៥៣១. កុសជាតកំ (១)

១. ‘‘ឥទំ តេ រដ្ឋំ សធនំ សយោគ្គំ, សកាយុរំ សព្ពកាមូបបន្នំ;

ឥទំ តេ រជ្ជំ [រដ្ឋំ (ក.)] អនុសាស អម្ម, គច្ឆាមហំ យត្ថ បិយា បភាវតី’’.

២. ‘‘អនុជ្ជុភូតេន ហរំ មហន្តំ, ទិវា ច រត្តោ ច និសីថកាលេ [និសីទ កាលេ (ក.)];

បដិគច្ឆ ត្វំ ខិប្បំ កុសាវតិំ កុស [កុសាវតិំ (ស្យា. ក.)], និច្ឆាមិ ទុព្ពណ្ណមហំ វសន្តំ’’.

៣. ‘‘នាហំ គមិស្សាមិ ឥតោ កុសាវតិំ, បភាវតី វណ្ណបលោភិតោ តវ;

រមាមិ មទ្ទស្ស និកេតរម្មេ, ហិត្វាន រដ្ឋំ តវ ទស្សនេ រតោ.

៤. ‘‘បភាវតី វណ្ណបលោភិតោ តវ, សម្មូឡ្ហរូបោ វិចរាមិ មេទិនិំ [មេទនិំ (ស្យា. ក.)];

ទិសំ ន ជានាមិ កុតោម្ហិ អាគតោ, តយម្ហិ មត្តោ មិគមន្ទលោចនេ.

៥. ‘‘សុវណ្ណចីរវសនេ, ជាតរូបសុមេខលេ;

សុស្សោណិ តវ កាមា ហិ [កាមេហិ (សី. ស្យា. បី.)], នាហំ រជ្ជេន មត្ថិកោ’’.

៦. ‘‘អព្ភូតិ [អព្ភូ ហិ (សី.), អភូតិ (ស្យា.), អព្ភុ ហិ (បី.)] តស្ស ភោ ហោតិ, យោ អនិច្ឆន្តមិច្ឆតិ;

អកាមំ រាជ កាមេសិ [កាមេហិ (សី. បី.)], អកន្តំ កន្តុ [អកន្តោ កន្ត (សី. ស្យា. បី.)] មិច្ឆសិ’’.

៧. ‘‘អកាមំ វា សកាមំ វា, យោ នរោ លភតេ បិយំ;

លាភមេត្ថ បសំសាម, អលាភោ តត្ថ បាបកោ’’.

៨. ‘‘បាសាណសារំ ខណសិ, កណិការស្ស ទារុនា;

វាតំ ជាលេន ពាធេសិ, យោ អនិច្ឆន្តមិច្ឆសិ’’.

៩. ‘‘បាសាណោ នូន តេ ហទយេ, ឱហិតោ មុទុលក្ខណេ;

យោ តេ សាតំ ន វិន្ទាមិ, តិរោជនបទាគតោ.

១០. ‘‘យទា មំ ភកុដិំ [ភូកុដិំ (សី. បី.)] កត្វា, រាជបុត្តី ឧទិក្ខតិ [រាជបុត្តិ ឧទិក្ខសិ (សី. បី.)];

អាឡារិកោ តទា ហោមិ, រញ្ញោ មទ្ទស្សន្តេបុរេ [មទ្ទស្ស ថីបុរេ (សី. បី.) ឯវមុបរិបិ].

១១. ‘‘យទា ឧម្ហយមានា មំ, រាជបុត្តី ឧទិក្ខតិ [រាជបុត្តិ ឧទិក្ខសិ (សី. បី.)];

នាឡារិកោ តទា ហោមិ, រាជា ហោមិ តទា កុសោ’’.

១២. ‘‘សចេ ហិ វចនំ សច្ចំ, នេមិត្តានំ ភវិស្សតិ;

នេវ មេ ត្វំ បតី អស្ស, កាមំ ឆិន្ទន្តុ សត្តធា’’.

១៣. ‘‘សចេ ហិ វចនំ សច្ចំ, អញ្ញេសំ យទិ វា មមំ;

នេវ តុយ្ហំ បតី អត្ថិ, អញ្ញោ សីហស្សរា កុសា’’.

១៤. ‘‘នេក្ខំ គីវំ តេ ការេស្សំ, បត្វា ខុជ្ជេ កុសាវតិំ;

សចេ មំ នាគនាសូរូ, ឱលោកេយ្យ បភាវតី.

១៥. ‘‘នេក្ខំ គីវំ តេ ការេស្សំ, បត្វា ខុជ្ជេ កុសាវតិំ;

សចេ មំ នាគនាសូរូ, អាលបេយ្យ បភាវតី.

១៦. ‘‘នេក្ខំ គីវំ តេ ការេស្សំ, បត្វា ខុជ្ជេ កុសាវតិំ;

សចេ មំ នាគនាសូរូ, ឧម្ហាយេយ្យ បភាវតី.

១៧. ‘‘នេក្ខំ គីវំ តេ ការេស្សំ, បត្វា ខុជ្ជេ កុសាវតិំ;

សចេ មំ នាគនាសូរូ, បម្ហាយេយ្យ បភាវតី.

១៨. ‘‘នេក្ខំ គីវំ តេ ការេស្សំ, បត្វា ខុជ្ជេ កុសាវតិំ;

សចេ មេ នាគនាសូរូ, បាណីហិ ឧបសម្ផុសេ’’.

១៩. ‘‘ន ហិ នូនាយំ រាជបុត្តី, កុសេ សាតម្បិ វិន្ទតិ;

អាឡារិកេ ភតេ បោសេ, វេតនេន អនត្ថិកេ’’.

២០. ‘‘ន ហិ នូនាយំ សា [នូន អយំ (សី. ស្យា.)] ខុជ្ជា, លភតិ ជិវ្ហាយ ឆេទនំ;

សុនិសិតេន សត្ថេន, ឯវំ ទុព្ភាសិតំ ភណំ’’.

២១. ‘‘មា នំ រូបេន បាមេសិ, អារោហេន បភាវតិ;

មហាយសោតិ កត្វាន, ករស្សុ រុចិរេ បិយំ.

២២. ‘‘មា នំ រូបេន បាមេសិ, អារោហេន បភាវតិ;

មហទ្ធនោតិ កត្វាន, ករស្សុ រុចិរេ បិយំ.

២៣. ‘‘មា នំ រូបេន បាមេសិ, អារោហេន បភាវតិ;

មហព្ពលោតិ កត្វាន, ករស្សុ រុចិរេ បិយំ.

២៤. ‘‘មា នំ រូបេន បាមេសិ, អារោហេន បភាវតិ;

មហារដ្ឋោតិ កត្វាន, ករស្សុ រុចិរេ បិយំ.

២៥. ‘‘មា នំ រូបេន បាមេសិ, អារោហេន បភាវតិ;

មហារាជាតិ កត្វាន, ករស្សុ រុចិរេ បិយំ.

២៦. ‘‘មា នំ រូបេន បាមេសិ, អារោហេន បភាវតិ;

សីហស្សរោតិ កត្វាន, ករស្សុ រុចិរេ បិយំ.

២៧. ‘‘មា នំ រូបេន បាមេសិ, អារោហេន បភាវតិ;

វគ្គុស្សរោតិ កត្វាន, ករស្សុ រុចិរេ បិយំ.

២៨. ‘‘មា នំ រូបេន បាមេសិ, អារោហេន បភាវតិ;

ពិន្ទុស្សរោតិ កត្វាន, ករស្សុ រុចិរេ បិយំ.

២៩. ‘‘មា នំ រូបេន បាមេសិ, អារោហេន បភាវតិ;

មញ្ជុស្សរោតិ កត្វាន, ករស្សុ រុចិរេ បិយំ.

៣០. ‘‘មា នំ រូបេន បាមេសិ, អារោហេន បភាវតិ;

មធុស្សរោតិ [មធុរស្សរោតិ (សី.)] កត្វាន, ករស្សុ រុចិរេ បិយំ.

៣១. ‘‘មា នំ រូបេន បាមេសិ, អារោហេន បភាវតិ;

សតសិប្បោតិ កត្វាន, ករស្សុ រុចិរេ បិយំ.

៣២. ‘‘មា នំ រូបេន បាមេសិ, អារោហេន បភាវតិ;

ខត្តិយោតិបិ កត្វាន [ករិត្វាន (សី.)], ករស្សុ រុចិរេ បិយំ.

៣៣. ‘‘មា នំ រូបេន បាមេសិ, អារោហេន បភាវតិ;

កុសរាជាតិ កត្វាន, ករស្សុ រុចិរេ បិយំ’’.

៣៤. ‘‘ឯតេ នាគា ឧបត្ថទ្ធា, សព្ពេ តិដ្ឋន្តិ វម្មិតា [វម្មិកា (ស្យា.)];

បុរា មទ្ទន្តិ បាការំ, អានេន្តេតំ បភាវតិំ’’.

៣៥. ‘‘សត្ត ពិលេ [ខណ្ឌេ (សី. បី.)] ករិត្វាន, អហមេតំ បភាវតិំ;

ខត្តិយានំ បទស្សាមិ, យេ មំ ហន្តុំ ឥធាគតា’’.

៣៦. ‘‘អវុដ្ឋហិ រាជបុត្តី, សាមា កោសេយ្យវាសិនី;

អស្សុបុណ្ណេហិ នេត្តេហិ, ទាសីគណបុរក្ខតា’’.

៣៧. ‘‘តំ នូន កក្កូបនិសេវិតំ មុខំ, អាទាសទន្តាថរុបច្ចវេក្ខិតំ;

សុភំ សុនេត្តំ វិរជំ អនង្គណំ, ឆុទ្ធំ វនេ ឋស្សតិ ខត្តិយេហិ.

៣៨. ‘‘តេ នូន មេ អសិតេ វេល្លិតគ្គេ, កេសេ មុទូ ចន្ទនសារលិត្តេ;

សមាកុលេ សីវថិកាយ មជ្ឈេ, បាទេហិ គិជ្ឈា បរិកឌ្ឍិស្សន្តិ [បរិកឌ្ឍយន្តិ (សី. ស្យា. បី.)].

៣៩. ‘‘តា នូន មេ តម្ពនខា សុលោមា, ពាហា មុទូ ចន្ទនសារលិត្តា;

ឆិន្នា វនេ ឧជ្ឈិតា ខត្តិយេហិ, គយ្ហ ធង្កោ [វកោ (បី.)] គច្ឆតិ យេន កាមំ.

៤០. ‘‘តេ នូន តាលូបនិភេ អលម្ពេ, និសេវិតេ កាសិកចន្ទនេន;

ថនេសុ មេ លម្ពិស្សតិ [លម្ពហីតិ (បី.)] សិង្គាលោ [សិគាលោ (សី. ស្យា. បី.)], មាតូវ បុត្តោ តរុណោ តនូជោ.

៤១. ‘‘តំ នូន សោណិំ បុថុលំ សុកោដ្ដិតំ, និសេវិតំ កញ្ចនមេខលាហិ;

ឆិន្នំ វនេ ខត្តិយេហី អវត្ថំ, សិង្គាលសង្ឃា បរិកឌ្ឍិស្សន្តិ [គយ្ហា វកោ គច្ឆតិ យេនកាមំ (បី.)].

៤២. ‘‘សោណា ធង្កា [វកា (បី.)] សិង្គាលា ច, យេ ចញ្ញេ សន្តិ ទាឋិនោ;

អជរា នូន ហេស្សន្តិ, ភក្ខយិត្វា បភាវតិំ.

៤៣. ‘‘សចេ មំសានិ ហរិំសុ, ខត្តិយា ទូរគាមិនោ;

អដ្ឋីនិ អម្ម យាចិត្វា, អនុបថេ ទហាថ នំ.

៤៤. ‘‘ខេត្តានិ អម្ម ការេត្វា, កណិការេត្ថ រោបយ [រោបយេ (ក.)];

យទា តេ បុប្ផិតា អស្សុ, ហេមន្តានំ ហិមច្ចយេ;

សរេយ្យាថ មមំ [មម (បី.)] អម្ម, ឯវំវណ្ណា បភាវតី’’.

៤៥. ‘‘តស្សា មាតា ឧទដ្ឋាសិ, ខត្តិយា ទេវវណ្ណិនី;

ទិស្វា អសិញ្ច សូនញ្ច, រញ្ញោ មទ្ទស្សន្តេបុរេ’’.

៤៦. ‘‘ឥមិនា នូន អសិនា, សុសញ្ញំ តនុមជ្ឈិមំ;

ធីតរំ មទ្ទ [មម (សី.), មទ្ទោ (បី.)] ហន្ត្វាន, ខត្តិយានំ បទស្សសិ’’ [បទស្សតិ (បី. ក.)].

៤៧. ‘‘ន មេ អកាសិ វចនំ, អត្ថកាមាយ បុត្តិកេ;

សាជ្ជ លោហិតសញ្ឆន្នា, គច្ឆសិ [គញ្ឆិសិ (សី. បី.)] យមសាធនំ.

៤៨. ‘‘ឯវមាបជ្ជតី បោសោ, បាបិយញ្ច និគច្ឆតិ;

យោ វេ ហិតានំ វចនំ, ន ករោតិ [ន ករំ (សី.)] អត្ថទស្សិនំ.

៤៩. ‘‘សចេ ច អជ្ជ [ត្វំ អម្ម (សី.)] ធារេសិ [វារេសិ (បី.)], កុមារំ ចារុទស្សនំ;

កុសេន ជាតំ ខត្តិយំ, សុវណ្ណមណិមេខលំ;

បូជិតំ [បូជិតា (បី.)] ញាតិសង្ឃេហិ, ន គច្ឆសិ [គញ្ឆិសិ (សី. បី.)] យមក្ខយំ.

៥០. ‘‘យត្ថស្សុ ភេរី នទតិ, កុញ្ជរោ ច និកូជតិ [និកុញ្ជតិ (បី.)];

ខត្តិយានំ កុលេ ភទ្ទេ, កិំ នុ សុខតរំ តតោ.

៥១. ‘‘អស្សោ ច សិសតិ [អស្សោ ហសិសតិ (សី.), អស្សោ ហសិយតិ (ស្យា.), អស្សោ ច សិំសតិ (បី.)] ទ្វារេ, កុមារោ ឧបរោទតិ;

ខត្តិយានំ កុលេ ភទ្ទេ, កិំ នុ សុខតរំ តតោ.

៥២. ‘‘មយូរកោញ្ចាភិរុទេ, កោកិលាភិនិកូជិតេ;

ខត្តិយានំ កុលេ ភទ្ទេ, កិំ នុ សុខតរំ តតោ’’.

៥៣. ‘‘កហំ នុ សោ សត្តុមទ្ទនោ, បររដ្ឋប្បមទ្ទនោ;

កុសោ សោឡារបញ្ញាណោ, យោ នោ ទុក្ខា បមោចយេ’’.

៥៤. ‘‘ឥធេវ សោ សត្តុមទ្ទនោ, បររដ្ឋប្បមទ្ទនោ;

កុសោ សោឡារបញ្ញាណោ, យោ តេ សព្ពេ វធិស្សតិ’’ [យោ នោ ទុក្ខា បមោចយេ (សី.), សោ នោ សព្ពេ វធិស្សតិ (បី.)].

៥៥. ‘‘ឧម្មត្តិកា នុ ភណសិ, អន្ធពាលា បភាសសិ [អាទុ ពាលាវ ភាសសិ (សី. បី.)];

កុសោ ចេ អាគតោ អស្ស, កិំ ន [កិន្នុ (ស្យា. ក.)] ជានេមុ តំ មយំ’’.

៥៦. ‘‘ឯសោ អាឡារិកោ បោសោ, កុមារីបុរមន្តរេ;

ទឡ្ហំ កត្វាន សំវេល្លិំ, កុម្ភិំ ធោវតិ ឱណតោ’’.

៥៧. ‘‘វេណី ត្វមសិ ចណ្ឌាលី, អទូសិ កុលគន្ធិនី;

កថំ មទ្ទកុលេ ជាតា, ទាសំ កយិរាសិ កាមុកំ’’.

៥៨. ‘‘នម្ហិ វេណី ន ចណ្ឌាលី, ន ចម្ហិ កុលគន្ធិនី;

ឱក្កាកបុត្តោ ភទ្ទន្តេ, ត្វំ នុ ទាសោតិ មញ្ញសិ’’.

៥៩. ‘‘យោ ព្រាហ្មណសហស្សានិ, សទា ភោជេតិ វីសតិំ;

ឱក្កាកបុត្តោ ភទ្ទន្តេ, ត្វំ នុ ទាសោតិ មញ្ញសិ’’.

៦០. ‘‘យស្ស នាគសហស្សានិ, សទា យោជេន្តិ វីសតិំ;

ឱក្កាកបុត្តោ ភទ្ទន្តេ, ត្វំ នុ ទាសោតិ មញ្ញសិ.

៦១. ‘‘យស្ស អស្សសហស្សានិ, សទា យោជេន្តិ វីសតិំ;

ឱក្កាកបុត្តោ ភទ្ទន្តេ, ត្វំ នុ ទាសោតិ មញ្ញសិ.

៦២. ‘‘យស្ស រថសហស្សានិ, សទា យោជេន្តិ វីសតិំ;

ឱក្កាកបុត្តោ ភទ្ទន្តេ, ត្វំ នុ ទាសោតិ មញ្ញសិ.

[( ) អយំ គាថា សី. បី. បោត្ថកេសុយេវ ទិស្សតិ] (‘‘យស្ស ឧសភសហស្សានិ, សទា យោជេន្តិ វីសតិំ;

ឱក្កាកបុត្តោ ភទ្ទន្តេ, ត្វំ នុ ទាសោតិ មញ្ញសិ) [( ) អយំ គាថា សី. បី. បោត្ថកេសុយេវ ទិស្សតិ].

៦៣. ‘‘យស្ស ធេនុសហស្សានិ, សទា ទុហន្តិ វីសតិំ [ទុយ្ហន្តិ វីសតិ (សី. បី.)];

ឱក្កាកបុត្តោ ភទ្ទន្តេ, ត្វំ នុ ទាសោតិ មញ្ញសិ’’.

៦៤. ‘‘តគ្ឃ តេ ទុក្កដំ ពាលេ, យំ ខត្តិយំ មហព្ពលំ;

នាគំ មណ្ឌូកវណ្ណេន, ន នំ [ន តំ (សី. បី.)] អក្ខាសិធាគតំ’’ [អក្ខាសិ អាគតំ (សី.)].

៦៥. ‘‘អបរាធំ មហារាជ, ត្វំ នោ ខម រថេសភ;

យំ តំ អញ្ញាតវេសេន, នាញ្ញាសិម្ហា ឥធាគតំ’’.

៦៦. ‘‘មាទិសស្ស ន តំ ឆន្នំ, យោហំ អាឡារិកោ ភវេ;

ត្វញ្ញេវ មេ បសីទស្សុ, នត្ថិ តេ ទេវ ទុក្កដំ’’.

៦៧. ‘‘គច្ឆ ពាលេ ខមាបេហិ, កុសរាជំ មហព្ពលំ;

ខមាបិតោ កុសោ រាជា [កុសរាជា (សព្ពត្ថ)], សោ តេ ទស្សតិ ជីវិតំ’’.

៦៨. ‘‘បិតុស្ស វចនំ សុត្វា, ទេវវណ្ណី បភាវតី;

សិរសា អគ្គហី បាទេ, កុសរាជំ មហព្ពលំ’’.

៦៩. ‘‘យាមា រត្យោ អតិក្កន្តា, តាមា ទេវ តយា វិនា;

វន្ទេ តេ សិរសា បាទេ, មា មេ កុជ្ឈំ រថេសភ.

៧០. ‘‘សព្ពំ [សច្ចំ (សី. ស្យា. បី.)] តេ បដិជានាមិ, មហារាជ សុណោហិ មេ;

ន ចាបិ អប្បិយំ តុយ្ហំ, ករេយ្យាមិ អហំ បុន.

៧១. ‘‘ឯវំ ចេ យាចមានាយ, វចនំ មេ ន កាហសិ;

ឥទានិ មំ តាតោ ហន្ត្វា, ខត្តិយានំ បទស្សតិ’’.

៧២. ‘‘ឯវំ តេ យាចមានាយ, កិំ ន កាហាមិ តេ វចោ;

វិកុទ្ធោ ត្យស្មិ កល្យាណិ, មា ត្វំ ភាយិ បភាវតិ.

៧៣. ‘‘សព្ពំ តេ បដិជានាមិ, រាជបុត្តិ សុណោហិ មេ;