មេ បស្ស, ភាសិតញ្ច សុណោហិ មេ;

អធម្មំ សារថិ កយិរា, មំ ចេ ត្វំ និខណំ វនេ’’.

៧. ‘‘ទេវតា នុសិ គន្ធព្ពោ, អទុ [អាទុ (សី.), អាទូ (ស្យា.)] សក្កោ បុរិន្ទទោ;

កោ វា ត្វំ កស្ស វា បុត្តោ, កថំ ជានេមុ តំ មយំ’’.

៨. ‘‘នម្ហិ ទេវោ ន គន្ធព្ពោ, នាបិ សក្កោ បុរិន្ទទោ;

កាសិរញ្ញោ អហំ បុត្តោ, យំ កាសុយា និខញ្ញសិ [និឃញ្ញសិ (សី. បី.), និខញ្ឆសិ (?)].

៩. ‘‘តស្ស រញ្ញោ អហំ បុត្តោ, យំ ត្វំ សម្មូបជីវសិ [សមុបជីវសិ (សី. បី.)];

អធម្មំ សារថិ កយិរា, មំ ចេ ត្វំ និខណំ វនេ.

១០. ‘‘យស្ស រុក្ខស្ស ឆាយាយ, និសីទេយ្យ សយេយ្យ វា;

ន តស្ស សាខំ ភញ្ជេយ្យ, មិត្តទុព្ភោ [មិត្តទូភោ (សី. បី.)] ហិ បាបកោ.

១១. ‘‘យថា រុក្ខោ តថា រាជា, យថា សាខា តថា អហំ;

យថា ឆាយូបគោ បោសោ, ឯវំ ត្វមសិ សារថិ;

អធម្មំ សារថិ កយិរា, មំ ចេ ត្វំ និខណំ វនេ.

១២. ‘‘បហូតភក្ខោ [ពហុត្តភក្ខោ (ក.)] ភវតិ, វិប្បវុដ្ឋោ [វិប្បវុត្ថោ (សី. បី.), វិប្បមុត្តោ (ក.)] សកំ [សកា (សី. បី.)] ឃរា;

ពហូ នំ ឧបជីវន្តិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

១៣. ‘‘យំ យំ ជនបទំ យាតិ, និគមេ រាជធានិយោ;

សព្ពត្ថ បូជិតោ ហោតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

១៤. ‘‘នាស្ស ចោរា បសាហន្តិ [បសហន្តិ (សី. ស្យា. បី.)], នាតិមញ្ញន្តិ ខត្តិយា [នាតិមញ្ញេតិ ខត្តិយោ (សី. ស្យា. បី.)];

សព្ពេ អមិត្តេ តរតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

១៥. ‘‘អក្កុទ្ធោ សឃរំ ឯតិ, សភាយំ [សភាយ (សី. ស្យា. បី.)] បដិនន្ទិតោ;

ញាតីនំ ឧត្តមោ ហោតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

១៦. ‘‘សក្កត្វា សក្កតោ ហោតិ, គរុ ហោតិ សគារវោ [គរុកោ ហោតិ គារវោ (ក.)];

វណ្ណកិត្តិភតោ ហោតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

១៧. ‘‘បូជកោ លភតេ បូជំ, វន្ទកោ បដិវន្ទនំ;

យសោ កិត្តិញ្ច បប្បោតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

១៨. ‘‘អគ្គិ យថា បជ្ជលតិ, ទេវតាវ វិរោចតិ;

សិរិយា អជហិតោ ហោតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

១៩. ‘‘គាវោ តស្ស បជាយន្តិ, ខេត្តេ វុត្តំ វិរូហតិ;

វុត្តានំ ផលមស្នាតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

២០. ‘‘ទរិតោ បព្ពតាតោ វា, រុក្ខតោ បតិតោ នរោ;

ចុតោ បតិដ្ឋំ លភតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

២១. ‘‘វិរូឡ្ហមូលសន្តានំ, និគ្រោធមិវ មាលុតោ;

អមិត្តា នប្បសាហន្តិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ’’.

២២. ‘‘ឯហិ តំ បដិនេស្សាមិ, រាជបុត្ត សកំ ឃរំ;

រជ្ជំ ការេហិ ភទ្ទន្តេ, កិំ អរញ្ញេ ករិស្សសិ’’.

២៣. ‘‘អលំ មេ តេន រជ្ជេន, ញាតកេហិ [ញាតកេន (ស្យា. ក.)] ធនេន វា;

យំ មេ អធម្មចរិយាយ, រជ្ជំ លព្ភេថ សារថិ’’.

២៤. ‘‘បុណ្ណបត្តំ មំ លាភេហិ [បលាភេហិ (សី. បី.)], រាជបុត្ត ឥតោ គតោ;

បិតា មាតា ច មេ ទជ្ជុំ, រាជបុត្ត តយី គតេ.

២៥. ‘‘ឱរោធា ច កុមារា ច, វេសិយានា ច ព្រាហ្មណា;

តេបិ អត្តមនា ទជ្ជុំ, រាជបុត្ត តយី គតេ.

២៦. ‘‘ហត្ថារោហា [ហត្ថារូហា (សី. បី.) ឯវមុបរិបិ] អនីកដ្ឋា, រថិកា បត្តិការកា;

តេបិ អត្តមនា ទជ្ជុំ [តេបិ ទជ្ជុំ បតីតាមេ (សី. បី.)], រាជបុត្ត តយី គតេ.

២៧. ‘‘ពហុធញ្ញា ជានបទា [ពហូ ជានបទា ចញ្ញេ (សី.), ពហូ ជនបទា ចញ្ញេ (បី.)], នេគមា ច សមាគតា;

ឧបាយនានិ មេ ទជ្ជុំ, រាជបុត្ត តយី គតេ’’.

២៨. ‘‘បិតុ មាតុ ចហំ ចត្តោ, រដ្ឋស្ស និគមស្ស ច;

អថោ សព្ពកុមារានំ, នត្ថិ មយ្ហំ សកំ ឃរំ.

២៩. ‘‘អនុញ្ញាតោ អហំ មត្យា, សញ្ចត្តោ បិតរា មហំ;

ឯកោរញ្ញេ បព្ពជិតោ, ន កាមេ អភិបត្ថយេ.

៣០. ‘‘អបិ អតរមានានំ, ផលាសាវ សមិជ្ឈតិ;

វិបក្កព្រហ្មចរិយោស្មិ, ឯវំ ជានាហិ សារថិ.

៣១. ‘‘អបិ អតរមានានំ, សម្មទត្ថោ វិបច្ចតិ;

វិបក្កព្រហ្មចរិយោស្មិ, និក្ខន្តោ អកុតោភយោ’’.

៣២. ‘‘ឯវំ វគ្គុកថោ សន្តោ, វិសដ្ឋវចនោ ចសិ [ច សោ (ស្យា. ក.)];

កស្មា បិតុ ច មាតុច្ច, សន្តិកេ ន ភណី តទា’’.

៣៣. ‘‘នាហំ អសន្ធិតា [អសត្ថិតា (សី.)] បក្ខោ, ន ពធិរោ អសោតតា;

នាហំ អជិវ្ហតា មូគោ, មា មំ មូគមធារយិ [មូគោ អធារយិ (សី.)].

៣៤. ‘‘បុរិមំ សរាមហំ ជាតិំ, យត្ថ រជ្ជមការយិំ;

ការយិត្វា តហិំ រជ្ជំ, បាបត្ថំ និរយំ ភុសំ.

៣៥. ‘‘វីសតិញ្ចេវ វស្សានិ, តហិំ រជ្ជមការយិំ;

អសីតិវស្សសហស្សានិ, និរយម្ហិ អបច្ចិសំ [អបច្ចសិំ (ស្យា.), អបច្ចយិំ (បី.)].

៣៦. ‘‘តស្ស រជ្ជស្សហំ ភីតោ, មា មំ រជ្ជាភិសេចយុំ [រជ្ជេភិសេចយុំ (ស្យា. ក.)];

តស្មា បិតុ ច មាតុច្ច, សន្តិកេ ន ភណិំ តទា.

៣៧. ‘‘ឧច្ឆង្គេ មំ និសាទេត្វា, បិតា អត្ថានុសាសតិ;

ឯកំ ហនថ ពន្ធថ, ឯកំ ខារាបតច្ឆិកំ [ខរាបតិច្ឆកំ (ស្យា.), ខរាបដិច្ឆកំ (ក.)];

ឯកំ សូលស្មិំ ឧប្បេថ [អប្បេថ (សី.), ឧព្ពេថ (ស្យា.), អច្ចេថ (បី.)], ឥច្ចស្ស មនុសាសតិ.

៣៨. ‘‘តាយាហំ [តស្សាហំ (សី. បី.)] ផរុសំ សុត្វា, វាចាយោ សមុទីរិតា;

អមូគោ មូគវណ្ណេន, អបក្ខោ បក្ខសម្មតោ;

សកេ មុត្តករីសស្មិំ, អច្ឆាហំ សម្បរិប្លុតោ.

៣៩. ‘‘កសិរញ្ច បរិត្តញ្ច, តញ្ច ទុក្ខេន សំយុតំ;

កោមំ [កោ តំ (សី. បី.)] ជីវិតមាគម្ម, វេរំ កយិរាថ កេនចិ.

៤០. ‘‘បញ្ញាយ ច អលាភេន, ធម្មស្ស ច អទស្សនា;

កោមំ [កោ តំ (សី. បី.)] ជីវិតមាគម្ម, វេរំ កយិរាថ កេនចិ.

៤១. ‘‘អបិ អតរមានានំ, ផលាសាវ សមិជ្ឈតិ;

វិបក្កព្រហ្មចរិយោស្មិ, ឯវំ ជានាហិ សារថិ.

៤២. ‘‘អបិ អតរមានានំ, សម្មទត្ថោ វិបច្ចតិ;

វិបក្កព្រហ្មចរិយោស្មិ, និក្ខន្តោ អកុតោភយោ’’.

៤៣. ‘‘អហម្បិ បព្ពជិស្សាមិ, រាជបុត្ត តវន្តិកេ;

អវ្ហាយស្សុ [អវ្ហយស្សុ (សី. បី.)] មំ ភទ្ទន្តេ, បព្ពជ្ជា មម រុច្ចតិ’’.

៤៤. ‘‘រថំ និយ្យាទយិត្វាន, អនណោ ឯហិ សារថិ;

អនណស្ស ហិ បព្ពជ្ជា, ឯតំ ឥសីហិ វណ្ណិតំ’’.

៤៥. ‘‘យទេវ ត្យាហំ វចនំ, អករំ ភទ្ទមត្ថុ តេ;

តទេវ មេ ត្វំ វចនំ, យាចិតោ កត្តុមរហសិ.

៤៦. ‘‘ឥធេវ តាវ អច្ឆស្សុ, យាវ រាជានមានយេ;

អប្បេវ តេ បិតា ទិស្វា, បតីតោ សុមនោ សិយា’’.

៤៧. ‘‘ករោមិ តេតំ វចនំ, យំ មំ ភណសិ សារថិ;

អហម្បិ ទដ្ឋុកាមោស្មិ, បិតរំ មេ ឥធាគតំ.

៤៨. ‘‘ឯហិ សម្ម និវត្តស្សុ, កុសលំ វជ្ជាសិ ញាតិនំ;

មាតរំ បិតរំ មយ្ហំ, វុត្តោ វជ្ជាសិ វន្ទនំ’’.

៤៩. តស្ស បាទេ គហេត្វាន, កត្វា ច នំ បទក្ខិណំ;

សារថិ រថមារុយ្ហ, រាជទ្វារំ ឧបាគមិ.

៥០. ‘‘សុញ្ញំ មាតា រថំ ទិស្វា, ឯកំ សារថិមាគតំ;

អស្សុបុណ្ណេហិ នេត្តេហិ, រោទន្តី នំ ឧទិក្ខតិ.

៥១. ‘‘អយំ សោ សារថិ ឯតិ, និហន្ត្វា មម អត្រជំ;

និហតោ នូន មេ បុត្តោ, បថព្យា ភូមិវឌ្ឍនោ.

៥២. ‘‘អមិត្តា នូន នន្ទន្តិ, បតីតា នូន វេរិនោ;

អាគតំ សារថិំ ទិស្វា, និហន្ត្វា មម អត្រជំ.

៥៣. ‘‘សុញ្ញំ មាតា រថំ ទិស្វា, ឯកំ សារថិមាគតំ;

អស្សុបុណ្ណេហិ នេត្តេហិ, រោទន្តី បរិបុច្ឆិ នំ [រោទន្តី បរិបុច្ឆតិ (សី. បី.), រោទន្តី នំ បរិបុច្ឆតិ (ស្យា.)].

៥៤. ‘‘កិន្នុ មូគោ កិំ នុ បក្ខោ, កិន្នុ សោ វិលបី តទា;

និហញ្ញមានោ ភូមិយា, តំ មេ អក្ខាហិ សារថិ.

៥៥. ‘‘កថំ ហត្ថេហិ បាទេហិ, មូគបក្ខោ វិវជ្ជយិ;

និហញ្ញមានោ ភូមិយា, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោ’’.

៥៦. ‘‘អក្ខេយ្យំ [អក្ខិស្សំ (សី. បី.)] តេ អហំ អយ្យេ, ទជ្ជាសិ អភយំ មម;

យំ មេ សុតំ វា ទិដ្ឋំ វា, រាជបុត្តស្ស សន្តិកេ’’.

៥៧. ‘‘អភយំ សម្ម តេ ទម្មិ, អភីតោ ភណ សារថិ;

យំ តេ សុតំ វា ទិដ្ឋំ វា, រាជបុត្តស្ស សន្តិកេ’’.

៥៨. ‘‘ន សោ មូគោ ន សោ បក្ខោ, វិសដ្ឋវចនោ ច សោ;

រជ្ជស្ស កិរ សោ ភីតោ, អករា [អករី (សី. បី.)] អាលយេ ពហូ.

៥៩. ‘‘បុរិមំ សរតិ សោ ជាតិំ, យត្ថ រជ្ជមការយិ;

ការយិត្វា តហិំ រជ្ជំ, បាបត្ថ និរយំ ភុសំ.

៦០. ‘‘វីសតិញ្ចេវ វស្សានិ, តហិំ រជ្ជមការយិ;

អសីតិវស្សសហស្សានិ, និរយម្ហិ អបច្ចិ សោ.

៦១. ‘‘តស្ស រជ្ជស្ស សោ ភីតោ, មា មំ រជ្ជាភិសេចយុំ;

តស្មា បិតុ ច មាតុច្ច, សន្តិកេ ន ភណី តទា.

៦២. ‘‘អង្គបច្ចង្គសម្បន្នោ, អារោហបរិណាហវា;

វិសដ្ឋវចនោ បញ្ញោ, មគ្គេ សគ្គស្ស តិដ្ឋតិ.

៦៣. ‘‘សចេ ត្វំ ទដ្ឋុកាមាសិ, រាជបុត្តំ [រាជបុត្តិ (សី.)] តវត្រជំ;

ឯហិ តំ បាបយិស្សាមិ, យត្ថ សម្មតិ តេមិយោ’’.

៦៤. ‘‘យោជយន្តុ រថេ អស្សេ, កច្ឆំ នាគាន [នាគានិ (ស្យា. ក.)] ពន្ធថ;

ឧទីរយន្តុ សង្ខបណវា, វាទន្តុ [វទន្តុ (សី.), នទន្តុ (ស្យា. ក.), វទតំ (បី.)] ឯកបោក្ខរា.

៦៥. ‘‘វាទន្តុ [នទន្តុ (សី. ស្យា. បី.)] ភេរី សន្នទ្ធា, វគ្គូ វាទន្តុ ទុន្ទុភី;

នេគមា ច មំ អន្វេន្តុ, គច្ឆំ បុត្តនិវេទកោ [និវាទកោ (ស្យា. ក.)].

៦៦. ‘‘ឱរោធា ច កុមារា ច, វេសិយានា ច ព្រាហ្មណា;

ខិប្បំ យានានិ យោជេន្តុ, គច្ឆំ បុត្តនិវេទកោ [និវាទកោ (ស្យា. ក.)].

៦៧. ‘‘ហត្ថារោហា អនីកដ្ឋា, រថិកា បត្តិការកា;

ខិប្បំ យានានិ យោជេន្តុ, គច្ឆំ បុត្តនិវេទកោ [និវាទកោ (ស្យា. ក.)].

៦៨. ‘‘សមាគតា ជានបទា, នេគមា ច សមាគតា;

ខិប្បំ យានានិ យោជេន្តុ, គច្ឆំ បុត្តនិវេទកោ’’ [និវាទកោ (ស្យា. ក.)].

៦៩. ‘‘អស្សេ ច សារថី យុត្តេ, សិន្ធវេ សីឃវាហនេ;

រាជទ្វារំ ឧបាគច្ឆុំ, យុត្តា ទេវ ឥមេ ហយា’’.

៧០. ‘‘ថូលា ជវេន ហាយន្តិ, កិសា ហាយន្តិ ថាមុនា;

កិសេ ថូលេ វិវជ្ជេត្វា, សំសដ្ឋា យោជិតា ហយា’’.

៧១. ‘‘តតោ រាជា តរមានោ, យុត្តមារុយ្ហ សន្ទនំ;

ឥត្ថាគារំ អជ្ឈភាសិ [អភាសថ (ក.)], សព្ពាវ អនុយាថ មំ.

៧២. ‘‘វាលពីជនិមុណ្ហីសំ, ខគ្គំ ឆត្តញ្ច បណ្ឌរំ;

ឧបាធិ រថមារុយ្ហ [ឧបាទិរថមារុយ្ហ (សី.), ឧបាធី រថមារុយ្ហ (ស្យា.)], សុវណ្ណេហិ អលង្កតា.

៧៣. ‘‘តតោ ស [ច (សី. ស្យា. បី.)] រាជា បាយាសិ, បុរក្ខត្វាន សារថិំ;