ឯកុត្តរិកនយោ

ឯកកវារវណ្ណនា

៣២១. អាបត្តិករា ធម្មា ជានិតព្ពាតិអាទិម្ហិ ឯកុត្តរិកនយេ អាបត្តិករា ធម្មា នាម ឆ អាបត្តិសមុដ្ឋានានិ. ឯតេសញ្ហិ វសេន បុគ្គលោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, តស្មា ‘‘អាបត្តិករា’’តិ វុត្តា. អនាបត្តិករា នាម សត្ត សមថា. អាបត្តិ ជានិតព្ពាតិ តស្មិំ តស្មិំ សិក្ខាបទេ ច វិភង្គេ ច វុត្តា អាបត្តិ ជានិតព្ពា. អនាបត្តីតិ ‘‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ អសាទិយន្តស្សា’’តិអាទិនា នយេន អនាបត្តិ ជានិតព្ពា. លហុកាតិ លហុកេន វិនយកម្មេន វិសុជ្ឈនតោ បញ្ចវិធា អាបត្តិ. គរុកាតិ គរុកេន វិនយកម្មេន វិសុជ្ឈនតោ សង្ឃាទិសេសា អាបត្តិ. កេនចិ អាការេន អនាបត្តិភាវំ ឧបនេតុំ អសក្កុណេយ្យតោ បារាជិកាបត្តិ ច. សាវសេសាតិ ឋបេត្វា បារាជិកំ សេសា. អនវសេសាតិ បារាជិកាបត្តិ. ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធា ទុដ្ឋុល្លា; អវសេសា អទុដ្ឋុល្លា. សប្បដិកម្មទុកំ សាវសេសទុកសទិសំ. ទេសនាគាមិនិទុកំ លហុកទុកសង្គហិតំ.

អន្តរាយិកាតិ សត្តបិ អាបត្តិយោ សញ្ចិច្ច វីតិក្កន្តា សគ្គន្តរាយញ្ចេវ មោក្ខន្តរាយញ្ច ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា. អជានន្តេន វីតិក្កន្តា បន បណ្ណត្តិវជ្ជាបត្តិ នេវ សគ្គន្តរាយំ ន មោក្ខន្តរាយំ ករោតីតិ អនន្តរាយិកា. អន្តរាយិកំ អាបន្នស្សាបិ ទេសនាគាមិនិំ ទេសេត្វា វុដ្ឋានគាមិនិតោ វុដ្ឋាយ សុទ្ធិបត្តស្ស សាមណេរភូមិយំ ឋិតស្ស ច អវារិតោ សគ្គមោក្ខមគ្គោតិ. សាវជ្ជបញ្ញត្តីតិ លោកវជ្ជា. អនវជ្ជបញ្ញត្តីតិ បណ្ណត្តិវជ្ជា. កិរិយតោ សមុដ្ឋិតា នាម យំ ករោន្តោ អាបជ្ជតិ បារាជិកាបត្តិ វិយ. អកិរិយតោតិ យំ អករោន្តោ អាបជ្ជតិ, ចីវរអនធិដ្ឋានាបត្តិ វិយ. កិរិយាកិរិយតោតិ យំ ករោន្តោ ច អករោន្តោ ច អាបជ្ជតិ, កុដិការាបត្តិ វិយ.

បុព្ពាបត្តីតិ បឋមំ អាបន្នាបត្តិ. អបរាបត្តីតិ បារិវាសិកាទីហិ បច្ឆា អាបន្នាបត្តិ. បុព្ពាបត្តីនំ អន្តរាបត្តិ នាម មូលវិសុទ្ធិយា អន្តរាបត្តិ. អបរាបត្តីនំ អន្តរាបត្តិ នាម អគ្ឃវិសុទ្ធិយា អន្តរាបត្តិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘បុព្ពាបត្តិ នាម បឋមំ អាបន្នា. អបរាបត្តិ នាម មានត្តារហកាលេ អាបន្នា. បុព្ពាបត្តីនំ អន្តរាបត្តិ នាម បរិវាសេ អាបន្នា. អបរាបត្តីនំ អន្តរាបត្តិ នាម មានត្តចារេ អាបន្នា’’តិ វុត្តំ. ឥទម្បិ ឯកេន បរិយាយេន យុជ្ជតិ.

ទេសិតា គណនូបគា នាម យា ធុរនិក្ខេបំ កត្វា បុន ន អាបជ្ជិស្សាមីតិ ទេសិតា ហោតិ. អគណនូបគា នាម យា ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា សឧស្សាហេនេវ ចិត្តេន អបរិសុទ្ធេន ទេសិតា ហោតិ. អយញ្ហិ ទេសិតាបិ ទេសិតគណនំ ន ឧបេតិ. អដ្ឋមេ វត្ថុស្មិំ ភិក្ខុនិយា បារាជិកមេវ ហោតិ. បញ្ញត្តិ ជានិតព្ពាតិអាទីសុ នវសុ បទេសុ បឋមបារាជិកបុច្ឆាយ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

ថុល្លវជ្ជាតិ ថុល្លទោសេ បញ្ញត្តា គរុកាបត្តិ. អថុល្លវជ្ជាតិ លហុកាបត្តិ. គិហិបដិសំយុត្តាតិ សុធម្មត្ថេរស្ស អាបត្តិ, យា ច ធម្មិកស្ស បដិស្សវស្ស អសច្ចាបនេ អាបត្តិ, អវសេសា ន គិហិបដិសំយុត្តា. បញ្ចានន្តរិយកម្មាបត្តិ និយតា, សេសា អនិយតា. អាទិករោតិ សុទិន្នត្ថេរាទិ អាទិកម្មិកោ. អនាទិករោតិ មក្កដិសមណាទិ អនុបញ្ញត្តិការកោ. អធិច្ចាបត្តិកោ នាម យោ កទាចិ ករហចិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. អភិណ្ហាបត្តិកោ នាម យោ និច្ចំ អាបជ្ជតិ.

ចោទកោ នាម យោ វត្ថុនា វា អាបត្តិយា វា បរំ ចោទេតិ. យោ បន ឯវំ ចោទិតោ អយំ ចុទិតកោ នាម. បញ្ចទសសុ ធម្មេសុ អប្បតិដ្ឋហិត្វា អភូតេន វត្ថុនា ចោទេន្តោ អធម្មចោទកោ នាម, តេន តថា ចោទិតោ អធម្មចុទិតកោ នាម. វិបរិយាយេន ធម្មចោទកចុទិតកា វេទិតព្ពា. មិច្ឆត្តនិយតេហិ វា សម្មត្តនិយតេហិ វា ធម្មេហិ សមន្នាគតោ និយតោ, វិបរីតោ អនិយតោ.

សាវកា ភព្ពាបត្តិកា នាម, ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច អភព្ពាបត្តិកា នាម. ឧក្ខេបនីយកម្មកតោ ឧក្ខិត្តកោ នាម, អវសេសចតុព្ពិធតជ្ជនីយាទិកម្មកតោ អនុក្ខិត្តកោ នាម. អយញ្ហិ ឧបោសថំ វា បវារណំ វា ធម្មបរិភោគំ វា អាមិសបរិភោគំ វា ន កោបេតិ. ‘‘មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថ, ទូសកោ នាសេតព្ពោ, កណ្ដកោ សមណុទ្ទេសោ នាសេតព្ពោ’’តិ ឯវំ លិង្គទណ្ឌកម្ម-សំវាសនាសនាហិ នាសិតព្ពោ នាសិតកោ នាម. សេសា សព្ពេ អនាសិតកា. យេន សទ្ធិំ ឧបោសថាទិកោ សំវាសោ អត្ថិ, អយំ សមានសំវាសកោ, ឥតរោ នានាសំវាសកោ. សោ កម្មនានាសំវាសកោ លទ្ធិនានាសំវាសកោតិ ទុវិធោ ហោតិ. ឋបនំ ជានិតព្ពន្តិ ‘‘ឯកំ ភិក្ខវេ អធម្មិកំ បាតិមោក្ខដ្ឋបន’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តំ បាតិមោក្ខដ្ឋបនំ ជានិតព្ពន្តិ អត្ថោ.

ឯកកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុកវារវណ្ណនា

៣២២. ទុកេសុ សចិត្តកា អាបត្តិ សញ្ញាវិមោក្ខា, អចិត្តកា នោសញ្ញាវិមោក្ខា. លទ្ធសមាបត្តិកស្ស អាបត្តិ នាម ភូតារោចនាបត្តិ, អលទ្ធសមាបត្តិកស្ស អាបត្តិ នាម អភូតារោចនាបត្តិ. សទ្ធម្មបដិសញ្ញុត្តា នាម បទសោធម្មាទិកា, អសទ្ធម្មបដិសញ្ញុត្តា នាម ទុដ្ឋុល្លវាចាបត្តិ. សបរិក្ខារបដិសញ្ញុត្តា នាម និស្សគ្គិយវត្ថុនោ អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភោគេ, បត្តចីវរានំ និទហនេ, កិលិដ្ឋចីវរានំ អធោវនេ, មលគ្គហិតបត្តស្ស អបចនេតិ ឯវំ អយុត្តបរិភោគេ អាបត្តិ. បរបរិក្ខារបដិសញ្ញុត្តា នាម សង្ឃិកមញ្ចបីឋាទីនំ អជ្ឈោកាសេ សន្ថរណអនាបុច្ឆាគមនាទីសុ អាបជ្ជិតព្ពា អាបត្តិ. សបុគ្គលបដិសញ្ញុត្តា នាម ‘‘មុទុបិដ្ឋិកស្ស លម្ពិស្ស ឩរុនា អង្គជាតំ បីឡេន្តស្សា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តាបត្តិ. បរបុគ្គលបដិសញ្ញុត្តា នាម មេថុនធម្មកាយសំសគ្គបហារទានាទីសុ វុត្តាបត្តិ, ‘‘សិខរណីសី’’តិ សច្ចំ ភណន្តោ គរុកំ អាបជ្ជតិ, ‘‘សម្បជានមុសាវាទេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ មុសា ភណន្តោ លហុកំ. អភូតារោចនេ មុសា ភណន្តោ គរុកំ. ភូតារោចនេ សច្ចំ ភណន្តោ លហុកំ.

‘‘សង្ឃកម្មំ វគ្គំ ករិស្សាមី’’តិ អន្តោសីមាយ ឯកមន្តេ និសីទន្តោ ភូមិគតោ អាបជ្ជតិ នាម. សចេ បន អង្គុលិមត្តម្បិ អាកាសេ តិដ្ឋេយ្យ, ន អាបជ្ជេយ្យ, តេន វុត្តំ ‘‘នោ វេហាសគតោ’’តិ. វេហាសកុដិយា អាហច្ចបាទកំ មញ្ចំ វា បីឋំ វា អភិនិសីទន្តោ វេហាសគតោ អាបជ្ជតិ នាម. សចេ បន តំ ភូមិយំ បញ្ញាបេត្វា និបជ្ជេយ្យ ន អាបជ្ជេយ្យ, តេន វុត្តំ – ‘‘នោ ភូមិគតោ’’តិ. គមិយោ គមិយវត្តំ អបូរេត្វា គច្ឆន្តោ និក្ខមន្តោ អាបជ្ជតិ នាម, នោ បវិសន្តោ. អាគន្តុកោ អាគន្តុកវត្តំ អបូរេត្វា សឆត្តុបាហនោ បវិសន្តោ បវិសន្តោ អាបជ្ជតិ នាម, នោ និក្ខមន្តោ.

អាទិយន្តោ អាបជ្ជតិ នាម ភិក្ខុនី អតិគម្ភីរំ ឧទកសុទ្ធិកំ អាទិយមានា; ទុព្ពណ្ណករណំ អនាទិយិត្វា ចីវរំ បរិភុញ្ជន្តោ បន អនាទិយន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. មូគព្ពតាទីនិ តិត្ថិយវត្តានិ សមាទិយន្តោ សមាទិយន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. បារិវាសិកាទយោ បន តជ្ជនីយាទិកម្មកតា វា អត្តនោ វត្តំ អសមាទិយន្តា អាបជ្ជន្តិ, តេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អត្ថាបត្តិ ន សមាទិយន្តោ អាបជ្ជតី’’តិ. អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ចីវរំ សិព្ពន្តោ វេជ្ជកម្មភណ្ឌាគារិកកម្មចិត្តកម្មាទីនិ វា ករោន្តោ ករោន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. ឧបជ្ឈាយវត្តាទីនិ អករោន្តោ អករោន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ចីវរំ ទទមានោ ទេន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. សទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកានំ ចីវរាទីនិ អទេន្តោ អទេន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ចីវរំ គណ្ហន្តោ បដិគ្គណ្ហន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. ‘‘ន ភិក្ខវេ ឱវាទោ ន គហេតព្ពោ’’តិ វចនតោ ឱវាទំ អគណ្ហន្តោ ន បដិគ្គណ្ហន្តោ អាបជ្ជតិ នាម.

និស្សគ្គិយវត្ថុំ អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជន្តោ បរិភោគេន អាបជ្ជតិ នាម. បញ្ចាហិកំ សង្ឃាដិចារំ អតិក្កាមយមានា អបរិភោគេន អាបជ្ជតិ នាម. សហគារសេយ្យំ រត្តិំ អាបជ្ជតិ នាម, នោ ទិវា, ទ្វារំ អសំវរិត្វា បដិសល្លីយន្តោ ទិវា អាបជ្ជតិ, នោ រត្តិំ. ឯករត្តឆារត្តសត្តាហទសាហមាសាតិក្កមេសុ វុត្តអាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ អរុណុគ្គេ អាបជ្ជតិ នាម, បវារេត្វា ភុញ្ជន្តោ ន អរុណុគ្គេ អាបជ្ជតិ នាម.

ភូតគាមញ្ចេវ អង្គជាតញ្ច ឆិន្ទន្តោ ឆិន្ទន្តោ អាបជ្ជតិ នាម, កេសេ វា នខេ វា ន ឆិន្ទន្តោ ន ឆិន្ទន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. អាបត្តិំ ឆាទេន្តោ ឆាទេន្តោ អាបជ្ជតិ នាម, ‘‘តិណេន វា បណ្ណេន វា បដិច្ឆាទេត្វា អាគន្តព្ពំ, នត្វេវ នគ្គេន អាគន្តព្ពំ, យោ អាគច្ឆេយ្យ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឥមំ បន អាបត្តិំ ន ឆាទេន្តោ អាបជ្ជតិ នាម. កុសចីរាទីនិ ធារេន្តោ ធារេន្តោ អាបជ្ជតិ នាម, ‘‘អយំ តេ ភិក្ខុ បត្តោ យាវ ភេទនាយ ធារេតព្ពោ’’តិ ឥមំ អាបត្តិំ ន ធារេន្តោ អាបជ្ជតិ នាម.

‘‘អត្តនា វា អត្តានំ នានាសំវាសកំ ករោតី’’តិ ឯកសីមាយំ ទ្វីសុ សង្ឃេសុ និសិន្នេសុ ឯកស្មិំ បក្ខេ និសីទិត្វា បរបក្ខស្ស លទ្ធិំ គណ្ហន្តោ យស្មិំ បក្ខេ និសិន្នោ តេសំ អត្តនាវ អត្តានំ នានាសំវាសកំ ករោតិ នាម. យេសំ សន្តិកេ និសិន្នោ តេសំ គណបូរកោ ហុត្វា កម្មំ កោបេតិ, ឥតរេសំ ហត្ថបាសំ អនាគតត្តា. សមានសំវាសកេបិ ឯសេវ នយោ. យេសញ្ហិ សោ លទ្ធិំ រោចេតិ, តេសំ សមានសំវាសកោ ហោតិ, ឥតរេសំ នានាសំវាសកោ. សត្ត អាបត្តិយោ សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធាតិ អាបជ្ជិតព្ពតោ អាបត្តិយោ, រាសដ្ឋេន ខន្ធាតិ ឯវំ ទ្វេយេវ នាមានិ ហោន្តីតិ នាមវសេន ទុកំ ទស្សិតំ. កម្មេន វា សលាកគ្គាហេន វាតិ ឯត្ថ ឧទ្ទេសោ ចេវ កម្មញ្ច ឯកំ, វោហារោ ចេវ អនុស្សាវនា ច សលាកគ្គាហោ ច ឯកំ, វោហារានុស្សាវនសលាកគ្គាហា បុព្ពភាគា, កម្មញ្ចេវ ឧទ្ទេសោ ច បមាណំ.

អទ្ធានហីនោ នាម ឩនវីសតិវស្សោ. អង្គហីនោ នាម ហត្ថច្ឆិន្នាទិភេទោ. វត្ថុវិបន្នោ នាម បណ្ឌកោ តិរច្ឆានគតោ ឧភតោព្យញ្ជនកោ ច. អវសេសា ថេយ្យសំវាសកាទយោ អដ្ឋ អភព្ពបុគ្គលា ករណទុក្កដកា នាម. ទុក្កដកិរិយា ទុក្កដកម្មា, ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ កតេន អត្តនោ កម្មេន អភព្ពដ្ឋានំ បត្តាតិ អត្ថោ. អបរិបូរោ នាម អបរិបុណ្ណបត្តចីវរោ. នោ ច យាចតិ នាម ឧបសម្បទំ ន យាចតិ. អលជ្ជិស្ស ច ពាលស្ស ចាតិ អលជ្ជី សចេបិ តេបិដកោ ហោតិ, ពាលោ ច សចេបិ សដ្ឋិវស្សោ ហោតិ, ឧភោបិ និស្សាយ ន វត្ថព្ពំ. ពាលស្ស ច លជ្ជិស្ស ចាតិ ឯត្ថ ពាលស្ស ‘‘ត្វំ និស្សយំ គណ្ហា’’តិ អាណាយបិ និស្សយោ ទាតព្ពោ, លជ្ជិស្ស បន យាចន្តស្សេវ. សាតិសារន្តិ សទោសំ; យំ អជ្ឈាចរន្តោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ.

កាយេន បដិក្កោសនា នាម ហត្ថវិការាទីហិ បដិក្កោសនា. កាយេន បដិជានាតីតិ ហត្ថវិការាទីហិ បដិជានាតិ. ឧបឃាតិកា នាម ឧបឃាតា. សិក្ខូបឃាតិកា នាម សិក្ខូបឃាតោ. ភោគូបឃាតិកា នាម បរិភោគូបឃាតោ, តត្ថ តិស្សោ សិក្ខា អសិក្ខតោ សិក្ខូបឃាតិកាតិ វេទិតព្ពា. សង្ឃិកំ វា បុគ្គលិកំ វា ទុប្បរិភោគំ ភុញ្ជតោ ភោគូបឃាតិកាតិ វេទិតព្ពា. ទ្វេ វេនយិកាតិ ទ្វេ អត្ថា វិនយសិទ្ធា. បញ្ញត្តំ នាម សកលេ វិនយបិដកេ កប្បិយាកប្បិយវសេន បញ្ញត្តំ. បញ្ញត្តានុលោមំ នាម ចតូសុ មហាបទេសេសុ ទដ្ឋព្ពំ. សេតុឃាតោតិ បច្ចយឃាតោ; យេន ចិត្តេន អកប្បិយំ ករេយ្យ, តស្ស ចិត្តស្សាបិ អនុប្បាទនន្តិ អត្ថោ. មត្តការិតាតិ មត្តាយ បមាណេន ករណំ; បមាណេ ឋានន្តិ អត្ថោ. កាយេន អាបជ្ជតីតិ កាយទ្វារិកំ កាយេន អាបជ្ជតិ; វចីទ្វារិកំ វាចាយ. កាយេន វុដ្ឋាតីតិ តិណវត្ថារកសមថេ វិនាបិ ទេសនាយ កាយេនេវ វុដ្ឋាតិ; ទេសេត្វា វុដ្ឋហន្តោ បន វាចាយ វុដ្ឋាតិ. អព្ភន្តរបរិភោគោ នាម អជ្ឈោហរណបរិភោគោ. ពាហិរបរិភោគោ នាម សីសមក្ខនាទិ.

អនាគតំ ភារំ វហតីតិ អថេរោវ សមានោ ថេរេហិ វហិតព្ពំ ពីជនគាហធម្មជ្ឈេសនាទិភារំ វហតិ; តំ និត្ថរិតុំ វីរិយំ អារភតិ. អាគតំ ភារំ ន វហតីតិ ថេរោ ថេរកិច្ចំ ន ករោតិ, ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ ថេរេន ភិក្ខុនា សាមំ វា ធម្មំ ភាសិតុំ, បរំ វា អជ្ឈេសិតុំ, អនុជានាមិ ភិក្ខវេ ថេរាធេយ្យំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ ឯវមាទិ សព្ពំ បរិហាបេតីតិ អត្ថោ. ន កុក្កុច្ចាយិតព្ពំ កុក្កុច្ចាយតីតិ ន កុក្កុច្ចាយិតព្ពំ កុក្កុច្ចាយិត្វា ករោតិ. កុក្កុច្ចាយិតព្ពំ ន កុក្កុច្ចាយតីតិ កុក្កុច្ចាយិតព្ពំ ន កុក្កុច្ចាយិត្វា ករោតិ. ឯតេសំ ទ្វិន្នំ ទិវា ច រត្តោ ច អាសវា វឌ្ឍន្តីតិ អត្ថោ. អនន្តរទុកេបិ វុត្តបដិបក្ខវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សេសំ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវាតិ.

ទុកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តិកវារវណ្ណនា

៣២៣. តិកេសុ អត្ថាបត្តិ តិដ្ឋន្តេ ភគវតិ អាបជ្ជតីតិ អត្ថិ អាបត្តិ, យំ តិដ្ឋន្តេ ភគវតិ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថ. តត្ថ លោហិតុប្បាទាបត្តិំ តិដ្ឋន្តេ អាបជ្ជតិ. ‘‘ឯតរហិ ខោ បនានន្ទ, ភិក្ខូ អញ្ញមញ្ញំ អាវុសោវាទេន សមុទាចរន្តិ, ន វោ មមច្ចយេន ឯវំ សមុទាចរិតព្ពំ, នវកេន, អានន្ទ, ភិក្ខុនា ថេរោ ភិក្ខូ ‘ភន្តេ’តិ វា ‘អាយស្មា’តិ វា សមុទាចរិតព្ពោ’’តិ វចនតោ ថេរំ អាវុសោវាទេន សមុទាចរណបច្ចយា អាបត្តិំ បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ អាបជ្ជតិ, នោ តិដ្ឋន្តេ. ឥមា ទ្វេ អាបត្តិយោ ឋបេត្វា អវសេសា ធរន្តេបិ ភគវតិ អាបជ្ជតិ, បរិនិព្ពុតេបិ.

បវារេត្វា អនតិរិត្តំ ភុញ្ជន្តោ អាបត្តិំ កាលេ អាបជ្ជតិ នោ វិកាលេ. វិកាលភោជនាបត្តិំ បន វិកាលេ អាបជ្ជតិ នោ កាលេ. អវសេសា កាលេ ចេវ អាបជ្ជតិ វិកាលេ ច. សហគារសេយ្យំ រត្តិំ អាបជ្ជតិ, ទ្វារំ អសំវរិត្វា បដិសល្លីយនំ ទិវា. សេសា រត្តិញ្ចេវ ទិវា ច. ‘‘ទសវស្សោម្ហិ អតិរេកទសវស្សោម្ហី’’តិ ពាលោ អព្យត្តោ បរិសំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ ទសវស្សោ អាបជ្ជតិ នោ ឩនទសវស្សោ. ‘‘អហំ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ’’តិ នវោ វា មជ្ឈិមោ វា បរិសំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ ឩនទសវស្សោ អាបជ្ជតិ នោ ទសវស្សោ. សេសា ទសវស្សោ ចេវ អាបជ្ជតិ ឩនទសវស្សោ ច. ‘‘បញ្ចវស្សោម្ហី’’តិ ពាលោ អព្យត្តោ អនិស្សាយ វសន្តោ បញ្ចវស្សោ អាបជ្ជតិ. ‘‘អហំ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ’’តិ នវកោ អនិស្សាយ វសន្តោ ឩនបញ្ចវស្សោ អាបជ្ជតិ. សេសំ បញ្ចវស្សោ ចេវ អាបជ្ជតិ ឩនបញ្ចវស្សោ ច. អនុបសម្បន្នំ បទសោធម្មំ វាចេន្តោ, មាតុគាមស្ស ធម្មំ ទេសេន្តោ ឯវរូបំ អាបត្តិំ កុសលចិត្តោ អាបជ្ជតិ, បារាជិក-សុក្កវិស្សដ្ឋិ-កាយសំសគ្គ-ទុដ្ឋុល្ល-អត្តកាមបារិចរិយ-ទុដ្ឋទោស-សង្ឃភេទបហារទាន-តលសត្តិកាទិភេទំ អកុសលចិត្តោ អាបជ្ជតិ, អសញ្ចិច្ច សហគារសេយ្យាទិំ អព្យាកតចិត្តោ អាបជ្ជតិ, យំ អរហាវ អាបជ្ជតិ, សព្ពំ អព្យាកតចិត្តោវ អាបជ្ជតិ, មេថុនធម្មាទិភេទមាបត្តិំ សុខវេទនាសមង្គី អាបជ្ជតិ, ទុដ្ឋទោសាទិភេទំ ទុក្ខវេទនាសមង្គី, យំ សុខវេទនាសមង្គី អាបជ្ជតិ, តំយេវ មជ្ឈត្តោ ហុត្វា អាបជ្ជន្តោ អទុក្ខមសុខវេទនាសមង្គី អាបជ្ជតិ.

តយោ បដិក្ខេបាតិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ តយោ បដិក្ខេបា. ចតូសុ បច្ចយេសុ មហិច្ឆតា អសន្តុដ្ឋិតា កិលេសសល្លេខនបដិបត្តិយា អគោបាយនា, ឥមេ ហិ តយោ ធម្មា ពុទ្ធេន ភគវតា បដិក្ខិត្តា. អប្បិច្ឆតាទយោ បន តយោ ពុទ្ធេន ភគវតា អនុញ្ញាតា, តេន វុត្តំ ‘‘តយោ អនុញ្ញាតា’’តិ.

‘‘ទសវស្សោម្ហី’’តិ បរិសំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ ‘‘បញ្ចវស្សោម្ហី’’តិ និស្សយំ អគណ្ហន្តោ ពាលោ អាបជ្ជតិ នោ បណ្ឌិតោ, ឩនទសវស្សោ ‘‘ព្យត្តោម្ហី’’តិ ពហុស្សុតត្តា បរិសំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ ឩនបញ្ចវស្សោ ច និស្សយំ អគណ្ហន្តោ បណ្ឌិតោ អាបជ្ជតិ នោ ពាលោ; អវសេសំ បណ្ឌិតោ ចេវ អាបជ្ជតិ ពាលោ ច. វស្សំ អនុបគច្ឆន្តោ កាឡេ អាបជ្ជតិ នោ ជុណ្ហេ; មហាបវារណាយ អប្បវារេន្តោ ជុណ្ហេ អាបជ្ជតិ នោ កាឡេ; អវសេសំ កាឡេ ចេវ អាបជ្ជតិ ជុណ្ហេ ច. វស្សូបគមនំ កាឡេ កប្បតិ នោ ជុណ្ហេ; មហាបវារណាយ បវារណា ជុណ្ហេ កប្បតិ នោ កាឡេ; សេសំ អនុញ្ញាតកំ កាឡេ ចេវ កប្បតិ ជុណ្ហេ ច.

កត្តិកបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមេ បាដិបទទិវសេ វិកប្បេត្វា ឋបិតំ វស្សិកសាដិកំ និវាសេន្តោ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ អបច្ចុទ្ធរិត្វា ហេមន្តេ អាបជ្ជតី’’តិ វុត្តំ, តម្បិ សុវុត្តំ. ‘‘ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. អតិរេកមាសេ សេសេ គិម្ហានេ បរិយេសន្តោ អតិរេកឌ្ឍមាសេ សេសេ កត្វា និវាសេន្តោ ច គិម្ហេ អាបជ្ជតិ នាម. សតិយា វស្សិកសាដិកាយ នគ្គោ កាយំ ឱវស្សាបេន្តោ វស្សេ អាបជ្ជតិ នាម. បារិសុទ្ធិឧបោសថំ វា អធិដ្ឋានុបោសថំ វា ករោន្តោ សង្ឃោ អាបជ្ជតិ. សុត្តុទ្ទេសញ្ច អធិដ្ឋានុបោសថញ្ច ករោន្តោ គណោ អាបជ្ជតិ. ឯកកោ សុត្តុទ្ទេសំ បារិសុទ្ធិឧបោសថញ្ច ករោន្តោ បុគ្គលោ អាបជ្ជតិ. បវារណាយបិ ឯសេវ នយោ.

សង្ឃុបោសថោ ច សង្ឃបវារណា ច សង្ឃស្សេវ កប្បតិ. គណុបោសថោ ច គណបវារណា ច គណស្សេវ កប្បតិ. អធិដ្ឋានុបោសថោ ច អធិដ្ឋានបវារណា ច បុគ្គលស្សេវ កប្បតិ. ‘‘បារាជិកំ អាបន្នោម្ហី’’តិអាទីនិ ភណន្តោ វត្ថុំ ឆាទេតិ ន អាបត្តិំ, ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិ’’ន្តិអាទីនិ ភណន្តោ អាបត្តិំ ឆាទេតិ នោ វត្ថុំ, យោ នេវ វត្ថុំ ន អាបត្តិំ អារោចេតិ, អយំ វត្ថុញ្ចេវ ឆាទេតិ អាបត្តិញ្ច.

បដិច្ឆាទេតីតិ បដិច្ឆាទិ. ជន្តាឃរមេវ បដិច្ឆាទិ ជន្តាឃរបដិច្ឆាទិ. ឥតរាសុបិ ឯសេវ នយោ. ទ្វារំ បិទហិត្វា អន្តោជន្តាឃរេ ឋិតេន បរិកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ. ឧទកេ ឱតិណ្ណេនាបិ ឯតទេវ វដ្ដតិ. ឧភយត្ថ ខាទិតុំ ភុញ្ជិតុំ វា ន វដ្ដតិ. វត្ថបដិច្ឆាទិ សព្ពកប្បិយតាយ បដិច្ឆន្នេន សព្ពំ កាតុំ វដ្ដតិ. វហន្តីតិ យន្តិ និយ្យន្តិ; និន្ទំ វា បដិក្កោសំ វា ន លភន្តិ. ចន្ទមណ្ឌលំ អព្ភាមហិកាធូមរជរាហុវិមុត្តំ វិវដំយេវ វិរោចតិ, ន តេសុ អញ្ញតរេន បដិច្ឆន្នំ. តថា សូរិយមណ្ឌលំ, ធម្មវិនយោបិ វិវរិត្វា វិភជិត្វា ទេសិយមានោវ វិរោចតិ នោ បដិច្ឆន្នោ.

អញ្ញេន ភេសជ្ជេន ករណីយេន អញ្ញំ វិញ្ញាបេន្តោ គិលានោ អាបជ្ជតិ, ន ភេសជ្ជេន ករណីយេន ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេន្តោ អគិលានោ អាបជ្ជតិ, អវសេសំ អាបត្តិំ គិលានោ ចេវ អាបជ្ជតិ អគិលានោ ច.

អន្តោ អាបជ្ជតិ នោ ពហីតិ អនុបខជ្ជ សេយ្យំ កប្បេន្តោ អន្តោ អាបជ្ជតិ នោ ពហិ, ពហិ អាបជ្ជតិ នោ អន្តោតិ សង្ឃិកំ មញ្ចាទិំ អជ្ឈោកាសេ សន្ថរិត្វា បក្កមន្តោ ពហិ អាបជ្ជតិ នោ អន្តោ, អវសេសំ បន អន្តោ ចេវ អាបជ្ជតិ ពហិ ច. អន្តោសីមាយាតិ អាគន្តុកោ អាគន្តុកវត្តំ អទស្សេត្វា សឆត្តុបាហនោ វិហារំ បវិសន្តោ ឧបចារសីមំ ឱក្កន្តមត្តោវ អាបជ្ជតិ. ពហិសីមាយាតិ គមិកោ ទារុភណ្ឌបដិសាមនាទិគមិកវត្តំ អបូរេត្វា បក្កមន្តោ ឧបចារសីមំ អតិក្កន្តមត្តោវ អាបជ្ជតិ. អវសេសំ អន្តោសីមាយ ចេវ អាបជ្ជតិ ពហិសីមាយ ច. សតិ វុឌ្ឍតរេ អនជ្ឈិដ្ឋោ ធម្មំ ភាសន្តោ សង្ឃមជ្ឈេ អាបជ្ជតិ នាម. គណមជ្ឈេបិ បុគ្គលសន្តិកេបិ ឯសេវ នយោ. កាយេន វុដ្ឋាតីតិ តិណវត្ថារកសមថេន វុដ្ឋាតិ. កាយំ អចាលេត្វា វាចាយ ទេសេន្តស្ស វាចាយ វុដ្ឋាតិ. វចីសម្បយុត្តំ កាយកិរិយំ កត្វា ទេសេន្តស្ស កាយេន វាចាយ វុដ្ឋាតិ នាម. សង្ឃមជ្ឈេ ទេសនាគាមិនីបិ វុដ្ឋានគាមិនីបិ វុដ្ឋាតិ. គណបុគ្គលមជ្ឈេ បន ទេសនាគាមិនីយេវ វុដ្ឋាតិ.

អាគាឡ្ហាយ ចេតេយ្យាតិ អាគាឡ្ហាយ ទឡ្ហភាវាយ ចេតេយ្យ; តជ្ជនីយកម្មាទិកតស្ស វត្តំ ន បូរយតោ ឥច្ឆមានោ សង្ឃោ ឧក្ខេបនីយកម្មំ ករេយ្យាតិ អត្ថោ. អលជ្ជី ច ហោតិ ពាលោ ច អបកតត្តោ ចាតិ ឯត្ថ ពាលោ ‘‘អយំ ធម្មាធម្មំ ន ជានាតិ’’ អបកតត្តោ វា ‘‘អាបត្តានាបត្តិំ ន ជានាតី’’តិ ន ឯត្តាវតា កម្មំ កាតព្ពំ; ពាលភាវមូលកំ បន អបកតត្តភាវមូលកញ្ច អាបត្តិំ អាបន្នស្ស កម្មំ កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. អធិសីលេ សីលវិបន្នោ នាម ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធេ អាបន្នោ; អាចារវិបន្នោ នាម បញ្ច អាបត្តិក្ខន្ធេ អាបន្នោ; ទិដ្ឋិវិបន្នោ នាម អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ. តេសំ អាបត្តិំ អបស្សន្តានំ អប្បដិករោន្តានំ ទិដ្ឋិញ្ច អនិស្សជ្ជន្តានំយេវ កម្មំ កាតព្ពំ.

កាយិកោ ទវោ នាម បាសកាទីហិ ជូតកីឡនាទិភេទោ អនាចារោ; វាចសិកោ ទវោ នាម មុខាលម្ពរករណាទិភេទោ អនាចារោ; កាយិកវាចសិកោ នាម នច្ចនគាយនាទិភេទោ ទ្វីហិបិ ទ្វារេហិ អនាចារោ. កាយិកោ អនាចារោ នាម កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទវីតិក្កមោ; វាចសិកោ អនាចារោ នាម វចីទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទវីតិក្កមោ; កាយិកវាចសិកោ នាម ទ្វារទ្វយេបិ បញ្ញត្តសិក្ខាបទវីតិក្កមោ. កាយិកេន ឧបឃាតិកេនាតិ កាយទ្វារេ បញ្ញត្តស្ស សិក្ខាបទស្ស អសិក្ខនេន, យោ ហិ តំ ន សិក្ខតិ, សោ នំ ឧបឃាតេតិ, តស្មា តស្ស តំ អសិក្ខនំ ‘‘កាយិកំ ឧបឃាតិក’’ន្តិ វុច្ចតិ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. កាយិកេន មិច្ឆាជីវេនាតិ ជង្ឃបេសនិកាទិនា វា គណ្ឌផាលនាទិនា វា វេជ្ជកម្មេន; វាចសិកេនាតិ សាសនឧគ្គហណអារោចនាទិនា; តតិយបទំ ឧភយសម្បយោគវសេន វុត្តំ.

អលំ ភិក្ខុ មា ភណ្ឌនន្តិ អលំ ភិក្ខុ មា ភណ្ឌនំ ករិ, មា កលហំ, មា វិវាទំ ករីតិ អត្ថោ. ន វោហរិតព្ពន្តិ ន កិញ្ចិ វត្តព្ពំ; វទតោបិ ហិ តាទិសស្ស វចនំ ន សោតព្ពំ មញ្ញន្តិ. ន កិស្មិញ្ចិ បច្ចេកដ្ឋានេតិ កិស្មិញ្ចិ ពីជនគ្គាហាទិកេ ឯកស្មិម្បិ ជេដ្ឋកដ្ឋានេ ន ឋបេតព្ពោតិ អត្ថោ. ឱកាសកម្មំ ការេន្តស្សាតិ ‘‘ករោតុ អាយស្មា ឱកាសំ, អហំ តំ វត្តុកាមោ’’តិ ឯវំ ឱកាសំ ការេន្តស្ស. នាលំ ឱកាសកម្មំ កាតុន្តិ ‘‘កិំ ត្វំ ករិស្សសី’’តិ ឱកាសោ ន កាតព្ពោ. សវចនីយំ នាទាតព្ពន្តិ វចនំ ន អាទាតព្ពំ, វចនម្បិ ន សោតព្ពំ; យត្ថ គហេត្វា គន្តុកាមោ ហោតិ, ន តត្ថ គន្តព្ពន្តិ អត្ថោ.

តីហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស ភិក្ខុនោ វិនយោតិ យំ សោ ជានាតិ, សោ តស្ស វិនយោ នាម ហោតិ; សោ ន បុច្ឆិតព្ពោតិ អត្ថោ. អនុយោគោ ន ទាតព្ពោតិ ‘‘ឥទំ កប្បតី’’តិ បុច្ឆន្តស្ស បុច្ឆាយ ឱកាសោ ន ទាតព្ពោ, ‘‘អញ្ញំ បុច្ឆា’’តិ វត្តព្ពោ. ឥតិ សោ នេវ បុច្ឆិតព្ពោ នាស្ស បុច្ឆា សោតព្ពាតិ អត្ថោ. វិនយោ ន សាកច្ឆាតព្ពោតិ វិនយបញ្ហោ ន សាកច្ឆិតព្ពោ, កប្បិយាកប្បិយកថា ន សំសន្ទេតព្ពា.

ឥទមប្បហាយាតិ ឯតំ ព្រហ្មចារិបដិញ្ញាតាទិកំ លទ្ធិំ អវិជហិត្វា. សុទ្ធំ ព្រហ្មចារិន្តិ ខីណាសវំ ភិក្ខុំ. ‘‘បាតព្យតំ អាបជ្ជតី’’តិ បាតព្យភាវំ បដិសេវនំ អាបជ្ជតិ. ‘‘ឥទមប្បហាយា’’តិ វចនតោ បន តំ ព្រហ្មចារិបដិញ្ញាតំ បហាយ ខីណាសវំ ‘‘មុសា មយា ភណិតំ, ខមថ មេ’’តិ ខមាបេត្វា ‘‘នត្ថិ កាមេសុ ទោសោ’’តិ លទ្ធិំ វិជហិត្វា គតិវិសោធនំ ករេយ្យ. អកុសលមូលានីតិ អកុសលានិ ចេវ មូលានិ ច, អកុសលានំ វា មូលានិ អកុសលមូលានិ. កុសលមូលេសុបិ ឯសេវ នយោ. ទុដ្ឋុ ចរិតានិ វិរូបានិ វា ចរិតានិ ទុច្ចរិតានិ. សុដ្ឋុ ចរិតានិ សុន្ទរានិ វា ចរិតានិ សុចរិតានិ. កាយេន ករណភូតេន កតំ ទុច្ចរិតំ កាយទុច្ចរិតំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. សេសំ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវាតិ.

តិកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុក្កវារវណ្ណនា

៣២៤. ចតុក្កេសុ សកវាចាយ អាបជ្ជតិ បរវាចាយ វុដ្ឋាតីតិ វចីទ្វារិកំ បទសោធម្មាទិភេទំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា តិណវត្ថារកសមថដ្ឋានំ គតោ បរស្ស កម្មវាចាយ វុដ្ឋាតិ. បរវាចាយ អាបជ្ជតិ សកវាចាយ វុដ្ឋាតីតិ បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ បរស្ស កម្មវាចាយ អាបជ្ជតិ, បុគ្គលស្ស សន្តិកេ ទេសេន្តោ សកវាចាយ វុដ្ឋាតិ. សកវាចាយ អាបជ្ជតិ សកវាចាយ វុដ្ឋាតីតិ វចីទ្វារិកំ បទសោធម្មាទិភេទំ អាបត្តិំ សកវាចាយ អាបជ្ជតិ, ទេសេត្វា វុដ្ឋហន្តោបិ សកវាចាយ វុដ្ឋាតិ. បរវាចាយ អាបជ្ជតិ បរវាចាយ វុដ្ឋាតីតិ យាវតតិយកំ សង្ឃាទិសេសំ បរស្ស កម្មវាចាយ អាបជ្ជតិ, វុដ្ឋហន្តោបិ បរស្ស បរិវាសកម្មវាចាទីហិ វុដ្ឋាតិ. តតោ បរេសុ កាយទ្វារិកំ កាយេន អាបជ្ជតិ, ទេសេន្តោ វាចាយ វុដ្ឋាតិ. វចីទ្វារិកំ វាចាយ អាបជ្ជតិ, តិណវត្ថារកេ កាយេន វុដ្ឋាតិ. កាយទ្វារិកំ កាយេនអាបជ្ជតិ, តមេវ តិណវត្ថារកេ កាយេន វុដ្ឋាតិ. វចីទ្វារិកំ វាចាយ អាបជ្ជតិ, តមេវ ទេសេន្តោ វាចាយ វុដ្ឋាតិ. សង្ឃិកមញ្ចស្ស អត្តនោ បច្ចត្ថរណេន អនត្ថរតោ កាយសម្ផុសនេ លោមគណនាយ អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិំ សហគារសេយ្យាបត្តិញ្ច បសុត្តោ អាបជ្ជតិ, បពុជ្ឈិត្វា បន អាបន្នភាវំ ញត្វា ទេសេន្តោ បដិពុទ្ធោ វុដ្ឋាតិ. ជគ្គន្តោ អាបជ្ជិត្វា បន តិណវត្ថារកសមថដ្ឋានេ សយន្តោ បដិពុទ្ធោ អាបជ្ជតិ បសុត្តោ វុដ្ឋាតិ នាម. បច្ឆិមបទទ្វយម្បិ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ.

អចិត្តកាបត្តិំ អចិត្តកោ អាបជ្ជតិ នាម. បច្ឆា ទេសេន្តោ សចិត្តកោ វុដ្ឋាតិ. សចិត្តកាបត្តិំ សចិត្តកោ អាបជ្ជតិ នាម. តិណវត្ថារកដ្ឋានេ សយន្តោ អចិត្តកោ វុដ្ឋាតិ. សេសបទទ្វយម្បិ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. យោ សភាគំ អាបត្តិំ ទេសេតិ, អយំ ទេសនាបច្ចយា ទុក្កដំ អាបជ្ជន្តោ បាចិត្តិយាទីសុ អញ្ញតរំ ទេសេតិ, តញ្ច ទេសេន្តោ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. តំ បន ទុក្កដំ អាបជ្ជន្តោ បាចិត្តិយាទិតោ វុដ្ឋាតិ. បាចិត្តិយាទិតោ ច វុដ្ឋហន្តោ តំ អាបជ្ជតិ. ឥតិ ឯកស្ស បុគ្គលស្ស ឯកមេវ បយោគំ សន្ធាយ ‘‘អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ ទេសេតី’’តិ ឥទំ ចតុក្កំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

កម្មចតុក្កេ បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គាបត្តិំ កម្មេន អាបជ្ជតិ, ទេសេន្តោ អកម្មេន វុដ្ឋាតិ. វិស្សដ្ឋិអាទិកំ អកម្មេន អាបជ្ជតិ, បរិវាសាទិនា កម្មេន វុដ្ឋាតិ. សមនុភាសនំ កម្មេនេវ អាបជ្ជតិ, កម្មេន វុដ្ឋាតិ. សេសំ អកម្មេន អាបជ្ជតិ,អកម្មេនវុដ្ឋាតិ.

បរិក្ខារចតុក្កេ បឋមោ សកបរិក្ខារោ, ទុតិយោ សង្ឃិកោវ តតិយោ ចេតិយសន្តកោ, ចតុត្ថោ គិហិបរិក្ខារោ. សចេ បន សោ បត្តចីវរនវកម្មភេសជ្ជានំ អត្ថាយ អាហដោ ហោតិ, អវាបុរណំ ទាតុំ អន្តោ ឋបាបេតុញ្ច វដ្ដតិ.

សម្មុខាចតុក្កេ បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គាបត្តិំ សង្ឃស្ស សម្មុខា អាបជ្ជតិ, វុដ្ឋានកាលេ បន សង្ឃេន កិច្ចំ នត្ថីតិ បរម្មុខា វុដ្ឋាតិ. វិស្សដ្ឋិអាទិកំ បរម្មុខា អាបជ្ជតិ, សង្ឃស្ស សម្មុខា វុដ្ឋាតិ. សមនុភាសនំ សង្ឃស្ស សម្មុខា ឯវ អាបជ្ជតិ, សម្មុខា វុដ្ឋាតិ. សេសំ សម្បជានមុសាវាទាទិភេទំ បរម្មុខាវ អាបជ្ជតិ, បរម្មុខាវ វុដ្ឋាតិ. អជានន្តចតុក្កំ អចិត្តកចតុក្កសទិសំ.

លិង្គបាតុភាវេនាតិ សយិតស្សេវ ភិក្ខុស្ស វា ភិក្ខុនិយា វា លិង្គបរិវត្តេ ជាតេ សហគារសេយ្យាបត្តិ ហោតិ ឥទមេវ តំ បដិច្ច វុត្តំ. ឧភិន្នម្បិ បន អសាធារណាបត្តិ លិង្គបាតុភាវេន វុដ្ឋាតិ. សហបដិលាភចតុក្កេ យស្ស ភិក្ខុនោ លិង្គំ បរិវត្តតិ, សោ សហ លិង្គបដិលាភេន បឋមំ ឧប្បន្នវសេន សេដ្ឋភាវេន ច បុរិមំ បុរិសលិង្គំ ជហតិ, បច្ឆិមេ ឥត្ថិលិង្គេ បតិដ្ឋាតិ, បុរិសកុត្តបុរិសាការាទិវសេន បវត្តា កាយវចីវិញ្ញត្តិយោ បដិប្បស្សម្ភន្តិ, ភិក្ខូតិ វា បុរិសោតិ វា ឯវំ បវត្តា បណ្ណត្តិយោ និរុជ្ឈន្តិ, យានិ ភិក្ខុនីហិ អសាធារណានិ ឆចត្តាលីស សិក្ខាបទានិ តេហិ អនាបត្តិយេវ ហោតិ. ទុតិយចតុក្កេ បន យស្សា ភិក្ខុនិយា លិង្គំ បរិវត្តតិ, សា បច្ឆាសមុប្បត្តិយា វា ហីនភាវេន វា បច្ឆិមន្តិ សង្ខ្យំ គតំ ឥត្ថិលិង្គំ ជហតិ, វុត្តប្បការេន បុរិមន្តិ សង្ខ្យំ គតេ បុរិសលិង្គេ បតិដ្ឋាតិ. វុត្តវិបរីតា វិញ្ញត្តិយោ បដិប្បស្សម្ភន្តិ, ភិក្ខុនីតិ វា ឥត្ថីតិ វា ឯវំ បវត្តា បណ្ណត្តិយោបិ និរុជ្ឈន្តិ, យានិ ភិក្ខូហិ អសាធារណានិ សតំ តិំសញ្ច សិក្ខាបទានិ, តេហិ អនាបត្តិយេវ ហោតិ.

ចត្តារោ សាមុក្កំសាតិ ចត្តារោ មហាបទេសា, តេ ហិ ភគវតា អនុប្បន្នេ វត្ថុម្ហិ សយំ ឧក្កំសិត្វា ឧក្ខិបិត្វា ឋបិតត្តា ‘‘សាមុក្កំសា’’តិ វុច្ចន្តិ. បរិភោគាតិ អជ្ឈោហរណីយបរិភោគា, ឧទកំ បន អកាលិកត្តា អប្បដិគ្គហិតកំ វដ្ដតិ. យាវកាលិកាទីនិ អប្បដិគ្គហិតកានិ អជ្ឈោហរិតុំ ន វដ្ដន្តិ. ចត្តារិ មហាវិកដានិ កាលោទិស្សត្តា យថាវុត្តេ កាលេ វដ្ដន្តិ. ឧបាសកោ សីលវាតិ បញ្ច វា ទស វា សីលានិ គោបយមានោ.

អាគន្តុកាទិចតុក្កេ សឆត្តុបាហនោ សសីសំ បារុតោ វិហារំ បវិសន្តោ តត្ថ វិចរន្តោ ច អាគន្តុកោវ អាបជ្ជតិ, នោ អាវាសិកោ. អាវាសិកវត្តំ អករោន្តោ បន អាវាសិកោ អាបជ្ជតិ, នោ អាគន្តុកោ. សេសំ កាយវចីទ្វារិកំ អាបត្តិំ ឧភោបិ អាបជ្ជន្តិ, អសាធារណំ អាបត្តិំ នេវ អាគន្តុកោ អាបជ្ជតិ, នោ អាវាសិកោ. គមិយចតុក្កេបិ គមិយវត្តំ អបូរេត្វា គច្ឆន្តោ គមិកោ អាបជ្ជតិ, នោ អាវាសិកោ. អាវាសិកវត្តំ អករោន្តោ បន អាវាសិកោ អាបជ្ជតិ, នោ គមិកោ. សេសំ ឧភោបិ អាបជ្ជន្តិ, អសាធារណំ ឧភោបិ នាបជ្ជន្តិ. វត្ថុនានត្តតាទិចតុក្កេ ចតុន្នំ បារាជិកានំ អញ្ញមញ្ញំ វត្ថុនានត្តតាវ ហោតិ,នអាបត្តិនានត្តតា. សព្ពាបិ ហិ សា បារាជិកាបត្តិយេវ. សង្ឃាទិសេសាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ភិក្ខុស្ស ច ភិក្ខុនិយា ច អញ្ញមញ្ញំ កាយសំសគ្គេ ភិក្ខុស្ស សង្ឃាទិសេសោ ភិក្ខុនិយា បារាជិកន្តិ ឯវំ អាបត្តិនានត្តតាវ ហោតិ, ន វត្ថុនានត្តតា, ឧភិន្នម្បិ ហិ កាយសំសគ្គោវ វត្ថុ. តថា ‘‘លសុណក្ខាទនេ ភិក្ខុនិយា បាចិត្តិយំ, ភិក្ខុស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ ឯវមាទិនាបេត្ថ នយេន យោជនា វេទិតព្ពា. ចតុន្នំ បារាជិកានំ តេរសហិ សង្ឃាទិសេសេហិ សទ្ធិំ វត្ថុនានត្តតា ចេវ អាបត្តិនានត្តតា ច. ឯវំ សង្ឃាទិសេសាទីនំ អនិយតាទីហិ. អាទិតោ បដ្ឋាយ ចត្តារិ បារាជិកានិ ឯកតោ អាបជ្ជន្តានំ ភិក្ខុភិក្ខុនីនំ នេវ វត្ថុនានត្តតា នោ អាបត្តិនានត្តតា. វិសុំ អាបជ្ជន្តេសុបិ សេសា សាធារណាបត្តិយោ អាបជ្ជន្តេសុបិ ឯសេវ នយោ.

វត្ថុសភាគាទិចតុក្កេ ភិក្ខុស្ស ច ភិក្ខុនិយា ច កាយសំសគ្គេ វត្ថុសភាគតា, នោ អាបត្តិសភាគតា, ចតូសុ បារាជិកេសុ អាបត្តិសភាគតា, នោ វត្ថុសភាគតា. ឯស នយោ សង្ឃាទិសេសាទីសុ. ភិក្ខុស្ស ច ភិក្ខុនិយា ច ចតូសុ បារាជិកេសុ វត្ថុសភាគតា ចេវ អាបត្តិសភាគតា ច. ឯស នយោ សព្ពាសុ សាធារណាបត្តីសុ. អសាធារណាបត្តិយំ នេវ វត្ថុសភាគតា នោ អាបត្តិសភាគតា. យោ ហិ បុរិមចតុក្កេ បឋមោ បញ្ហោ, សោ ឥធ ទុតិយោ; យោ ច តត្ថ ទុតិយោ, សោ ឥធ បឋមោ. តតិយចតុត្ថេសុ នានាករណំ នត្ថិ.

ឧបជ្ឈាយចតុក្កេ សទ្ធិវិហារិកស្ស ឧបជ្ឈាយេន កត្តព្ពវត្តស្ស អករណេ អាបត្តិំ ឧបជ្ឈាយោ អាបជ្ជតិ, នោ សទ្ធិវិហារិកោ ឧបជ្ឈាយស្ស កត្តព្ពវត្តំ អករោន្តោ សទ្ធិវិហារិកោ អាបជ្ជតិ, នោ ឧបជ្ឈាយោ; សេសំ ឧភោបិ អាបជ្ជន្តិ, អសាធារណំ ឧភោបិ នាបជ្ជន្តិ. អាចរិយចតុក្កេបិ ឯសេវ នយោ.

អាទិយន្តចតុក្កេ បាទំ វា អតិរេកបាទំ វា សហត្ថា អាទិយន្តោ គរុកំ អាបជ្ជតិ, ឩនកបាទំ គណ្ហាហីតិ អាណត្តិយា អញ្ញំ បយោជេន្តោ លហុកំ អាបជ្ជតិ. ឯតេន នយេន សេសបទត្តយំ វេទិតព្ពំ.

អភិវាទនារហចតុក្កេ ភិក្ខុនីនំ តាវ ភត្តគ្គេ នវមភិក្ខុនិតោ បដ្ឋាយ ឧបជ្ឈាយាបិ អភិវាទនារហា នោ បច្ចុដ្ឋានារហា. អវិសេសេន ច វិប្បកតភោជនស្ស ភិក្ខុស្ស យោ កោចិ វុឌ្ឍតរោ. សដ្ឋិវស្សស្សាបិ បារិវាសិកស្ស សមីបគតោ តទហុបសម្បន្នោបិ បច្ចុដ្ឋានារហោ នោ អភិវាទនារហោ. អប្បដិក្ខិត្តេសុ ឋានេសុ វុឌ្ឍោ នវកស្ស អភិវាទនារហោ ចេវ បច្ចុដ្ឋានារហោ ច. នវកោ បន វុឌ្ឍស្ស នេវ អភិវាទនារហោ ន បច្ចុដ្ឋានារហោ. អាសនារហចតុក្កស្ស បឋមបទំ បុរិមចតុក្កេ ទុតិយបទេន, ទុតិយបទញ្ច បឋមបទេន អត្ថតោ សទិសំ.

កាលចតុក្កេ បវារេត្វា ភុញ្ជន្តោ កាលេ អាបជ្ជតិ នោ វិកាលេ, វិកាលភោជនាបត្តិំ វិកាលេ អាបជ្ជតិ នោ កាលេ, សេសំ កាលេ ចេវ អាបជ្ជតិ វិកាលេ ច, អសាធារណំ នេវ កាលេ នោ វិកាលេ. បដិគ្គហិតចតុក្កេ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតាមិសំ កាលេ កប្បតិ នោ វិកាលេ. បានកំ វិកាលេ កប្បតិ, បុនទិវសម្ហិ នោ កាលេ. សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកំ កាលេ ចេវ កប្បតិ វិកាលេ ច. អត្តនោ អត្តនោ កាលាតីតំ យាវកាលិកាទិត្តយំ អកប្បិយមំសំ ឧគ្គហិតកមប្បដិគ្គហិតកញ្ច នេវ កាលេ កប្បតិ នោ វិកាលេ.

បច្ចន្តិមចតុក្កេ សមុទ្ទេ សីមំ ពន្ធន្តោ បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ អាបជ្ជតិ, នោ មជ្ឈិមេសុ; បញ្ចវគ្គេន គណេន ឧបសម្បាទេន្តោ គុណង្គុណូបាហនំ ធុវនហានំ ចម្មត្ថរណានិ ច មជ្ឈិមេសុ ជនបទេសុ អាបជ្ជតិ នោ បច្ចន្តិមេសុ. ឥមានិ ចត្តារិ ‘‘ឥធ ន កប្បន្តី’’តិ វទន្តោបិ បច្ចន្តិមេសុ អាបជ្ជតិ, ‘‘ឥធ កប្បន្តី’’តិ វទន្តោ បន មជ្ឈិមេសុ អាបជ្ជតិ. សេសាបត្តិំ ឧភយត្ថ អាបជ្ជតិ, អសាធារណំ ន កត្ថចិ អាបជ្ជតិ. ទុតិយចតុក្កេ បញ្ចវគ្គេន គណេន ឧបសម្បទាទិ ចតុព្ពិធម្បិ វត្ថុ បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ កប្បតិ. ‘‘ឥទំ កប្បតី’’តិ ទីបេតុម្បិ តត្ថេវ កប្បតិ នោ មជ្ឈិមេសុ. ‘‘ឥទំ ន កប្បតី’’តិ ទីបេតុំ បន មជ្ឈិមេសុ ជនបទេសុ កប្បតិ នោ បច្ចន្តិមេសុ. សេសំ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ បញ្ច លោណានី’’តិអាទិ អនុញ្ញាតកំ ឧភយត្ថ កប្បតិ. យំ បន អកប្បិយន្តិ បដិក្ខិត្តំ, តំ ឧភយត្ថាបិ ន កប្បតិ.

អន្តោអាទិចតុក្កេ អនុបខជ្ជ សេយ្យាទិំ អន្តោ អាបជ្ជតិ នោ ពហិ, អជ្ឈោកាសេ សង្ឃិកមញ្ចាទីនិ និក្ខិបិត្វា បក្កមន្តោ ពហិ អាបជ្ជតិ នោ អន្តោ, សេសំ អន្តោ ចេវ ពហិ ច, អសាធារណំ នេវ អន្តោ ន ពហិ. អន្តោសីមាទិចតុក្កេ អាគន្តុកោ វត្តំ អបូរេន្តោ អន្តោសីមាយ អាបជ្ជតិ, គមិយោ ពហិសីមាយ មុសាវាទាទិំ អន្តោសីមាយ ច ពហិសីមាយ ច អាបជ្ជតិ,អសាធារណំ ន កត្ថចិ. គាមចតុក្កេ អន្តរឃរបដិសំយុត្តំ សេខិយបញ្ញត្តិំ គាមេ អាបជ្ជតិ នោ អរញ្ញេ. ភិក្ខុនី អរុណំ ឧដ្ឋាបយមានា អរញ្ញេ អាបជ្ជតិ នោ គាមេ. មុសាវាទាទិំ គាមេ ចេវ អាបជ្ជតិ អរញ្ញេ ច, អសាធារណំ ន កត្ថចិ.

ចត្តារោ បុព្ពកិច្ចាតិ ‘‘សម្មជ្ជនី បទីបោ ច ឧទកំ អាសនេន ចា’’តិ ឥទំ ចតុព្ពិធំ បុព្ពករណន្តិ វុច្ចតីតិ វុត្តំ. ‘‘ឆន្ទបារិសុទ្ធិឧតុក្ខានំ ភិក្ខុគណនា ច ឱវាទោ’’តិ ឥមេ បន ‘‘ចត្តារោ បុព្ពកិច្ចា’’តិ វេទិតព្ពា. ចត្តារោ បត្តកល្លាតិ ឧបោសថោ យាវតិកា ច ភិក្ខូ កម្មប្បត្តា តេ អាគតា ហោន្តិ, សភាគាបត្តិយោ ន វិជ្ជន្តិ, វជ្ជនីយា ច បុគ្គលា តស្មិំ ន ហោន្តិ, បត្តកល្លន្តិ វុច្ចតីតិ. ចត្តារិ អនញ្ញបាចិត្តិយានីតិ ‘‘ឯតទេវ បច្ចយំ ករិត្វា អនញ្ញំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តានិ អនុបខជ្ជសេយ្យាកប្បនសិក្ខាបទំ ‘‘ឯហាវុសោ គាមំ វា និគមំ វា’’តិ សិក្ខាបទំ, សញ្ចិច្ច កុក្កុច្ចឧបទហនំ, ឧបស្សុតិតិដ្ឋនន្តិ ឥមានិ ចត្តារិ. ចតស្សោ ភិក្ខុសម្មុតិយោតិ ‘‘ឯករត្តម្បិ ចេ ភិក្ខុ តិចីវរេន វិប្បវសេយ្យ អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយា, អញ្ញំ នវំ សន្ថតំ ការាបេយ្យ អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយា, តតោ ចេ ឧត្តរិ វិប្បវសេយ្យ អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយា, ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ អនុបសម្បន្នស្ស អារោចេយ្យ អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយា’’តិ ឯវំ អាគតា តេរសហិ សម្មុតីហិ មុត្តា សម្មុតិយោ. គិលានចតុក្កេ អញ្ញភេសជ្ជេន ករណីយេន លោលតាយ អញ្ញំ វិញ្ញាបេន្តោ គិលានោ អាបជ្ជតិ, អភេសជ្ជករណីយេន ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេន្តោ អគិលានោ អាបជ្ជតិ, មុសាវាទាទិំ ឧភោបិ អាបជ្ជន្តិ, អសាធារណំ ឧភោបិ នាបជ្ជន្តិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

ចតុក្កវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចកវារវណ្ណនា

៣២៥. បញ្ចកេសុ បញ្ច បុគ្គលា និយតាតិ អានន្តរិយានមេវេតំ គហណំ. បញ្ច ឆេទនកា អាបត្តិយោ នាម បមាណាតិក្កន្តេ មញ្ចបីឋេ និសីទនកណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិវស្សិកសាដិកាសុ សុគតចីវរេ ច វេទិតព្ពា. បញ្ចហាការេហីតិ អលជ្ជិតា, អញ្ញាណតា, កុក្កុច្ចប្បកតតា, អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតា, កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញិតាតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ. បញ្ច អាបត្តិយោ មុសាវាទបច្ចយាតិ បារាជិកថុល្លច្ចយទុក្កដសង្ឃាទិសេសបាចិត្តិយា. អនាមន្តចារោតិ ‘‘សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆា បុរេភត្តំ បច្ឆាភត្តំ កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជេយ្យា’’តិ ឥមស្ស អាបុច្ឆិត្វា ចារស្ស អភាវោ. អនធិដ្ឋានន្តិ ‘‘គណភោជនេ អញ្ញត្រ សមយា’’តិ វុត្តំ សមយំ អធិដ្ឋហិត្វា ភោជនំ អធិដ្ឋានំ នាម; តថា អករណំ អនធិដ្ឋានំ. អវិកប្បនា នាម យា បរម្បរភោជនេ វិកប្បនា វុត្តា, តស្សា អករណំ. ឥមានិ ហិ បញ្ច បិណ្ឌបាតិកស្ស ធុតង្គេនេវ បដិក្ខិត្តានិ. ឧស្សង្កិតបរិសង្កិតោតិ យេ បស្សន្តិ, យេ សុណន្តិ, តេហិ ឧស្សង្កិតោ ចេវ បរិសង្កិតោ ច. អបិ អកុប្បធម្មោ ខីណាសវោបិ សមានោ, តស្មា អគោចរា បរិហរិតព្ពា. ន ហិ ឯតេសុ សន្ទិស្សមានោ អយសតោ វា គរហតោ វា មុច្ចតិ. សោសានិកន្តិ សុសានេ បតិតកំ. បាបណិកន្តិ អាបណទ្វារេ បតិតកំ. ថូបចីវរន្តិ វម្មិកំ បរិក្ខិបិត្វា ពលិកម្មកតំ. អាភិសេកិកន្តិ នហានដ្ឋានេ វា រញ្ញោ អភិសេកដ្ឋានេ វា ឆឌ្ឌិតចីវរំ. ភតបដិយាភតន្តិ សុសានំ នេត្វា បុន អានីតកំ. បញ្ច មហាចោរា ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ វុត្តា.

បញ្ចាបត្តិយោ កាយតោ សមុដ្ឋន្តីតិ បឋមេន អាបត្តិសមុដ្ឋានេន បញ្ច អាបត្តិយោ អាបជ្ជតិ, ‘‘ភិក្ខុ កប្បិយសញ្ញី សញ្ញាចិកាយ កុដិំ ករោតី’’តិ ឯវំ អន្តរបេយ្យាលេ វុត្តាបត្តិយោ. បញ្ច អាបត្តិយោ កាយតោ ច វាចតោ ចាតិ តតិយេន អាបត្តិសមុដ្ឋានេន បញ្ច អាបត្តិយោ អាបជ្ជតិ, ‘‘ភិក្ខុ កប្បិយសញ្ញី សំវិទហិត្វា កុដិំ ករោតី’’តិ ឯវំ តត្ថេវ វុត្តា អាបត្តិយោ. ទេសនាគាមិនិយោតិ ឋបេត្វា បារាជិកញ្ច សង្ឃាទិសេសញ្ច អវសេសា.

បញ្ច កម្មានីតិ តជ្ជនីយនិយស្សបព្ពាជនីយបដិសារណីយានិ ចត្តារិ ឧក្ខេបនីយញ្ច តិវិធម្បិ ឯកន្តិ បញ្ច. យាវតតិយកេ បញ្ចាតិ ឧក្ខិត្តានុវត្តិកាយ ភិក្ខុនិយា យាវតតិយំ សមនុភាសនាយ អប្បដិនិស្សជ្ជន្តិយា បារាជិកំ ថុល្លច្ចយំ ទុក្កដន្តិ តិស្សោ, ភេទកានុវត្តកាទិសមនុភាសនាសុ សង្ឃាទិសេសោ, បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ បាចិត្តិយំ. អទិន្នន្តិ អញ្ញេន អទិន្នំ. អវិទិតន្តិ បដិគ្គណ្ហាមីតិ ចេតនាយ អភាវេន អវិទិតំ. អកប្បិយន្តិ បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ អកប្បិយកតំ; យំ វា បនញ្ញម្បិ អកប្បិយមំសំ អកប្បិយភោជនំ. អកតាតិរិត្តន្តិ បវារេត្វា អតិរិត្តំ អកតំ. សមជ្ជទានន្តិ នដសមជ្ជាទិទានំ. ឧសភទានន្តិ គោគណស្ស អន្តរេ ឧសភវិស្សជ្ជនំ. ចិត្តកម្មទានន្តិ អាវាសំ ការេត្វា តត្ថ ចិត្តកម្មំ ការេតុំ វដ្ដតិ. ឥទំ បន បដិភានចិត្តកម្មទានំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឥមានិ ហិ បញ្ច កិញ្ចាបិ លោកស្ស បុញ្ញសម្មតានិ, អថ ខោ អបុញ្ញានិ អកុសលានិយេវ. ឧប្បន្នំ បដិភានន្តិ ឯត្ថ បដិភានន្តិ កថេតុកម្យតា វុច្ចតិ. ឥមេ បញ្ច ទុប្បដិវិនោទយាតិ ន សុបដិវិនោទយា; ឧបាយេន បន ការណេន អនុរូបាហិ បច្ចវេក្ខនាអនុសាសនាទីហិ សក្កា បដិវិនោទេតុន្តិ អត្ថោ.

សកចិត្តំ បសីទតីតិ ឯត្ថ ឥមានិ វត្ថូនិ – កដអន្ធការវាសី ផុស្សទេវត្ថេរោ កិរ ចេតិយង្គណំ សម្មជ្ជិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា សិន្ទុវារកុសុមសន្ថតមិវ សមវិប្បកិណ្ណវាលិកំ ចេតិយង្គណំ ឱលោកេន្តោ ពុទ្ធារម្មណំ បីតិបាមោជ្ជំ ឧប្បាទេត្វា អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ មារោ បព្ពតបាទេ និព្ពត្តកាឡមក្កដោ វិយ ហុត្វា ចេតិយង្គណេ គោមយំ វិប្បកិរន្តោ គតោ. ថេរោ នាសក្ខិ អរហត្តំ បាបុណិតុំ, សម្មជ្ជិត្វា អគមាសិ. ទុតិយទិវសេបិ ជរគ្គវោ ហុត្វា តាទិសមេវ វិប្បការំ អកាសិ. តតិយទិវសេ វង្កបាទំ មនុស្សត្តភាវំ និម្មិនិត្វា បាទេន បរិកសន្តោ អគមាសិ. ថេរោ ‘‘ឯវរូបោ ពីភច្ឆបុរិសោ សមន្តា យោជនប្បមាណេសុ គោចរគាមេសុ នត្ថិ, សិយា នុ ខោ មារោ’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘មារោសិ ត្វ’’ន្តិ អាហ. ‘‘អាម, ភន្តេ, មារោម្ហិ, ន ទានិ តេ វញ្ចេតុំ អសក្ខិ’’ន្តិ. ‘‘ទិដ្ឋបុព្ពោ តយា តថាគតោ’’តិ? ‘‘អាម, ទិដ្ឋបុព្ពោ’’តិ. ‘‘មារោ នាម មហានុភាវោ ហោតិ, ឥង្ឃ តាវ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អត្តភាវសទិសំ អត្តភាវំ និម្មិនាហី’’តិ? ‘‘ន សក្កា, ភន្តេ, តាទិសំ រូបំ និម្មិនិតុំ; អបិច ខោ បន តំសរិក្ខកំ បតិរូបកំ និម្មិនិស្សាមី’’តិ សកភាវំ វិជហិត្វា ពុទ្ធរូបសទិសេន អត្តភាវេន អដ្ឋាសិ. ថេរោ មារំ ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ តាវ សរាគទោសមោហោ ឯវំ សោភតិ, កថំ នុ ខោ ភគវា ន សោភតិ សព្ពសោ វីតរាគទោសមោហោ’’តិ ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ បដិលភិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. មារោ ‘‘វញ្ចិតោម្ហិ តយា, ភន្តេ’’តិ អាហ. ថេរោបិ ‘‘កិំ អត្ថិ ជរមារ, តាទិសំ វញ្ចេតុ’’ន្តិ អាហ. លោកន្តរវិហារេបិ ទត្តោ នាម ទហរភិក្ខុ ចេតិយង្គណំ សម្មជ្ជិត្វា ឱលោកេន្តោ ឱទាតកសិណំ បដិលភិ. អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេសិ. តតោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ផលត្តយំ សច្ឆាកាសិ.

បរចិត្តំ បសីទតីតិ ឯត្ថ ឥមានិ វត្ថូនិ – តិស្សោ នាម ទហរភិក្ខុ ជម្ពុកោលចេតិយង្គណំ សម្មជ្ជិត្វា សង្ការឆឌ្ឌនិំ ហត្ថេន គហេត្វាវ អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ តិស្សទត្តត្ថេរោ នាម នាវាតោ ឱរុយ្ហ ចេតិយង្គណំ ឱលោកេន្តោ ភាវិតចិត្តេន សម្មដ្ឋដ្ឋានន្តិ ញត្វា បញ្ហាសហស្សំ បុច្ឆិ, ឥតរោ សព្ពំ វិស្សជ្ជេសិ. អញ្ញតរស្មិម្បិ វិហារេ ថេរោ ចេតិយង្គណំ សម្មជ្ជិត្វា វត្តំ បរិច្ឆិន្ទិ. យោនកវិសយតោ ចេតិយវន្ទកា ចត្តារោ ថេរា អាគន្ត្វា ចេតិយង្គណំ ទិស្វា អន្តោ អប្បវិសិត្វា ទ្វារេយេវ ឋត្វា ឯកោ ថេរោ អដ្ឋ កប្បេ អនុស្សរិ, ឯកោ សោឡស, ឯកោ វីសតិ, ឯកោ តិំស កប្បេ អនុស្សរិ.

ទេវតា អត្តមនា ហោន្តីតិ ឯត្ថ ឥទំ វត្ថុ – ឯកស្មិំ កិរ វិហារេ ឯកោ ភិក្ខុ ចេតិយង្គណញ្ច ពោធិយង្គណញ្ច សម្មជ្ជិត្វា នហាយិតុំ គតោ. ទេវតា ‘‘ឥមស្ស វិហារស្ស កតកាលតោ បដ្ឋាយ ឯវំ វត្តំ បូរេត្វា សម្មដ្ឋបុព្ពោ ភិក្ខុ នត្ថី’’តិ បសន្នចិត្តា បុប្ផហត្ថា អដ្ឋំសុ. ថេរោ អាគន្ត្វា ‘‘កតរគាមវាសិកាត្ថា’’តិ អាហ. ‘‘ភន្តេ, ឥធេវ វសាម, ឥមស្ស វិហារស្ស កតកាលតោ បដ្ឋាយ ឯវំ វត្តំ បូរេត្វា សម្មដ្ឋបុព្ពោ ភិក្ខុ នត្ថីតិ តុម្ហាកំ, ភន្តេ, វត្តេ បសីទិត្វា បុប្ផហត្ថា ឋិតាម្ហា’’តិ ទេវតា អាហំសុ.

បាសាទិកសំវត្តនិកន្តិ ឯត្ថ ឥទំ វត្ថុ – ឯកំ កិរ អមច្ចបុត្តំ អភយត្ថេរញ្ច អារព្ភ អយំ កថា ឧទបាទិ ‘‘កិំ នុ ខោ អមច្ចបុត្តោ បាសាទិកោ, អភយត្ថេរោតិ ឧភោបិ នេ ឯកស្មិំ ឋានេ ឱលោកេស្សាមា’’តិ. ញាតកា អមច្ចបុត្តំ អលង្ករិត្វា មហាចេតិយំ វន្ទាបេស្សាមាតិ អគមំសុ. ថេរមាតាបិ បាសាទិកំ ចីវរំ ការេត្វា បុត្តស្ស បហិណិ, ‘‘បុត្តោ មេ កេសេ ឆិន្ទាបេត្វា ឥមំ ចីវរំ បារុបិត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ មហាចេតិយំ វន្ទតូ’’តិ. អមច្ចបុត្តោ ញាតិបរិវុតោ បាចីនទ្វារេន ចេតិយង្គណំ អារុឡ្ហោ, អភយត្ថេរោ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ទក្ខិណទ្វារេន ចេតិយង្គណំ អារុហិត្វា ចេតិយង្គណេ តេន សទ្ធិំ សមាគន្ត្វា អាហ – ‘‘កិំ ត្វំ, អាវុសោ, មហល្លកត្ថេរស្ស សម្មដ្ឋដ្ឋានេ កចវរំ ឆឌ្ឌេត្វា មយា សទ្ធិំ យុគគ្គាហំ គណ្ហាសី’’តិ. អតីតត្តភាវេ កិរ អភយត្ថេរោ មហល្លកត្ថេរោ នាម ហុត្វា គោចរគាមេ ចេតិយង្គណំ សម្មជ្ជិ, អមច្ចបុត្តោ មហាឧបាសកោ ហុត្វា សម្មដ្ឋដ្ឋានេ កចវរំ គហេត្វា ឆឌ្ឌេសិ.

សត្ថុសាសនំ កតំ ហោតីតិ ឥទំ សម្មជ្ជនវត្តំ នាម ពុទ្ធេហិ វណ្ណិតំ, តស្មា តំ ករោន្តេន សត្ថុសាសនំ កតំ ហោតិ. តត្រិទំ វត្ថុ – អាយស្មា កិរ សារិបុត្តោ ហិមវន្តំ គន្ត្វា ឯកស្មិំ បព្ភារេ អសម្មជ្ជិត្វាវ និរោធំ សមាបជ្ជិត្វា និសីទិ. ភគវា អាវជ្ជន្តោ ថេរស្ស អសម្មជ្ជិត្វា និសិន្នភាវំ ញត្វា អាកាសេន គន្ត្វា ថេរស្ស បុរតោ អសម្មដ្ឋដ្ឋានេ បាទានិ ទស្សេត្វា បច្ចាគញ្ឆិ. ថេរោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតោ ភគវតោ បាទានិ ទិស្វា ពលវហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា ជណ្ណុកេហិ បតិដ្ឋាយ ‘‘អសម្មជ្ជិត្វា និសិន្នភាវំ វត មេ សត្ថា អញ្ញាសិ, សង្ឃមជ្ឈេ ទានិ ចោទនំ ការេស្សាមី’’តិ ទសពលស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា និសីទិ. ភគវា ‘‘កុហិំ គតោសិ, សារិបុត្តា’’តិ វត្វា ‘‘ន បតិរូបំ ទានិ តេ មយ្ហំ អនន្តរេ ឋានេ ឋត្វា វិចរន្តស្ស អសម្មជ្ជិត្វា និសីទិតុ’’ន្តិ អាហ. តតោ បដ្ឋាយ ថេរោ គណ្ឋិកបដិមុញ្ចនដ្ឋានេបិ តិដ្ឋន្តោ បាទេន កចវរំ វិយូហិត្វាវ តិដ្ឋតិ.

អត្តនោ ភាសបរិយន្តំ ន ឧគ្គណ្ហាតីតិ ‘‘ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ ឯត្តកំ សុត្តំ ឧបលព្ភតិ, ឯត្តកោ វិនិច្ឆយោ, ឯត្តកំ សុត្តញ្ច វិនិច្ឆយញ្ច វក្ខាមី’’តិ ឯវំ អត្តនោ ភាសបរិយន្តំ ន ឧគ្គណ្ហាតិ. ‘‘អយំ ចោទកស្ស បុរិមកថា, អយំ បច្ឆិមកថា, អយំ ចុទិតកស្ស បុរិមកថា, អយំ បច្ឆិមកថា, ឯត្តកំ គយ្ហូបគំ, ឯត្តកំ ន គយ្ហូបគ’’ន្តិ ឯវំ អនុគ្គណ្ហន្តោ បន បរស្ស ភាសបរិយន្តំ ន ឧគ្គណ្ហាតិ នាម. អាបត្តិំ ន ជានាតីតិ បារាជិកំ វា សង្ឃាទិសេសំ វាតិ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ នានាករណំ ន ជានាតិ. មូលន្តិ ទ្វេ អាបត្តិយា មូលានិ កាយោ ច វាចា ច, តានិ ន ជានាតិ. សមុទយន្តិ ឆ អាបត្តិសមុដ្ឋានានិ អាបត្តិសមុទយោ នាម, តានិ ន ជានាតិ. បារាជិកាទីនំ វត្ថុំ ន ជានាតីតិបិ វុត្តំ ហោតិ. និរោធន្តិ អយំ អាបត្តិ ទេសនាយ និរុជ្ឈតិ, វូបសម្មតិ, អយំ វុដ្ឋានេនាតិ ឯវំ អាបត្តិនិរោធំ ន ជានាតិ. សត្ត សមថេ អជានន្តោ បន អាបត្តិនិរោធគាមិនិបដិបទំ ន ជានាតិ.

អធិករណបញ្ចកេ អធិករណំ នាម ចត្តារិ អធិករណានិ. អធិករណស្ស មូលំ នាម តេត្តិំស មូលានិ – វិវាទាធិករណស្ស ទ្វាទស មូលានិ, អនុវាទាធិករណស្ស ចុទ្ទស, អាបត្តាធិករណស្ស ឆ, កិច្ចាធិករណស្ស ឯកំ; តានិ បរតោ អាវិ ភវិស្សន្តិ. អធិករណសមុទយោ នាម អធិករណសមុដ្ឋានំ. វិវាទាធិករណំ អដ្ឋារស ភេទករវត្ថូនិ និស្សាយ ឧប្បជ្ជតិ; អនុវាទាធិករណំ ចតស្សោ វិបត្តិយោ; អាបត្តាធិករណំ សត្តាបត្តិក្ខន្ធេ; កិច្ចាធិករណំ ចត្តារិ សង្ឃកិច្ចានីតិ ឥមំ វិភាគំ ន ជានាតីតិ អត្ថោ. អធិករណនិរោធំ ន ជានាតីតិ ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន មូលាមូលំ គន្ត្វា វិនិច្ឆយសមថំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ; ‘‘ឥទំ អធិករណំ ទ្វីហិ, ឥទំ ចតូហិ, ឥទំ តីហិ ឥទំ ឯកេន សមថេន សម្មតី’’តិ ឯវំ សត្ត សមថេ អជានន្តោ បន អធិករណនិរោធគាមិនិបដិបទំ ន ជានាតិ នាម. វត្ថុំ ន ជានាតីតិ ‘‘ឥទំ បារាជិកស្ស វត្ថុ, ឥទំ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ ឯវំ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ វត្ថុំ ន ជានាតិ. និទានន្តិ ‘‘សត្តន្នំ និទានានំ ឥទំ សិក្ខាបទំ ឯត្ថ បញ្ញត្តំ, ឥទំ ឯត្ថា’’តិ ន ជានាតិ. បញ្ញត្តិំ ន ជានាតីតិ តស្មិំ តស្មិំ សិក្ខាបទេ បឋមបញ្ញត្តិំ ន ជានាតិ. អនុបញ្ញត្តិន្តិ បុនប្បុនំ បញ្ញត្តិំ ន ជានាតិ. អនុសន្ធិវចនបថន្តិ កថានុសន្ធិ-វិនិច្ឆយានុសន្ធិវសេន វត្ថុំ ន ជានាតិ. ញត្តិំ ន ជានាតីតិ សព្ពេន សព្ពំ ញត្តិំ ន ជានាតិ. ញត្តិយា ករណំ ន ជានាតីតិ ញត្តិកិច្ចំ ន ជានាតិ, ឱសារណាទីសុ នវសុ ឋានេសុ ញត្តិកម្មំ នាម ហោតិ, ញត្តិទុតិយញត្តិចតុត្ថកម្មេសុ ញត្តិយា កម្មប្បត្តោ ហុត្វា តិដ្ឋតីតិ ន ជានាតិ. ន បុព្ពកុសលោ ហោតិ ន អបរកុសលោតិ បុព្ពេ កថេតព្ពញ្ច បច្ឆា កថេតព្ពញ្ច ន ជានាតិ, ញត្តិ នាម បុព្ពេ ឋបេតព្ពា, បច្ឆា ន ឋបេតព្ពាតិបិ ន ជានាតិ. អកាលញ្ញូ ច ហោតីតិ កាលំ ន ជានាតិ, អនជ្ឈិដ្ឋោ អយាចិតោ ភាសតិ, ញត្តិកាលម្បិ ញត្តិខេត្តម្បិ ញត្តិឱកាសម្បិ ន ជានាតិ.

មន្ទត្តា មោមូហត្តាតិ កេវលំ អញ្ញាណេន មោមូហភាវេន ធុតង្គេ អានិសំសំ អជានិត្វា. បាបិច្ឆោតិ តេន អរញ្ញវាសេន បច្ចយលាភំ បត្ថយមានោ. បវិវេកន្តិ កាយចិត្តឧបធិវិវេកំ. ឥទមត្ថិតន្តិ ឥមាយ កល្យាណាយ បដិបត្តិយា អត្ថោ ឯតស្សាតិ ឥទមត្ថិ, ឥទមត្ថិនោ ភាវោ ឥទមត្ថិតា; តំ ឥទមត្ថិតំយេវ និស្សាយ ន អញ្ញំ កិញ្ចិ លោកាមិសន្តិ អត្ថោ.

ឧបោសថំ ន ជានាតីតិ នវវិធំ ឧបោសថំ ន ជានាតិ. ឧបោសថកម្មន្តិ អធម្មេនវគ្គាទិភេទំ ចតុព្ពិធំ ឧបោសថកម្មំ ន ជានាតិ. បាតិមោក្ខន្តិ ទ្វេ មាតិកា ន ជានាតិ. បាតិមោក្ខុទ្ទេសន្តិ សព្ពម្បិ នវវិធំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ ន ជានាតិ. បវារណន្តិ នវវិធំ បវារណំ ន ជានាតិ. បវារណាកម្មំ ឧបោសថកម្មសទិសមេវ.

អបាសាទិកបញ្ចកេ – អបាសាទិកន្តិ កាយទុច្ចរិតាទិ អកុសលកម្មំ វុច្ចតិ. បាសាទិកន្តិ កាយសុចរិតាទិ កុសលកម្មំ វុច្ចតិ. អតិវេលន្តិ វេលំ អតិក្កម្ម ពហុតរំ កាលំ កុលេសុ អប្បំ វិហារេតិ អត្ថោ. ឱតារោតិ កិលេសានំ អន្តោ ឱតរណំ. សំកិលិដ្ឋន្តិ ទុដ្ឋុល្លាបត្តិកាយសំសគ្គាទិភេទំ. វិសុទ្ធិបញ្ចកេបវារណាគ្គហណេន នវវិធាបិ បវារណា វេទិតព្ពា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បញ្ចកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឆក្កវារវណ្ណនា

៣២៦. ឆក្កេសុ – ឆ សាមីចិយោតិ ‘‘សោ ច ភិក្ខុ អនព្ភិតោ, តេ ច ភិក្ខូ គារយ្ហា, អយំ តត្ថ សាមីចិ’’, ‘‘យុញ្ជន្តាយស្មន្តោ សកំ, មា វោ សកំ វិនស្សាតិ អយំ តត្ថ សាមីចិ’’, ‘‘អយំ តេ ភិក្ខុ បត្តោ យាវ ភេទនាយ ធារេតព្ពោតិ អយំ តត្ថ សាមីចិ’’, ‘‘តតោ នីហរិត្វា ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សំវិភជិតព្ពំ, អយំ តត្ថ សាមីចិ’’, ‘‘អញ្ញាតព្ពំ បរិបុច្ឆិតព្ពំ បរិបញ្ហិតព្ពំ, អយំ តត្ថ សាមីចិ’’, ‘‘យស្ស ភវិស្សតិ សោ ហរិស្សតីតិ អយំ តត្ថ សាមីចី’’តិ ឥមា ភិក្ខុបាតិមោក្ខេយេវ ឆ សាមីចិយោ. ឆ ឆេទនកាតិ បញ្ចកេ វុត្តា បញ្ច ភិក្ខុនីនំ ឧទកសាដិកាយ សទ្ធិំ ឆ. ឆហាការេហីតិ អលជ្ជិតា អញ្ញាណតា កុក្កុច្ចបកតតា អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតា កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញិតា សតិសម្មោសាតិ. តត្ថ ឯករត្តឆារត្តសត្តាហាតិក្កមាទីសុ អាបត្តិំ សតិសម្មោសេន អាបជ្ជតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឆ អានិសំសា វិនយធរេតិ បញ្ចកេ វុត្តា បញ្ច តស្សាធេយ្យោ ឧបោសថោតិ ឥមិនា សទ្ធិំ ឆ.

ឆ បរមានីតិ ‘‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ពំ, មាសបរមំ តេន ភិក្ខុនា តំ ចីវរំ និក្ខិបិតព្ពំ, សន្តរុត្តរបរមំ តេន ភិក្ខុនា តតោ ចីវរំ សាទិតព្ពំ, ឆក្ខត្តុបរមំ តុណ្ហីភូតេន ឧទ្ទិស្ស ឋាតព្ពំ, នវំ បន ភិក្ខុនា សន្ថតំ ការាបេត្វា ឆព្ពស្សានិ ធារេតព្ពំ ឆព្ពស្សបរមតា ធារេតព្ពំ, តិយោជនបរមំ សហត្ថា ធារេតព្ពានិ, ទសាហបរមំ អតិរេកបត្តោ ធារេតព្ពោ, សត្តាហបរមំ សន្និធិការកំ បរិភុញ្ជិតព្ពានិ, ឆារត្តបរមំ តេន ភិក្ខុនា តេន ចីវរេន វិប្បវសិតព្ពំ, ចតុក្កំសបរមំ, អឌ្ឍតេយ្យកំសបរមំ, ទ្វង្គុលបព្ពបរមំ អាទាតព្ពំ, អដ្ឋង្គុលបរមំ មញ្ចបដិបាទកំ, អដ្ឋង្គុលបរមំ ទន្តកដ្ឋ’’ន្តិ ឥមានិ ចុទ្ទស បរមានិ. តត្ថ បឋមានិ ឆ ឯកំ ឆក្កំ, តតោ ឯកំ អបនេត្វា សេសេសុ ឯកេកំ បក្ខិបិត្វាតិអាទិនា នយេន អញ្ញានិបិ ឆក្កានិ កាតព្ពានិ.

ឆ អាបត្តិយោតិ តីណិ ឆក្កានិ អន្តរបេយ្យាលេ វុត្តានិ. ឆ កម្មានីតិ តជ្ជនីយ-និយស្ស-បព្ពាជនីយ-បដិសារណីយានិ ចត្តារិ, អាបត្តិយា អទស្សនេ ច អប្បដិកម្មេ ច វុត្តទ្វយម្បិ ឯកំ, បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ ឯកន្តិ ឆ. នហានេតិ ឱរេនឌ្ឍមាសំ នហានេ; វិប្បកតចីវរាទិឆក្កទ្វយំ កថិនក្ខន្ធកេ និទ្ទិដ្ឋំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

ឆក្កវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សត្តកវារវណ្ណនា

៣២៧. សត្តកេសុ – សត្ត សាមីចិយោតិ បុព្ពេ វុត្តេសុ ឆសុ ‘‘សា ច ភិក្ខុនី អនព្ភិតា, តា ច ភិក្ខុនិយោ គារយ្ហា, អយំ តត្ថ សាមីចី’’តិ ឥមំ បក្ខិបិត្វា សត្ត វេទិតព្ពា. សត្ត អធម្មិកា បដិញ្ញាតករណាតិ ‘‘ភិក្ខុ បារាជិកំ អជ្ឈាបន្នោ ហោតិ, បារាជិកេន ចោទិយមានោ ‘សង្ឃាទិសេសំ អជ្ឈាបន្នោម្ហី’តិ បដិជានាតិ, តំ សង្ឃោ សង្ឃាទិសេសេន ការេតិ, អធម្មិកំ បដិញ្ញាតករណ’’ន្តិ ឯវំ សមថក្ខន្ធកេ និទ្ទិដ្ឋា. ធម្មិកាបិ តត្ថេវ និទ្ទិដ្ឋា. សត្តន្នំ អនាបត្តិ សត្តាហករណីយេន គន្តុន្តិ វស្សូបនាយិកក្ខន្ធកេ វុត្តំ. សត្តានិសំសា វិនយធរេតិ ‘‘តស្សាធេយ្យោ ឧបោសថោ បវារណា’’តិ ឥមេហិ សទ្ធិំ បញ្ចកេ វុត្តា បញ្ច សត្ត ហោន្តិ. សត្ត បរមានីតិ ឆក្កេ វុត្តានិយេវ សត្តកវសេន យោជេតព្ពានិ. កតចីវរន្តិអាទីនិ ទ្វេ សត្តកានិ កថិនក្ខន្ធកេ និទ្ទិដ្ឋានិ.

ភិក្ខុស្ស ន ហោតិ អាបត្តិ ទដ្ឋព្ពា, ភិក្ខុស្ស ហោតិ អាបត្តិ ទដ្ឋព្ពា, ភិក្ខុស្ស ហោតិ អាបត្តិ បដិកាតព្ពាតិ ឥមានិ តីណិ សត្តកានិ, ទ្វេ អធម្មិកានិ, ឯកំ ធម្មិកំ; តានិ តីណិបិ ចម្បេយ្យកេ និទ្ទិដ្ឋានិ. អសទ្ធម្មាតិ អសតំ ធម្មា, អសន្តោ វា ធម្មា; អសោភនា ហីនា លាមកាតិ អត្ថោ. សទ្ធម្មាតិ សតំ ពុទ្ធាទីនំ ធម្មា; សន្តោ វា ធម្មា សុន្ទរា ឧត្តមាតិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

សត្តកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អដ្ឋកវារវណ្ណនា

៣២៨. អដ្ឋកេសុ – អដ្ឋានិសំសេតិ ‘‘ន មយំ ឥមិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ឧបោសថំ ករិស្សាម, វិនា ឥមិនា ភិក្ខុនា ឧបោសថំ ករិស្សាម, ន មយំ ឥមិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ បវារេស្សាម, សង្ឃកម្មំ ករិស្សាម, អាសនេ និសីទិស្សាម, យាគុបានេ និសីទិស្សាម, ភត្តគ្គេ និសីទិស្សាម, ឯកច្ឆន្នេ វសិស្សាម, យថាវុឌ្ឍំ អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ ករិស្សាម, វិនា ឥមិនា ភិក្ខុនា ករិស្សាមា’’តិ ឯវំ កោសម្ពកក្ខន្ធកេ វុត្តេ អានិសំសេ. ទុតិយអដ្ឋកេបិ ឯសេវ នយោ, តម្បិ ហិ ឯវមេវ កោសម្ពកក្ខន្ធកេ វុត្តំ.

អដ្ឋ យាវតតិយកាតិ ភិក្ខូនំ តេរសកេ ចត្តារោ, ភិក្ខុនីនំ សត្តរសកេ ភិក្ខូហិ អសាធារណា ចត្តារោតិ អដ្ឋ. អដ្ឋហាការេហិ កុលានិ ទូសេតីតិ កុលានិ ទូសេតិ បុប្ផេន វា ផលេន វា ចុណ្ណេន វា មត្តិកាយ វា ទន្តកដ្ឋេន វា វេឡុយា វា វេជ្ជិកាយ វា ជង្ឃបេសនិកេន វាតិ ឥមេហិ អដ្ឋហិ. អដ្ឋ មាតិកា ចីវរក្ខន្ធកេ, អបរា អដ្ឋ កថិនក្ខន្ធកេ វុត្តា. អដ្ឋហិ អសទ្ធម្មេហីតិ លាភេន អលាភេន យសេន អយសេន សក្ការេន អសក្ការេន បាបិច្ឆតាយ បាបមិត្តតាយ. អដ្ឋ លោកធម្មា នាម លាភេ សារាគោ, អលាភេ បដិវិរោធោ; ឯវំ យសេ អយសេ, បសំសាយ និន្ទាយ, សុខេ សារាគោ, ទុក្ខេ បដិវិរោធោតិ. អដ្ឋង្គិកោ មុសាវាទោតិ ‘‘វិនិធាយ សញ្ញ’’ន្តិ ឥមិនា សទ្ធិំ បាឡិយំ អាគតេហិ សត្តហីតិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ អដ្ឋង្គិកោ.

អដ្ឋ ឧបោសថង្គានីតិ –

‘‘បាណំ ន ហនេ ន ចាទិន្នមាទិយេ,

មុសា ន ភាសេ ន ច មជ្ជបោ សិយា;

អព្រហ្មចរិយា វិរមេយ្យ មេថុនា,

រត្តិំ ន ភុញ្ជេយ្យ វិកាលភោជនំ.

‘‘មាលំ ន ធារេ ន ច គន្ធមាចរេ,

មញ្ចេ ឆមាយំវ សយេថ សន្ថតេ;

ឯតញ្ហិ អដ្ឋង្គិកមាហុបោសថំ,

ពុទ្ធេន ទុក្ខន្តគុនា បកាសិត’’ន្តិ. (អ. និ. ៣.៧១);

ឯវំ វុត្តានិ អដ្ឋ. អដ្ឋ ទូតេយ្យង្គានីតិ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សោតា ច ហោតិ សាវេតា ចា’’តិអាទិនា នយេន សង្ឃភេទកេ វុត្តានិ. តិត្ថិយវត្តានិ មហាខន្ធកេ និទ្ទិដ្ឋានិ. អនតិរិត្តា ច អតិរិត្តា ច បវារណាសិក្ខាបទេ និទ្ទិដ្ឋា. អដ្ឋន្នំ បច្ចុដ្ឋាតព្ពន្តិ ភត្តគ្គេ វុឌ្ឍភិក្ខុនីនំ, អាសនម្បិ តាសំយេវ ទាតព្ពំ. ឧបាសិកាតិ វិសាខា. អដ្ឋានិសំសា វិនយធរេតិ បញ្ចកេ វុត្តេសុ បញ្ចសុ ‘‘តស្សាធេយ្យោ ឧបោសថោ, បវារណា, សង្ឃកម្ម’’ន្តិ ឥមេ តយោ បក្ខិបិត្វា អដ្ឋ វេទិតព្ពា. អដ្ឋ បរមានីតិ បុព្ពេ វុត្តបរមានេវ អដ្ឋកវសេន យោជេត្វា វេទិតព្ពានិ. អដ្ឋសុ ធម្មេសុ សម្មា វត្តិតព្ពន្តិ ‘‘ន បកតត្តស្ស ភិក្ខុនោ ឧបោសថោ ឋបេតព្ពោ, ន បវារណា ឋបេតព្ពា’’តិអាទិនា នយេន សមថក្ខន្ធកេ និទ្ទិដ្ឋេសុ អដ្ឋសុ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

អដ្ឋកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នវកវារវណ្ណនា

៣២៩. នវកេសុ – នវ អាឃាតវត្ថូនីតិ ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិអាទីនិ នវ. នវ អាឃាតបដិវិនយាតិ ‘‘អនត្ថំ មេ អចរិ, តំ កុតេត្ថ លព្ភាតិ អាឃាតំ បដិវិនេតី’’តិអាទីនិ នវ. នវ វិនីតវត្ថូនីតិ នវហិ អាឃាតវត្ថូហិ អារតិ វិរតិ បដិវិរតិ សេតុឃាតោ. នវហិ សង្ឃោ ភិជ្ជតីតិ ‘‘នវន្នំ វា, ឧបាលិ, អតិរេកនវន្នំ វា សង្ឃរាជិ ចេវ ហោតិ សង្ឃភេទោ ចា’’តិ. នវ បរមានីតិ បុព្ពេ វុត្តបរមានេវ នវកវសេន យោជេត្វា វេទិតព្ពានិ. នវ តណ្ហាមូលកា នាម តណ្ហំ បដិច្ច បរិយេសនា, បរិយេសនំ បដិច្ច លាភោ, លាភំ បដិច្ច វិនិច្ឆយោ, វិនិច្ឆយំ បដិច្ច ឆន្ទរាគោ, ឆន្ទរាគំ បដិច្ច អជ្ឈោសានំ, អជ្ឈោសានំ បដិច្ច បរិគ្គហោ, បរិគ្គហំ បដិច្ច មច្ឆរិយំ, មច្ឆរិយំ បដិច្ច អារក្ខា, អារក្ខាធិករណំ ទណ្ឌាទានសត្ថាទានកលហវិគ្គហវិវាទតុវំតុវំបេសុញ្ញមុសាវាទា. នវ វិធមានាតិ ‘‘សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មី’’តិមានាទយោ. នវ ចីវរានីតិ តិចីវរន្តិ វា វស្សិកសាដិកាតិ វាតិអាទិនា នយេន វុត្តានិ. ន វិកប្បេតព្ពានីតិ អធិដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ ន វិកប្បេតព្ពានិ. នវ អធម្មិកានិ ទានានីតិ សង្ឃស្ស បរិណតំ អញ្ញសង្ឃស្ស វា ចេតិយស្ស វា បុគ្គលស្ស វា បរិណាមេតិ, ចេតិយស្ស បរិណតំ អញ្ញចេតិយស្ស វា សង្ឃស្ស វា បុគ្គលស្ស វា បរិណាមេតិ, បុគ្គលស្ស បរិណតំ អញ្ញបុគ្គលស្ស វា សង្ឃស្ស វា ចេតិយស្ស វា បរិណាមេតីតិ ឯវំ វុត្តានិ.

នវ បដិគ្គហបរិភោគាតិ ឯតេសំយេវ ទានានំ បដិគ្គហា ច បរិភោគា ច. តីណិ ធម្មិកានិ ទានានីតិ សង្ឃស្ស និន្នំ សង្ឃស្សេវ ទេតិ, ចេតិយស្ស និន្នំ ចេតិយស្សេវ, បុគ្គលស្ស និន្នំ បុគ្គលស្សេវ ទេតីតិ ឥមានិ តីណិ. បដិគ្គហបដិភោគាបិ តេសំយេវ បដិគ្គហា ច បរិភោគា ច. នវ អធម្មិកា សញ្ញត្តិយោតិ អធម្មវាទិបុគ្គលោ, អធម្មវាទិសម្ពហុលា, អធម្មវាទិសង្ឃោតិ ឯវំ តីណិ តិកានិ សមថក្ខន្ធកេ និទ្ទិដ្ឋានិ. ធម្មិកា សញ្ញត្តិយោបិ ធម្មវាទី បុគ្គលោតិអាទិនា នយេន តត្ថេវ និទ្ទិដ្ឋា. អធម្មកម្មេ ទ្វេ នវកានិ ឱវាទវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទនិទ្ទេសេ បាចិត្តិយវសេន វុត្តានិ. ធម្មកម្មេ ទ្វេ នវកានិ តត្ថេវ ទុក្កដវសេន វុត្តានិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

នវកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទសកវារវណ្ណនា

៣៣០. ទសកេសុ – ទស អាឃាតវត្ថូនីតិ នវកេសុ វុត្តានិ នវ ‘‘អដ្ឋានេ វា បន អាឃាតោ ជាយតី’’តិ ឥមិនា សទ្ធិំ ទស ហោន្តិ. អាឃាតបដិវិនយាបិ តត្ថ វុត្តា នវ ‘‘អដ្ឋានេ វា បន អាឃាតោ ជាយតិ, តំ កុតេត្ថ លព្ភាតិ អាឃាតំ បដិវិនេតី’’តិ ឥមិនា សទ្ធិំ ទស វេទិតព្ពា. ទស វិនីតវត្ថូនីតិ ទសហិ អាឃាតវត្ថូហិ វិរតិសង្ខាតានិ ទស. ទសវត្ថុកា មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិវសេន វេទិតព្ពា, ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិវសេន សម្មាទិដ្ឋិ, ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិអាទិនា វសេន បន អន្តគ្គាហិកា ទិដ្ឋិ វេទិតព្ពា. ទស មិច្ឆត្តាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ មិច្ឆាវិមុត្តិបរិយោសានា, វិបរីតា សម្មត្តា. សលាកគ្គាហា សមថក្ខន្ធកេ និទ្ទិដ្ឋា.

ទសហង្គេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ឧព្ពាហិកាយ សម្មន្និតព្ពោតិ ‘‘សីលវា ហោតី’’តិអាទិនា នយេន សមថក្ខន្ធកេ វុត្តេហិ ទសហិ. ទស អាទីនវា រាជន្តេបុរប្បវេសនេ រាជសិក្ខាបទេ និទ្ទិដ្ឋា. ទស ទានវត្ថូនីតិ អន្នំ បានំ វត្ថំ យានំ មាលា គន្ធំ វិលេបនំ សេយ្យាវសថំ បទីបេយ្យំ. ទស រតនានីតិ មុត្តាមណិវេឡុរិយាទីនិ. ទស បំសុកូលានីតិ សោសានិកំ, បាបណិកំ, ឧន្ទូរក្ខាយិតំ, ឧបចិកក្ខាយិតំ, អគ្គិទឌ្ឍំ, គោខាយិតំ, អជិកក្ខាយិតំ, ថូបចីវរំ, អាភិសេកិយំ, ភតបដិយាភតន្តិ ឯតេសុ ឧបសម្បន្នេន ឧស្សុក្កំ កាតព្ពំ. ទស ចីវរធារណាតិ ‘‘សព្ពនីលកានិ ចីវរានិ ធារេន្តី’’តិ វុត្តវសេន ទសាតិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘‘នវសុ កប្បិយចីវរេសុ ឧទកសាដិកំ វា សង្កច្ចិកំ វា បក្ខិបិត្វា ទសា’’តិ វុត្តំ.

អវន្ទនីយបុគ្គលា សេនាសនក្ខន្ធកេ និទ្ទិដ្ឋា. ទស អក្កោសវត្ថូនិ ឱមសវាទេ និទ្ទិដ្ឋានិ. ទស អាការា បេសុញ្ញសិក្ខាបទេ និទ្ទិដ្ឋា. ទស សេនាសនានីតិ មញ្ចោ, បីឋំ, ភិសិ, ពិម្ពោហនំ, ចិមិលិកា, ឧត្តរត្ថរណំ, តដ្ដិកា, ចម្មខណ្ឌោ, និសីទនំ, តិណសន្ថារោ, បណ្ណសន្ថារោតិ. ទស វរានិ យាចិំសូតិ វិសាខា អដ្ឋ, សុទ្ធោទនមហារាជា ឯកំ, ជីវកោ ឯកំ. យាគុអានិសំសា ច អកប្បិយមំសានិ ច ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ និទ្ទិដ្ឋានិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

ទសកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឯកាទសកវារវណ្ណនា

៣៣១. ឯកាទសកេសុ – ឯកាទសាតិ បណ្ឌកាទយោ ឯកាទស. ឯកាទស បាទុកាតិ ទស រតនមយា, ឯកា កដ្ឋបាទុកា. តិណបាទុកមុញ្ជបាទុកបព្ពជបាទុកាទយោ បន កដ្ឋបាទុកសង្គហមេវ គច្ឆន្តិ. ឯកាទស បត្តាតិ តម្ពលោហមយេន វា ទារុមយេន វា សទ្ធិំ ទស រតនមយា. ឯកាទស ចីវរានីតិ សព្ពនីលកាទីនិ ឯកាទស. យាវតតិយកាតិ ឧក្ខិត្តានុវត្តិកា ភិក្ខុនី, សង្ឃាទិសេសា អដ្ឋ, អរិដ្ឋោ, ចណ្ឌកាឡីតិ. ឯកាទស អន្តរាយិកា នាម ‘‘នសិ អនិមិត្តា’’តិ អាទយោ. ឯកាទស ចីវរានិ អធិដ្ឋាតព្ពានីតិ តិចីវរំ, វស្សិកសាដិកា, និសីទនំ, បច្ចត្ថរណំ, កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ, មុខបុញ្ឆនចោឡំ, បរិក្ខារចោឡំ, ឧទកសាដិកា, សង្កច្ចិកាតិ. ន វិកប្បេតព្ពានីតិ ឯតានេវ អធិដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ ន វិកប្បេតព្ពានិ. គណ្ឋិកា ច វិធា ច សុត្តមយេន សទ្ធិំ ឯកាទស ហោន្តិ, តេ សព្ពេ ខុទ្ទកក្ខន្ធកេ និទ្ទិដ្ឋា. បថវិយោ បថវិសិក្ខាបទេ និទ្ទិដ្ឋា. និស្សយបដិបស្សទ្ធិយោ ឧបជ្ឈាយម្ហា បញ្ច, អាចរិយម្ហា ឆ; ឯវំ ឯកាទស. អវន្ទិយបុគ្គលា នគ្គេន សទ្ធិំ ឯកាទស, តេ សព្ពេ សេនាសនក្ខន្ធកេ និទ្ទិដ្ឋា. ឯកាទស បរមានិ បុព្ពេ វុត្តេសុ ចុទ្ទសសុ ឯកាទសកវសេន យោជេត្វា វេទិតព្ពានិ. ឯកាទស វរានីតិ មហាបជាបតិយា យាចិតវរេន សទ្ធិំ បុព្ពេ វុត្តានិ ទស. ឯកាទស សីមាទោសាតិ ‘‘អតិខុទ្ទកំ សីមំ សម្មន្នន្តី’’តិអាទិនា នយេន កម្មវគ្គេ អាគមិស្សន្តិ.

អក្កោសកបរិភាសកេ បុគ្គលេ ឯកាទសាទីនវា នាម ‘‘យោ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អក្កោសកោ បរិភាសកោ អរិយូបវាទី, សព្រហ្មចារីនំ អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ យំ សោ ឯកាទសន្នំ ព្យសនានំ អញ្ញតរំ ព្យសនំ ន និគច្ឆេយ្យ. កតមេសំ ឯកាទសន្នំ? អនធិគតំ នាធិគច្ឆតិ, អធិគតា បរិហាយតិ, សទ្ធម្មស្ស ន វោទាយន្តិ, សទ្ធម្មេសុ វា អធិមានិកោ ហោតិ, អនភិរតោ វា ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ, អញ្ញតរំ វា សំកិលិដ្ឋំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, សិក្ខំ វា បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តតិ, គាឡ្ហំ វា រោគាតង្កំ ផុសតិ, ឧម្មាទំ វា បាបុណាតិ ចិត្តក្ខេបំ វា, សម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតិ, កាយស្ស ភេទា បរម្មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតី’’តិ (អ. និ. ១១.៦). ឯត្ថ ច សទ្ធម្មោតិ ពុទ្ធវចនំ អធិប្បេតំ.

អាសេវិតាយាតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ សេវិតាយ. ភាវិតាយាតិ និប្ផាទិតាយ វឌ្ឍិតាយ

វា. ពហុលីកតាយាតិ បុនប្បុនំ កតាយ. យានីកតាយាតិ សុយុត្តយានសទិសាយ កតាយ. វត្ថុកតាយាតិ យថា បតិដ្ឋា ហោតិ; ឯវំ កតាយ. អនុដ្ឋិតាយាតិ អនុ អនុ បវត្តិតាយ; និច្ចាធិដ្ឋិតាយាតិ អត្ថោ. បរិចិតាយាតិ សមន្តតោ ចិតាយ; សព្ពទិសាសុ ចិតាយ អាចិតាយ ភាវិតាយ អភិវឌ្ឍិតាយាតិ អត្ថោ. សុសមារទ្ធាយាតិ សុដ្ឋុ សមារទ្ធាយ; វសីភាវំ ឧបនីតាយាតិ អត្ថោ. ន បាបកំ សុបិនន្តិ បាបកមេវ ន បស្សតិ, ភទ្រកំ បន វុឌ្ឍិការណភូតំ បស្សតិ. ទេវតា រក្ខន្តីតិ អារក្ខទេវតា ធម្មិកំ រក្ខំ បច្ចុបដ្ឋាបេន្តិ. តុវដំ ចិត្តំ សមាធិយតីតិ ខិប្បំ ចិត្តំ សមាធិយតិ. ឧត្តរិ អប្បដិវិជ្ឈន្តោតិ មេត្តាឈានតោ ឧត្តរិំ អរហត្តំ អសច្ឆិករោន្តោ សេខោ វា បុថុជ្ជនោ វា ហុត្វា កាលំ ករោន្តោ ព្រហ្មលោកូបគោ ហោតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

ឯកាទសកវារវណ្ណនា បរិយោសានា

ឯកុត្តរិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.