៥៣៤. មហាហំសជាតកំ (២)

៨៩. ‘‘ឯតេ ហំសា បក្កមន្តិ, វក្កង្គា ភយមេរិតា;

ហរិត្តច ហេមវណ្ណ, កាមំ សុមុខ បក្កម.

៩០. ‘‘ឱហាយ មំ ញាតិគណា, ឯកំ បាសវសំ គតំ;

អនបេក្ខមានា គច្ឆន្តិ, កិំ ឯកោ អវហីយសិ.

៩១. ‘‘បតេវ បតតំ សេដ្ឋ, នត្ថិ ពទ្ធេ សហាយតា;

មា អនីឃាយ ហាបេសិ, កាមំ សុមុខ បក្កម’’.

៩២. ‘‘នាហំ ទុក្ខបរេតោបិ [ទុក្ខបរេតោ’’តិ (ជា. ១.១៥.១៣៦) អដ្ឋកថាយោ ឱលោកេតព្ពា], ធតរដ្ឋ តុវំ [តវំ (សី. បី.)] ជហេ;

ជីវិតំ មរណំ វា មេ, តយា សទ្ធិំ ភវិស្សតិ.

៩៣. ‘‘នាហំ ទុក្ខបរេតោបិ, ធតរដ្ឋ តុវំ ជហេ;

ន មំ អនរិយសំយុត្តេ, កម្មេ យោជេតុមរហសិ.

៩៤. ‘‘សកុមារោ សខា ត្យស្មិ, សចិត្តេ ចស្មិ តេ [សមិតេ (បី.), ត្យស្មិ តេ (ក.)] ឋិតោ;

ញាតោ សេនាបតិ ត្យាហំ, ហំសានំ បវរុត្តម.

៩៥. ‘‘កថំ អហំ វិកត្ថិស្សំ [វិកត្តិស្សំ (បី.)], ញាតិមជ្ឈេ ឥតោ គតោ;

តំ ហិត្វា បតតំ សេដ្ឋ, កិំ តេ វក្ខាមិតោ គតោ;

ឥធ បាណំ ចជិស្សាមិ, នានរិយំ [ន អនរិយំ (បី.)] កត្តុមុស្សហេ’’.

៩៦. ‘‘ឯសោ ហិ ធម្មោ សុមុខ, យំ ត្វំ អរិយបថេ ឋិតោ;

យោ ភត្តារំ សខារំ មំ, ន បរិច្ចត្តុមុស្សហេ.

៩៧. ‘‘តញ្ហិ មេ បេក្ខមានស្ស, ភយំ នត្វេវ ជាយតិ;

អធិគច្ឆសិ ត្វំ មយ្ហំ, ឯវំ ភូតស្ស ជីវិតំ’’.

៩៨. ‘‘ឥច្ចេវំ [ឥច្ចេវ (សី. បី.)] មន្តយន្តានំ, អរិយានំ អរិយវុត្តិនំ;

ទណ្ឌមាទាយ នេសាទោ, អាបតី [អាបទី (ក.)] តុរិតោ ភុសំ.

៩៩. ‘‘តមាបតន្តំ ទិស្វាន, សុមុខោ អតិព្រូហយិ [អបរិព្រូហយិ (សី. បី.)];

អដ្ឋាសិ បុរតោ រញ្ញោ, ហំសោ វិស្សាសយំ ព្យធំ [ព្យថំ (សី. ស្យា. បី.)].

១០០. ‘‘មា ភាយិ បតតំ សេដ្ឋ, ន ហិ ភាយន្តិ តាទិសា;

អហំ យោគំ បយុញ្ជិស្សំ, យុត្តំ ធម្មូបសំហិតំ;

តេន បរិយាបទានេន [បរិយាទានេន (ក.)], ខិប្បំ បាសា បមោក្ខសិ’’.

១០១. ‘‘តស្ស តំ វចនំ សុត្វា, សុមុខស្ស សុភាសិតំ;

បហដ្ឋលោមោ នេសាទោ, អញ្ជលិស្ស បណាមយិ.

១០២. ‘‘ន មេ សុតំ វា ទិដ្ឋំ វា, ភាសន្តោ មានុសិំ ទិជោ;

អរិយំ ព្រុវានោ [ព្រូហន្តោ (ស្យា. ក.)] វក្កង្គោ, ចជន្តោ មានុសិំ គិរំ.

១០៣. ‘‘កិន្នុ តាយំ ទិជោ ហោតិ, មុត្តោ ពទ្ធំ ឧបាសសិ;

ឱហាយ សកុណា យន្តិ, កិំ ឯកោ អវហីយសិ’’.

១០៤. ‘‘រាជា មេ សោ ទិជាមិត្ត, សេនាបច្ចស្ស ការយិំ;

តមាបទេ បរិច្ចត្តុំ, នុស្សហេ វិហគាធិបំ.

១០៥. ‘‘មហាគណាយ ភត្តា មេ, មា ឯកោ ព្យសនំ អគា;

តថា តំ សម្ម នេសាទ, ភត្តាយំ អភិតោ រមេ’’.

១០៦. ‘‘អរិយវត្តសិ វក្កង្គ, យោ បិណ្ឌមបចាយសិ;

ចជាមិ តេ តំ ភត្តារំ, គច្ឆថូភោ [គច្ឆតុ ភោ (បី.)] យថាសុខំ’’.

១០៧. ‘‘សចេ អត្តប្បយោគេន, ឱហិតោ ហំសបក្ខិនំ;

បដិគណ្ហាម តេ សម្ម, ឯតំ អភយទក្ខិណំ.

១០៨. ‘‘នោ ចេ អត្តប្បយោគេន, ឱហិតោ ហំសបក្ខិនំ;

អនិស្សរោ មុញ្ចមម្ហេ, ថេយ្យំ កយិរាសិ លុទ្ទក’’.

១០៩. ‘‘យស្ស ត្វំ ភតកោ [ភដកោ (ក.)] រញ្ញោ, កាមំ តស្សេវ បាបយ;

តត្ថ សំយមនោ [សំយមានោ (បី.)] រាជា, យថាភិញ្ញំ ករិស្សតិ’’.

១១០. ‘‘ឥច្ចេវំ វុត្តោ នេសាទោ, ហេមវណ្ណេ ហរិត្តចេ;

ឧភោ ហត្ថេហិ សង្គយ្ហ [បគ្គយ្ហ (ស្យា. ក.)], បញ្ជរេ អជ្ឈវោទហិ.

១១១. ‘‘តេ បញ្ជរគតេ បក្ខី, ឧភោ ភស្សរវណ្ណិនេ;

សុមុខំ ធតរដ្ឋញ្ច, លុទ្ទោ អាទាយ បក្កមិ’’.

១១២. ‘‘ហរីយមានោ ធតរដ្ឋោ, សុមុខំ ឯតទព្រវិ;

ពាឡ្ហំ ភាយាមិ សុមុខ, សាមាយ លក្ខណូរុយា;

អស្មាកំ វធមញ្ញាយ, អថត្តានំ វធិស្សតិ.

១១៣. ‘‘បាកហំសា ច សុមុខ, សុហេមា ហេមសុត្តចា;

កោញ្ចី សមុទ្ទតីរេវ, កបណា នូន រុច្ឆតិ’’.

១១៤. ‘‘ឯវំ មហន្តោ លោកស្ស, អប្បមេយ្យោ មហាគណី;

ឯកិត្ថិមនុសោចេយ្យ, នយិទំ បញ្ញវតាមិវ.

១១៥. ‘‘វាតោវ គន្ធមាទេតិ, ឧភយំ ឆេកបាបកំ;

ពាលោ អាមកបក្កំវ, លោលោ អន្ធោវ អាមិសំ.

១១៦. ‘‘អវិនិច្ឆយញ្ញុ អត្ថេសុ, មន្ទោវ បដិភាសិ [បដិភាតិ (ក.)] មំ;

កិច្ចាកិច្ចំ ន ជានាសិ, សម្បត្តោ កាលបរិយាយំ.

១១៧. ‘‘អឌ្ឍុម្មត្តោ ឧទីរេសិ, យោ សេយ្យា មញ្ញសិត្ថិយោ;

ពហុសាធារណា ហេតា, សោណ្ឌានំវ សុរាឃរំ.

១១៨. ‘‘មាយា ចេសា មរីចី ច, សោកោ រោគោ ចុបទ្ទវោ;

ខរា ច ពន្ធនា ចេតា, មច្ចុបាសា គុហាសយា [បច្ចុបាសោ គុហាសយោ (សី. បី.)];

តាសុ យោ វិស្សសេ បោសោ, សោ នរេសុ នរាធមោ’’.

១១៩. ‘‘យំ វុទ្ធេហិ ឧបញ្ញាតំ, កោ តំ និន្ទិតុមរហតិ;

មហាភូតិត្ថិយោ នាម, លោកស្មិំ ឧទបជ្ជិសុំ.

១២០. ‘‘ខិឌ្ឌា បណិហិតា ត្យាសុ, រតិ ត្យាសុ បតិដ្ឋិតា;

ពីជានិ ត្យាសុ រូហន្តិ, យទិទំ សត្តា បជាយរេ;

តាសុ កោ និព្ពិទេ [និព្ពិជេ (ក.)] បោសោ, បាណមាសជ្ជ បាណិភិ [បាណហិ (សី.)].

១២១. ‘‘ត្វមេវ នញ្ញោ សុមុខ, ថីនំ អត្ថេសុ យុញ្ជសិ;

តស្ស ត្យជ្ជ ភយេ ជាតេ, ភីតេន ជាយតេ មតិ.

១២២. ‘‘សព្ពោ ហិ សំសយំ បត្តោ, ភយំ ភីរុ តិតិក្ខតិ;

បណ្ឌិតា ច មហន្តានោ [មហត្តានោ (សី.)], អត្ថេ យុញ្ជន្តិ ទុយ្យុជេ.

១២៣. ‘‘ឯតទត្ថាយ រាជានោ, សូរមិច្ឆន្តិ មន្តិនំ;

បដិពាហតិ យំ សូរោ, អាបទំ អត្តបរិយាយំ.

១២៤. ‘‘មា នោ អជ្ជ វិកន្តិំសុ, រញ្ញោ សូទា មហានសេ;

តថា ហិ វណ្ណោ បត្តានំ, ផលំ វេឡុំវ តំ វធិ.

១២៥. ‘‘មុត្តោបិ ន ឥច្ឆិ [និច្ឆសិ (ក.)] ឧឌ្ឌេតុំ [ឱឌ្ឌេតុំ (សី.)], សយំ ពន្ធំ ឧបាគមិ;

សោបជ្ជ សំសយំ បត្តោ, អត្ថំ គណ្ហាហិ មា មុខំ’’.

១២៦. ‘‘សោ តំ [ត្វំ (ស្យា. បី.)] យោគំ បយុញ្ជស្សុ, យុត្តំ ធម្មូបសំហិតំ [ធម្មោបសញ្ហិតំ (ក.)];

តវ បរិយាបទានេន, មម បាណេសនំ ចរ’’.

១២៧. ‘‘មា ភាយិ បតតំ សេដ្ឋ, ន ហិ ភាយន្តិ តាទិសា;

អហំ យោគំ បយុញ្ជិស្សំ, យុត្តំ ធម្មូបសំហិតំ [ធម្មោបសញ្ហិតំ (ក.)];

មម បរិយាបទានេន, ខិប្បំ បាសា បមោក្ខសិ’’.

១២៨. ‘‘សោ [ស (សី.)] លុទ្ទោ ហំសកាជេន [ហំសកាចេន (បី.)], រាជទ្វារំ ឧបាគមិ;

បដិវេទេថ មំ រញ្ញោ, ធតរដ្ឋាយមាគតោ’’.

១២៩. ‘‘តេ ទិស្វា បុញ្ញសំកាសេ, ឧភោ លក្ខណសម្មតេ [លក្ខញ្ញាសម្មតេ (សី. បី.)];

ខលុ សំយមនោ រាជា, អមច្ចេ អជ្ឈភាសថ.

១៣០. ‘‘ទេថ លុទ្ទស្ស វត្ថានិ, អន្នំ បានញ្ច ភោជនំ;

កាមំ ករោ ហិរញ្ញស្ស, យាវន្តោ ឯស ឥច្ឆតិ’’.

១៣១. ‘‘ទិស្វា លុទ្ទំ បសន្នត្តំ, កាសិរាជា តទព្រវិ;

យទ្យាយំ [យទាយំ (សី. ស្យា. បី.)] សម្ម ខេមក, បុណ្ណា ហំសេហិ តិដ្ឋតិ.

១៣២. ‘‘កថំ រុចិមជ្ឈគតំ, បាសហត្ថោ ឧបាគមិ;

ឱកិណ្ណំ ញាតិសង្ឃេហិ, និម្មជ្ឈិមំ [និមជ្ឈិមំ (សី. បី. ក.)] កថំ គហិ’’.

១៣៣. ‘‘អជ្ជ មេ សត្តមា រត្តិ, អទនានិ [អាទានានិ (ស្យា. បី. ក.)] ឧបាសតោ [ឧបាគតោ (ក.)];

បទមេតស្ស អន្វេសំ, អប្បមត្តោ ឃដស្សិតោ.

១៣៤. ‘‘អថស្ស បទមទ្ទក្ខិំ, ចរតោ អទនេសនំ;

តត្ថាហំ ឱទហិំ បាសំ, ឯវំ តំ [ឯវេតំ (សី. បី.)] ទិជមគ្គហិំ’’.

១៣៥. ‘‘លុទ្ទ ទ្វេ ឥមេ សកុណា, អថ ឯកោតិ ភាសសិ;

ចិត្តំ នុ តេ វិបរិយត្តំ [វិបរិយត្ថំ (បី.)], អទុ កិន្នុ ជិគីសសិ’’ [ជិគិំសសិ (សី. បី.)].

១៣៦. ‘‘យស្ស លោហិតកា តាលា, តបនីយនិភា សុភា;

ឧរំ សំហច្ច តិដ្ឋន្តិ, សោ មេ ពន្ធំ ឧបាគមិ.

១៣៧. ‘‘អថាយំ ភស្សរោ បក្ខី, អពទ្ធោ ពទ្ធមាតុរំ;

អរិយំ ព្រុវានោ អដ្ឋាសិ, ចជន្តោ មានុសិំ គិរំ’’.

១៣៨. ‘‘អថ កិំ [អថ កិន្នុ (សី. បី.), កថំ នុ (ស្យា.)] ទានិ សុមុខ, ហនុំ សំហច្ច តិដ្ឋសិ;

អទុ មេ បរិសំ បត្តោ, ភយា ភីតោ ន ភាសសិ’’.

១៣៩. ‘‘នាហំ កាសិបតិ ភីតោ, ឱគយ្ហ បរិសំ តវ;

នាហំ ភយា ន ភាសិស្សំ, វាក្យំ អត្ថម្ហិ តាទិសេ’’.

១៤០. ‘‘ន តេ អភិសរំ បស្សេ, ន រថេ នបិ បត្តិកេ;

នាស្ស ចម្មំ វ កីដំ វា, វម្មិតេ ច ធនុគ្គហេ.

១៤១. ‘‘ន ហិរញ្ញំ សុវណ្ណំ វា, នគរំ វា សុមាបិតំ;

ឱកិណ្ណបរិខំ ទុគ្គំ, ទឡ្ហមដ្ដាលកោដ្ឋកំ;

យត្ថ បវិដ្ឋោ សុមុខ, ភាយិតព្ពំ ន ភាយសិ’’.

១៤២. ‘‘ន មេ អភិសរេនត្ថោ, នគរេន ធនេន វា;

អបថេន បថំ យាម, អន្តលិក្ខេចរា មយំ.

១៤៣. ‘‘សុតា ច បណ្ឌិតា ត្យម្ហា, និបុណា អត្ថចិន្តកា [ចត្ថចិន្តកា (ក.)];

ភាសេមត្ថវតិំ វាចំ, សច្ចេ ចស្ស បតិដ្ឋិតោ.

១៤៤. ‘‘កិញ្ច តុយ្ហំ អសច្ចស្ស, អនរិយស្ស ករិស្សតិ;

មុសាវាទិស្ស លុទ្ទស្ស, ភណិតម្បិ សុភាសិតំ’’.

១៤៥. ‘‘តំ ព្រាហ្មណានំ វចនា, ឥមំ ខេមមការយិ [ខេមិការយិ (សី. បី.)];

អភយញ្ច តយា ឃុដ្ឋំ, ឥមាយោ ទសធា ទិសា.

១៤៦. ‘‘ឱគយ្ហ តេ បោក្ខរណិំ, វិប្បសន្នោទកំ សុចិំ;

បហូតំ ចាទនំ តត្ថ, អហិំសា ចេត្ថ បក្ខិនំ.

១៤៧. ‘‘ឥទំ សុត្វាន និគ្ឃោសំ, អាគតម្ហ តវន្តិកេ;

តេ តេ ពន្ធស្ម បាសេន, ឯតំ តេ ភាសិតំ មុសា.

១៤៨. ‘‘មុសាវាទំ បុរក្ខត្វា, ឥច្ឆាលោភញ្ច បាបកំ;

ឧភោ សន្ធិមតិក្កម្ម, អសាតំ ឧបបជ្ជតិ’’.

១៤៩. ‘‘នាបរជ្ឈាម សុមុខ, នបិ លោភាវ មគ្គហិំ;

សុតា ច បណ្ឌិតាត្យត្ថ, និបុណា អត្ថចិន្តកា.

១៥០. ‘‘អប្បេវត្ថវតិំ វាចំ, ព្យាហរេយ្យុំ [ព្យាករេយ្យុំ (សី. បី.)] ឥធាគតា;

តថា តំ សម្ម នេសាទោ, វុត្តោ សុមុខ មគ្គហិ’’.

១៥១. ‘‘នេវ ភីតា [ភូតា (ស្យា. ក.)] កាសិបតិ, ឧបនីតស្មិ ជីវិតេ;

ភាសេមត្ថវតិំ វាចំ, សម្បត្តា កាលបរិយាយំ.

១៥២. ‘‘យោ មិគេន មិគំ ហន្តិ, បក្ខិំ វា បន បក្ខិនា;

សុតេន វា សុតំ កិណ្យា [កិណេ (សី. បី.)], កិំ អនរិយតរំ តតោ.

១៥៣. ‘‘យោ ចារិយរុទំ [ច អរិយរុទំ (សី. បី.)] ភាសេ, អនរិយធម្មវស្សិតោ [អនរិយធម្មមវស្សិតោ (សី.)];

ឧភោ សោ ធំសតេ លោកា, ឥធ ចេវ បរត្ថ ច.

១៥៤. ‘‘ន មជ្ជេថ យសំ បត្តោ, ន ព្យាធេ [ព្យថេ (សី. បី.)] បត្តសំសយំ;

វាយមេថេវ កិច្ចេសុ, សំវរេ វិវរានិ ច.

១៥៥. ‘‘យេ វុទ្ធា អព្ភតិក្កន្តា [នាព្ភចិក្ខន្តា (ក.)], សម្បត្តា កាលបរិយាយំ;

ឥធ ធម្មំ ចរិត្វាន, ឯវំតេ [ឯវេតេ (សី. បី.)] តិទិវំ គតា.

១៥៦. ‘‘ឥទំ សុត្វា កាសិបតិ, ធម្មមត្តនិ បាលយ;

ធតរដ្ឋញ្ច មុញ្ចាហិ, ហំសានំ បវរុត្តមំ’’.

១៥៧. ‘‘អាហរន្តុទកំ បជ្ជំ, អាសនញ្ច មហារហំ;

បញ្ជរតោ បមោក្ខាមិ, ធតរដ្ឋំ យសស្សិនំ.

១៥៨. ‘‘តញ្ច សេនាបតិំ ធីរំ, និបុណំ អត្ថចិន្តកំ;

យោ សុខេ សុខិតោ រញ្ញេ [រញ្ញោ (សី. ស្យា. បី. ក.)], ទុក្ខិតេ ហោតិ ទុក្ខិតោ.

១៥៩. ‘‘ឯទិសោ ខោ អរហតិ, បិណ្ឌមស្នាតុ ភត្តុនោ;

យថាយំ សុមុខោ រញ្ញោ, បាណសាធារណោ សខា’’.