៣. តិកនិបាតោ

១. បឋមវគ្គោ

១. មូលសុត្តំ

៥០. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, អកុសលមូលានិ. កតមានិ តីណិ? លោភោ អកុសលមូលំ, ទោសោ អកុសលមូលំ, មោហោ អកុសលមូលំ – ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ អកុសលមូលានី’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘លោភោ ទោសោ ច មោហោ ច, បុរិសំ បាបចេតសំ;

ហិំសន្តិ អត្តសម្ភូតា, តចសារំវ សម្ផល’’ន្តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. បឋមំ.

២. ធាតុសុត្តំ

៥១. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, ធាតុយោ. កតមា តិស្សោ? រូបធាតុ, អរូបធាតុ, និរោធធាតុ – ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ ធាតុយោ’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘រូបធាតុំ [រូបធាតុ (សព្ពត្ថ)] បរិញ្ញាយ, អរូបេសុ អសណ្ឋិតា;

និរោធេ យេ វិមុច្ចន្តិ, តេ ជនា មច្ចុហាយិនោ.

‘‘កាយេន អមតំ ធាតុំ, ផុសយិត្វា [ផុស្សយិត្វា (ស្យា.), ផស្សយិត្វា (បី.)] និរូបធិំ;

ឧបធិប្បដិនិស្សគ្គំ, សច្ឆិកត្វា អនាសវោ;

ទេសេតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, អសោកំ វិរជំ បទ’’ន្តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. ទុតិយំ.

៣. បឋមវេទនាសុត្តំ

៥២. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វេទនា. កតមា តិស្សោ? សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា –

ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ វេទនា’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘សមាហិតោ សម្បជានោ, សតោ ពុទ្ធស្ស សាវកោ;

វេទនា ច បជានាតិ, វេទនានញ្ច សម្ភវំ.

‘‘យត្ថ ចេតា និរុជ្ឈន្តិ, មគ្គញ្ច ខយគាមិនំ;

វេទនានំ ខយា ភិក្ខុ, និច្ឆាតោ បរិនិព្ពុតោ’’តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. តតិយំ.

៤. ទុតិយវេទនាសុត្តំ

៥៣. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វេទនា. កតមា តិស្សោ? សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា. សុខា, ភិក្ខវេ, វេទនា ទុក្ខតោ ទដ្ឋព្ពា; ទុក្ខា វេទនា សល្លតោ ទដ្ឋព្ពា; អទុក្ខមសុខា វេទនា អនិច្ចតោ ទដ្ឋព្ពា. យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ សុខា វេទនា ទុក្ខតោ ទិដ្ឋា ហោតិ, ទុក្ខា វេទនា សល្លតោ ទិដ្ឋា ហោតិ, អទុក្ខមសុខា វេទនា អនិច្ចតោ ទិដ្ឋា ហោតិ; អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘ភិក្ខុ អរិយោ សម្មទ្ទសោ អច្ឆេច្ឆិ [អច្ឆេជ្ជិ (សី. បី.), អច្ឆិជ្ជិ (ក.)], តណ្ហំ, វិវត្តយិ [វាវត្តយិ (សី. អដ្ឋ.)] សំយោជនំ, សម្មា មានាភិសមយា អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សា’’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘យោ សុខំ ទុក្ខតោ អទ្ទ [ទក្ខិ (សី. បី. ក.), អទក្ខិ (ស្យា.)], ទុក្ខមទ្ទក្ខិ សល្លតោ;

អទុក្ខមសុខំ សន្តំ, អទក្ខិ នំ អនិច្ចតោ.

‘‘ស វេ សម្មទ្ទសោ ភិក្ខុ, យតោ តត្ថ វិមុច្ចតិ;

អភិញ្ញាវោសិតោ សន្តោ, ស វេ យោគាតិគោ មុនី’’តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. ចតុត្ថំ.

៥. បឋមឯសនាសុត្តំ

៥៤. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, ឯសនា. កតមា តិស្សោ? កាមេសនា, ភវេសនា, ព្រហ្មចរិយេសនា – ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ ឯសនា’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘សមាហិតោ សម្បជានោ, សតោ ពុទ្ធស្ស សាវកោ;

ឯសនា ច បជានាតិ, ឯសនានញ្ច សម្ភវំ.

‘‘យត្ថ ចេតា និរុជ្ឈន្តិ, មគ្គញ្ច ខយគាមិនំ;

ឯសនានំ ខយា ភិក្ខុ, និច្ឆាតោ បរិនិព្ពុតោ’’តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. បញ្ចមំ.

៦. ទុតិយឯសនាសុត្តំ

៥៥. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘កាមេសនា ភវេសនា, ព្រហ្មចរិយេសនា សហ;

ឥតិ សច្ចបរាមាសោ, ទិដ្ឋិដ្ឋានា សមុស្សយា.

‘‘សព្ពរាគវិរត្តស្ស, តណ្ហក្ខយវិមុត្តិនោ;

ឯសនា បដិនិស្សដ្ឋា, ទិដ្ឋិដ្ឋានា សមូហតា;

ឯសនានំ ខយា ភិក្ខុ, និរាសោ អកថំកថី’’តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. បឋមអាសវសុត្តំ

៥៦. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, អាសវា. កតមេ តយោ? កាមាសវោ, ភវាសវោ, អវិជ្ជាសវោ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ អាសវា’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘សមាហិតោ សម្បជានោ, សតោ ពុទ្ធស្ស សាវកោ;

អាសវេ ច បជានាតិ, អាសវានញ្ច សម្ភវំ.

‘‘យត្ថ ចេតា និរុជ្ឈន្តិ, មគ្គញ្ច ខយគាមិនំ;

អាសវានំ ខយា ភិក្ខុ, និច្ឆាតោ បរិនិព្ពុតោ’’តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. សត្តមំ.

៨. ទុតិយអាសវសុត្តំ

៥៧. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘យស្ស កាមាសវោ ខីណោ, អវិជ្ជា ច វិរាជិតា;

ភវាសវោ បរិក្ខីណោ, វិប្បមុត្តោ និរូបធិ;

ធារេតិ អន្តិមំ ទេហំ, ជេត្វា មារំ សវាហិនិ’’ន្តិ [សវាហនន្តិ (ពហូសុ)].

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. អដ្ឋមំ.

៩. តណ្ហាសុត្តំ

៥៨. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, តណ្ហា. កតមា តិស្សោ? កាមតណ្ហា, ភវតណ្ហា, វិភវតណ្ហា – ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ តណ្ហា’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘តណ្ហាយោគេន សំយុត្តា, រត្តចិត្តា ភវាភវេ;

តេ យោគយុត្តា មារស្ស, អយោគក្ខេមិនោ ជនា;

សត្តា គច្ឆន្តិ សំសារំ, ជាតីមរណគាមិនោ.

‘‘យេ ច តណ្ហំ បហន្ត្វាន, វីតតណ្ហា [និក្កណ្ហា ច (សី. ក.)] ភវាភវេ;

តេ វេ [តេ ច (សី. បី. ក.)] បារង្គតា [បារគតា (ក. សី. ស្យា.)] លោកេ, យេ បត្តា អាសវក្ខយ’’ន្តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. នវមំ.

១០. មារធេយ្យសុត្តំ

៥៩. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អតិក្កម្ម មារធេយ្យំ អាទិច្ចោវ វិរោចតិ. កតមេហិ តីហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អសេខេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេខេន សមាធិក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេខេន បញ្ញាក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ – ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អតិក្កម្ម មារធេយ្យំ អាទិច្ចោវ វិរោចតី’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘សីលំ សមាធិ បញ្ញា ច, យស្ស ឯតេ សុភាវិតា;

អតិក្កម្ម មារធេយ្យំ, អាទិច្ចោវ វិរោចតី’’តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. ទសមំ.

បឋមោ វគ្គោ និដ្ឋិតោ.

តស្សុទ្ទានំ –

មូលធាតុ អថ វេទនា ទុវេ, ឯសនា ច ទុវេ អាសវា ទុវេ;

តណ្ហាតោ ច អថ [តណ្ហាតោ អថ (ស្យា.)] មារធេយ្យតោ, វគ្គមាហុ បឋមន្តិ មុត្តមន្តិ.

២. ទុតិយវគ្គោ

១. បុញ្ញកិរិយវត្ថុសុត្តំ

៦០. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ. កតមានិ តីណិ? ទានមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ, សីលមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ, ភាវនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ – ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនី’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘បុញ្ញមេវ សោ សិក្ខេយ្យ, អាយតគ្គំ សុខុទ្រយំ;

ទានញ្ច សមចរិយញ្ច, មេត្តចិត្តញ្ច ភាវយេ.

‘‘ឯតេ ធម្មេ ភាវយិត្វា, តយោ សុខសមុទ្ទយេ;

អព្យាបជ្ឈំ សុខំ លោកំ, បណ្ឌិតោ ឧបបជ្ជតី’’តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. បឋមំ.

២. ចក្ខុសុត្តំ

៦១. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្ខូនិ. កតមានិ តីណិ? មំសចក្ខុ, ទិព្ពចក្ខុ, បញ្ញាចក្ខុ – ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ ចក្ខូនី’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘មំសចក្ខុ ទិព្ពចក្ខុ, បញ្ញាចក្ខុ អនុត្តរំ;

ឯតានិ តីណិ ចក្ខូនិ, អក្ខាសិ បុរិសុត្តមោ.

‘‘មំសចក្ខុស្ស ឧប្បាទោ, មគ្គោ ទិព្ពស្ស ចក្ខុនោ;

យតោ ញាណំ ឧទបាទិ, បញ្ញាចក្ខុ អនុត្តរំ;

យស្ស ចក្ខុស្ស បដិលាភា, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. ទុតិយំ.

៣. ឥន្ទ្រិយសុត្តំ

៦២. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទ្រិយានិ. កតមានិ តីណិ? អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ, អញ្ញិន្ទ្រិយំ, អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ – ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ ឥន្ទ្រិយានី’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘សេខស្ស សិក្ខមានស្ស, ឧជុមគ្គានុសារិនោ;

ខយស្មិំ បឋមំ ញាណំ, តតោ អញ្ញា អនន្តរា.

‘‘តតោ អញ្ញា វិមុត្តស្ស, ញាណំ វេ ហោតិ តាទិនោ;

អកុប្បា មេ វិមុត្តីតិ, ភវសំយោជនក្ខយា.

‘‘ស វេ [សចេ (សី. ស្យា.)] ឥន្ទ្រិយសម្បន្នោ, សន្តោ សន្តិបទេ រតោ;

ធារេតិ អន្តិមំ ទេហំ, ជេត្វា មារំ សវាហិនិ’’ន្តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. តតិយំ.

៤. អទ្ធាសុត្តំ

៦៣. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, អទ្ធា. កតមេ តយោ? អតីតោ អទ្ធា, អនាគតោ អទ្ធា, បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ អទ្ធា’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘អក្ខេយ្យសញ្ញិនោ សត្តា, អក្ខេយ្យស្មិំ បតិដ្ឋិតា;

អក្ខេយ្យំ អបរិញ្ញាយ, យោគមាយន្តិ មច្ចុនោ.

‘‘អក្ខេយ្យញ្ច បរិញ្ញាយ, អក្ខាតារំ ន មញ្ញតិ;

ផុដ្ឋោ វិមោក្ខោ មនសា, សន្តិបទមនុត្តរំ.

‘‘ស វេ [សចេ (ក.)] អក្ខេយ្យសម្បន្នោ, សន្តោ សន្តិបទេ រតោ;

សង្ខាយសេវី ធម្មដ្ឋោ, សង្ខ្យំ នោបេតិ វេទគូ’’តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. ចតុត្ថំ.

៥. ទុច្ចរិតសុត្តំ

៦៤. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, ទុច្ចរិតានិ. កតមានិ តីណិ? កាយទុច្ចរិតំ, វចីទុច្ចរិតំ, មនោទុច្ចរិតំ – ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ ទុច្ចរិតានី’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘កាយទុច្ចរិតំ កត្វា, វចីទុច្ចរិតានិ ច;

មនោទុច្ចរិតំ កត្វា, យញ្ចញ្ញំ ទោសសំហិតំ.

‘‘អកត្វា កុសលំ កម្មំ, កត្វានាកុសលំ ពហុំ;

កាយស្ស ភេទា ទុប្បញ្ញោ, និរយំ សោបបជ្ជតី’’តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. បញ្ចមំ.

៦. សុចរិតសុត្តំ

៦៥. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, សុចរិតានិ. កតមានិ តីណិ? កាយសុចរិតំ, វចីសុចរិតំ, មនោសុចរិតំ – ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ សុចរិតានី’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘កាយទុច្ចរិតំ ហិត្វា, វចីទុច្ចរិតានិ ច;

មនោទុច្ចរិតំ ហិត្វា, យញ្ចញ្ញំ ទោសសំហិតំ.

‘‘អកត្វាកុសលំ កម្មំ, កត្វាន កុសលំ ពហុំ;

កាយស្ស ភេទា សប្បញ្ញោ, សគ្គំ សោ ឧបបជ្ជតី’’តិ.

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. សោចេយ្យសុត្តំ

៦៦. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, សោចេយ្យានិ. កតមានិ តីណិ? កាយសោចេយ្យំ, វចីសោចេយ្យំ, មនោសោចេយ្យំ – ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ សោចេយ្យានី’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘កាយសុចិំ វចីសុចិំ [វាចាសុចិំ (ក.)], ចេតោសុចិមនាសវំ;

សុចិំ សោចេយ្យសម្បន្នំ, អាហុ សព្ពប្បហាយិន’’ន្តិ [អាហុ និន្ហាតបាបកន្តិ (អ. និ. ៣.១២២) យុត្តតរំ].

អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, ឥតិ មេ សុតន្តិ. សត្តមំ.

៨. មោនេយ្យសុត្តំ

៦៧. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, វុត្តមរហតាតិ មេ សុតំ –

‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, មោនេយ្យានិ. កតមានិ តីណិ? កាយមោនេយ្យំ, វចីមោនេយ្យំ, មនោមោនេយ្យំ – ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ មោនេយ្យានី’’តិ. ឯតមត្ថំ ភគវា អវោច. តត្ថេតំ ឥតិ វុច្ចតិ –

‘‘កាយមុនិំ វចីមុនិំ, មនោមុនិមនាសវំ;

មុនិំ មោនេយ្យសម្បន្នំ, អាហុ និន្ហាតបាបក’’ន្តិ [អាហុ សព្ពប្បហាយិនន្តិ (អ. និ. ៣.១២៣)].