២១. អសីតិនិបាតោ

៥៣៣. ចូឡហំសជាតកំ (១)

១. ‘‘សុមុខ អនុបចិនន្តា, បក្កមន្តិ វិហង្គមា;

គច្ឆ តុវម្បិ មា កង្ខិ, នត្ថិ ពទ្ធេ [ពន្ធេ (ស្យា. ក.)] សហាយតា’’.

២. ‘‘គច្ឆេ វាហំ ន វា គច្ឆេ, ន តេន អមរោ សិយំ;

សុខិតំ តំ ឧបាសិត្វា, ទុក្ខិតំ តំ កថំ ជហេ.

៣. ‘‘មរណំ វា តយា សទ្ធិំ, ជីវិតំ វា តយា វិនា;

តទេវ មរណំ សេយ្យោ, យញ្ចេ ជីវេ តយា វិនា.

៤. ‘‘នេស ធម្មោ មហារាជ, យំ តំ ឯវំ គតំ ជហេ;

យា គតិ តុយ្ហំ សា មយ្ហំ, រុច្ចតេ វិហគាធិប.

៥. ‘‘កា នុ បាសេន ពទ្ធស្ស [ពន្ធស្ស (ស្យា. ក.)], គតិ អញ្ញា មហានសា;

សា កថំ ចេតយានស្ស, មុត្តស្ស តវ រុច្ចតិ.

៦. ‘‘កំ វា ត្វំ បស្សសេ អត្ថំ, មម តុយ្ហញ្ច បក្ខិម;

ញាតីនំ វាវសិដ្ឋានំ, ឧភិន្នំ ជីវិតក្ខយេ.

៧. ‘‘យំ ន កញ្ចនទេបិញ្ឆ [ទេបិច្ឆ (សី. បី.), ទ្វេបិច្ឆ (ស្យា.)], អន្ធេន តមសា គតំ;

តាទិសេ សញ្ចជំ បាណំ, កមត្ថមភិជោតយេ’’.

៨. ‘‘កថំ នុ បតតំ សេដ្ឋ, ធម្មេ អត្ថំ ន ពុជ្ឈសិ [ពុជ្ឈសេ (សី.)];

ធម្មោ អបចិតោ សន្តោ, អត្ថំ ទស្សេតិ បាណិនំ.

៩. ‘‘សោហំ ធម្មំ អបេក្ខានោ, ធម្មា ចត្ថំ សមុដ្ឋិតំ;

ភត្តិញ្ច តយិ សម្បស្សំ, នាវកង្ខាមិ ជីវិតំ’’.

១០. ‘‘អទ្ធា ឯសោ សតំ ធម្មោ, យោ មិត្តោ មិត្តមាបទេ;

ន ចជេ ជីវិតស្សាបិ, ហេតុធម្មមនុស្សរំ.

១១. ‘‘ស្វាយំ ធម្មោ ច តេ ចិណ្ណោ, ភត្តិ ច វិទិតា មយិ;

កាមំ ករស្សុ មយ្ហេតំ, គច្ឆេវានុមតោ មយា’’.

១២. ‘‘អបិ ត្វេវំ គតេ កាលេ, យំ ខណ្ឌំ [ពទ្ធំ (សី.), ពន្ធំ (បី.)] ញាតិនំ មយា;

តយា តំ ពុទ្ធិសម្បន្នំ [ពុទ្ធិសម្បន្ន (សី. ស្យា. បី.)], អស្ស បរមសំវុតំ.

១៣. ‘‘ឥច្ចេវំ [ឥច្ចេវ (សី. បី.)] មន្តយន្តានំ, អរិយានំ អរិយវុត្តិនំ;

បច្ចទិស្សថ នេសាទោ, អាតុរានមិវន្តកោ.

១៤. ‘‘តេ សត្តុមភិសញ្ចិក្ខ, ទីឃរត្តំ ហិតា ទិជា;

តុណ្ហីមាសិត្ថ ឧភយោ, ន សញ្ចលេសុមាសនា [ន ច សញ្ចេសុ’មាសនា (សី. បី.)].

១៥. ‘‘ធតរដ្ឋេ ច ទិស្វាន, សមុឌ្ឌេន្តេ តតោ តតោ;

អភិក្កមថ វេគេន, ទិជសត្តុ ទិជាធិបេ.

១៦. ‘‘សោ ច វេគេនភិក្កម្ម, អាសជ្ជ បរមេ ទិជេ;

បច្ចកមិត្ថ [បច្ចកម្បិត្ថ (សី. ស្យា. បី.)] នេសាទោ, ពទ្ធា ឥតិ វិចិន្តយំ.

១៧. ‘‘ឯកំវ ពទ្ធមាសីនំ, អពទ្ធញ្ច បុនាបរំ;

អាសជ្ជ ពទ្ធមាសីនំ, បេក្ខមានមទីនវំ.

១៨. ‘‘តតោ សោ វិមតោយេវ, បណ្ឌរេ អជ្ឈភាសថ;

បវឌ្ឍកាយេ អាសីនេ, ទិជសង្ឃគណាធិបេ.

១៩. ‘‘យំ នុ បាសេន មហតា, ពទ្ធោ ន កុរុតេ ទិសំ;

អថ កស្មា អពទ្ធោ ត្វំ, ពលី បក្ខិ ន គច្ឆសិ.

២០. ‘‘កិន្នុ ត្យាយំ [តា’យំ (សី. បី. ក.)] ទិជោ ហោតិ, មុត្តោ ពទ្ធំ ឧបាសសិ;

ឱហាយ សកុណា យន្តិ, កិំ ឯកោ អវហីយសិ’’.

២១. ‘‘រាជា មេ សោ ទិជាមិត្ត, សខា បាណសមោ ច មេ;

នេវ នំ វិជហិស្សាមិ, យាវ កាលស្ស បរិយាយំ.

២២. ‘‘កថំ បនាយំ វិហង្គោ, នាទ្ទស បាសមោឌ្ឌិតំ;

បទញ្ហេតំ មហន្តានំ, ពោទ្ធុមរហន្តិ អាបទំ.

២៣. ‘‘យទា បរាភវោ ហោតិ, បោសោ ជីវិតសង្ខយេ;

អថ ជាលញ្ច បាសញ្ច, អាសជ្ជាបិ ន ពុជ្ឈតិ.

២៤. ‘‘អបិ ត្វេវ មហាបញ្ញ, បាសា ពហុវិធា តតា [តតា (ស្យា. ក.)];

គុយ្ហមាសជ្ជ [គូឡ្ហមាសជ្ជ (សី. បី.)] ពជ្ឈន្តិ, អថេវំ ជីវិតក្ខយេ’’.

២៥. ‘‘អបិ នាយំ តយា សទ្ធិំ, សំវាសស្ស [សម្ភាសស្ស (សី. បី.)] សុខុទ្រយោ;

អបិ នោ អនុមញ្ញាសិ, អបិ នោ ជីវិតំ ទទេ’’.

២៦. ‘‘ន ចេវ មេ ត្វំ ពទ្ធោសិ, នបិ ឥច្ឆាមិ តេ វធំ;

កាមំ ខិប្បមិតោ គន្ត្វា, ជីវ ត្វំ អនិឃោ ចិរំ’’.

២៧. ‘‘នេវាហមេតមិច្ឆាមិ, អញ្ញត្រេតស្ស ជីវិតា;

សចេ ឯកេន តុដ្ឋោសិ, មុញ្ចេតំ មញ្ច ភក្ខយ.

២៨. ‘‘អារោហបរិណាហេន, តុល្យាស្មា [តុល្យាម្ហា (ក.)] វយសា ឧភោ;

ន តេ លាភេន ជីវត្ថិ [ជីនត្ថិ (សី. ស្យា. បី.)], ឯតេន និមិនា តុវំ.

២៩. ‘‘តទិង្ឃ សមបេក្ខស្សុ [សមវេក្ខសុ (សី. បី.)], ហោតុ គិទ្ធិ តវម្ហសុ [តវស្មសុ (សី. ស្យា.)];

មំ បុព្ពេ ពន្ធ បាសេន, បច្ឆា មុញ្ច ទិជាធិបំ.

៣០. ‘‘តាវទេវ ច តេ លាភោ, កតាស្ស [កតស្សា (សី. បី.)] យាចនាយ ច;

មិត្តិ ច ធតរដ្ឋេហិ, យាវជីវាយ តេ សិយា’’.

៣១. ‘‘បស្សន្តុ នោ មហាសង្ឃា, តយា មុត្តំ ឥតោ គតំ;

មិត្តាមច្ចា ច ភច្ចា ច, បុត្តទារា ច ពន្ធវា.

៣២. ‘‘ន ច តេ តាទិសា មិត្តា, ពហូនំ [ពហុន្នំ (សី. បី.)] ឥធ វិជ្ជតិ;

យថា ត្វំ ធតរដ្ឋស្ស, បាណសាធារណោ សខា.

៣៣. ‘‘សោ តេ សហាយំ មុញ្ចាមិ, ហោតុ រាជា តវានុគោ;

កាមំ ខិប្បមិតោ គន្ត្វា, ញាតិមជ្ឈេ វិរោចថ’’.

៣៤. ‘‘សោ បតីតោ បមុត្តេន, ភត្តុនា [ភត្តុនោ (ស្យា.)] ភត្តុគារវោ;

អជ្ឈភាសថ វក្កង្គោ [វង្កង្គោ (ស្យា.)], វាចំ កណ្ណសុខំ ភណំ.

៣៥. ‘‘ឯវំ លុទ្ទក នន្ទស្សុ, សហ សព្ពេហិ ញាតិភិ;

យថាហមជ្ជ នន្ទាមិ, មុត្តំ ទិស្វា ទិជាធិបំ’’.

៣៦. ‘‘ឯហិ តំ អនុសិក្ខាមិ, យថា ត្វមបិ លច្ឆសេ;

លាភំ តវាយំ [យថាយំ (សី. បី.)] ធតរដ្ឋោ, បាបំ កិញ្ចិ [កញ្ចិ (សី.)] ន ទក្ខតិ.

៣៧. ‘‘ខិប្បមន្តេបុរំ នេត្វា [គន្ត្វា (ស្យា. ក.)], រញ្ញោ ទស្សេហិ នោ ឧភោ;

អពទ្ធេ បកតិភូតេ, កាជេ [កាចេ (បី.)] ឧភយតោ ឋិតេ.

៣៨. ‘‘ធតរដ្ឋា មហារាជ, ហំសាធិបតិនោ ឥមេ;

អយញ្ហិ រាជា ហំសានំ, អយំ សេនាបតីតរោ.

៣៩. ‘‘អសំសយំ ឥមំ ទិស្វា, ហំសរាជំ នរាធិបោ;

បតីតោ សុមនោ វិត្តោ [ចិត្តោ (ក.)], ពហុំ ទស្សតិ តេ ធនំ’’.

៤០. ‘‘តស្ស តំ វចនំ សុត្វា, កម្មុនា ឧបបាទយិ;

ខិប្បមន្តេបុរំ គន្ត្វា, រញ្ញោ ហំសេ អទស្សយិ;

អពទ្ធេ បកតិភូតេ, កាជេ ឧភយតោ ឋិតេ.

៤១. ‘‘ធតរដ្ឋា មហារាជ, ហំសាធិបតិនោ ឥមេ;

អយញ្ហិ រាជា ហំសានំ, អយំ សេនាបតីតរោ’’.

៤២. ‘‘កថំ បនិមេ វិហង្គា [វិហគា (សី. បី.)], តវ ហត្ថត្តមាគតា [ហត្ថត្ថ’មាគតា (សី. ស្យា. បី.)];

កថំ លុទ្ទោ មហន្តានំ, ឥស្សរេ ឥធ អជ្ឈគា’’.

៤៣. ‘‘វិហិតា សន្តិមេ បាសា, បល្លលេសុ ជនាធិប;

យំ យទាយតនំ មញ្ញេ, ទិជានំ បាណរោធនំ.

៤៤. ‘‘តាទិសំ បាសមាសជ្ជ, ហំសរាជា អពជ្ឈថ;

តំ អពទ្ធោ ឧបាសីនោ, មមាយំ អជ្ឈភាសថ.

៤៥. ‘‘សុទុក្ករំ អនរិយេហិ, ទហតេ ភាវមុត្តមំ;

ភត្តុរត្ថេ បរក្កន្តោ, ធម្មយុត្តោ [ធម្មេ យុត្តោ (សី. បី.)] វិហង្គមោ.

៤៦. ‘‘អត្តនាយំ [អត្តនោ យំ (ស្យា.)] ចជិត្វាន, ជីវិតំ ជីវិតារហោ;

អនុត្ថុនន្តោ អាសីនោ, ភត្តុ យាចិត្ថ ជីវិតំ.

៤៧. ‘‘តស្ស តំ វចនំ សុត្វា, បសាទមហមជ្ឈគា;

តតោ នំ បាមុចិំ [បាមុញ្ចិំ (បី. ក.)] បាសា, អនុញ្ញាសិំ សុខេន ច.

៤៨. ‘‘‘សោ បតីតោ បមុត្តេន, ភត្តុនា ភត្តុគារវោ;

អជ្ឈភាសថ វក្កង្គោ, វាចំ កណ្ណសុខំ ភណំ.

៤៩. ‘‘‘ឯវំ លុទ្ទក នន្ទស្សុ, សហ សព្ពេហិ ញាតិភិ;

យថាហមជ្ជ នន្ទាមិ, មុត្តំ ទិស្វា ទិជាធិបំ.

៥០. ‘‘‘ឯហិ តំ អនុសិក្ខាមិ, យថា ត្វមបិ លច្ឆសេ;

លាភំ តវាយំ ធតរដ្ឋោ, បាបំ កិញ្ចិ ន ទក្ខតិ.

៥១. ‘‘‘ខិប្បមន្តេបុរំ នេត្វា [គន្ត្វា (សព្ពត្ថ)], រញ្ញោ ទស្សេហិ នោ ឧភោ;

អពទ្ធេ បកតិភូតេ, កាជេ ឧភយតោ ឋិតេ.

៥២. ‘‘‘ធតរដ្ឋា មហារាជ, ហំសាធិបតិនោ ឥមេ;

អយញ្ហិ រាជា ហំសានំ, អយំ សេនាបតីតរោ.

៥៣. ‘‘‘អសំសយំ ឥមំ ទិស្វា, ហំសរាជំ នរាធិបោ;

បតីតោ សុមនោ វិត្តោ, ពហុំ ទស្សតិ តេ ធនំ’.

៥៤. ‘‘ឯវមេតស្ស វចនា, អានីតាមេ ឧភោ មយា;

ឯត្ថេវ ហិ ឥមេ អាសុំ [អស្សុ (សី. ស្យា. បី.)], ឧភោ អនុមតា មយា.

៥៥. ‘‘សោយំ ឯវំ គតោ បក្ខី, ទិជោ បរមធម្មិកោ;

មាទិសស្ស ហិ លុទ្ទស្ស, ជនយេយ្យាថ មទ្ទវំ.

៥៦. ‘‘ឧបាយនញ្ច តេ ទេវ, នាញ្ញំ បស្សាមិ ឯទិសំ;

សព្ពសាកុណិកាគាមេ, តំ បស្ស មនុជាធិប’’.

៥៧. ‘‘ទិស្វា និសិន្នំ រាជានំ, បីឋេ សោវណ្ណយេ សុភេ;

អជ្ឈភាសថ វក្កង្គោ, វាចំ កណ្ណសុខំ ភណំ.

៥៨. ‘‘កច្ចិន្នុ ភោតោ កុសលំ, កច្ចិ ភោតោ អនាមយំ;

កច្ចិ រដ្ឋមិទំ ផីតំ, ធម្មេន មនុសាសសិ’’.

៥៩. ‘‘កុសលញ្ចេវ មេ ហំស, អថោ ហំស អនាមយំ;

អថោ រដ្ឋមិទំ ផីតំ, ធម្មេន មនុសាសហំ’’ [មនុសិស្សតិ (សី. បី.)].

៦០. ‘‘កច្ចិ ភោតោ អមច្ចេសុ, ទោសោ កោចិ ន វិជ្ជតិ;

កច្ចិ ច [កច្ចិន្នុ (សី. បី.)] តេ តវត្ថេសុ, នាវកង្ខន្តិ ជីវិតំ’’.

៦១. ‘‘អថោបិ មេ អមច្ចេសុ, ទោសោ កោចិ ន វិជ្ជតិ;

អថោបិ តេ [អថោបិមេ (សី. បី.)] មមត្ថេសុ, នាវកង្ខន្តិ ជីវិតំ’’.

៦២. ‘‘កច្ចិ តេ សាទិសី ភរិយា, អស្សវា បិយភាណិនី;

បុត្តរូបយសូបេតា, តវ ឆន្ទវសានុគា’’.

៦៣. ‘‘អថោ មេ សាទិសី ភរិយា, អស្សវា បិយភាណិនី;

បុត្តរូបយសូបេតា, មម ឆន្ទវសានុគា’’.

៦៤. ‘‘ភវន្តំ [ភវំ តុ (សី. បី.), ភវន្នុ (ស្យា.)] កច្ចិ នុ មហា-សត្តុហត្ថត្តតំ [ហត្ថត្ថតំ (សី. ស្យា. បី.)] គតោ;

ទុក្ខមាបជ្ជិ វិបុលំ, តស្មិំ បឋមមាបទេ.

៦៥. ‘‘កច្ចិ យន្តាបតិត្វាន, ទណ្ឌេន សមបោថយិ;

ឯវមេតេសំ ជម្មានំ, បាតិកំ [បាកតិកំ (សី. បី.)] ភវតិ តាវទេ’’.

៦៦. ‘‘ខេមមាសិ មហារាជ, ឯវមាបទិយា សតិ [ឯវមាបទិ សំសតិ (សី. បី.)];

ន ចាយំ កិញ្ចិ រស្មាសុ, សត្តូវ សមបជ្ជថ.

៦៧. ‘‘បច្ចគមិត្ថ នេសាទោ, បុព្ពេវ អជ្ឈភាសថ;

តទាយំ សុមុខោយេវ, បណ្ឌិតោ បច្ចភាសថ.

៦៨. ‘‘តស្ស តំ វចនំ សុត្វា, បសាទមយមជ្ឈគា;

តតោ មំ បាមុចី បាសា, អនុញ្ញាសិ សុខេន ច.

៦៩. ‘‘ឥទញ្ច សុមុខេនេវ, ឯតទត្ថាយ ចិន្តិតំ;

ភោតោ សកាសេគមនំ [សកាសេ + អាគមនំ], ឯតស្ស ធនមិច្ឆតា’’.

៧០. ‘‘ស្វាគតញ្ចេវិទំ ភវតំ, បតីតោ ចស្មិ ទស្សនា;

ឯសោ ចាបិ ពហុំ វិត្តំ, លភតំ យាវទិច្ឆតិ’’ [យាវតិច្ឆតិ (សី. បី.)].

៧១. ‘‘សន្តប្បយិត្វា នេសាទំ, ភោគេហិ មនុជាធិបោ;

អជ្ឈភាសថ វក្កង្គំ, វាចំ កណ្ណសុខំ ភណំ’’.

៧២. ‘‘យំ ខលុ ធម្មមាធីនំ, វសោ វត្តតិ កិញ្ចនំ;

សព្ពត្ថិស្សរិយំ តវ [សព្ពត្ថិស្សរិយំ ភវតំ (សី. ស្យា. បី.), សព្ពិស្សរិយំ ភវតំ (ស្យា. ក.)], តំ បសាស [បសាសថ (សី. ស្យា. បី.)] យទិច្ឆថ.

៧៣. ‘‘ទានត្ថំ ឧបភោត្តុំ វា, យំ ចញ្ញំ ឧបកប្បតិ;

ឯតំ ទទាមិ វោ វិត្តំ, ឥស្សរិយំ [ឥស្សេរំ (សី.), ឥស្សរំ (បី.)] វិស្សជាមិ វោ’’.

៧៤. ‘‘យថា ច ម្យាយំ សុមុខោ, អជ្ឈភាសេយ្យ បណ្ឌិតោ;