១. បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៩៨. តេន សមយេនាតិ បត្តសិក្ខាបទំ. តត្ថ បត្តវាណិជ្ជន្តិ គាមនិគមាទីសុ វិចរន្តា បត្តវាណិជ្ជំ វា ករិស្សន្តិ. អាមត្តិកាបណំ វាតិ អមត្តានិ វុច្ចន្តិ ភាជនានិ, តានិ យេសំ ភណ្ឌំ តេ អាមត្តិកា, តេសំ អាមត្តិកានំ អាបណំ អាមត្តិកាបណំ, កុលាលភណ្ឌវាណិជកាបណន្តិ អត្ថោ.

៦០២. តយោ បត្តស្ស វណ្ណាតិ តីណិ បត្តស្ស បមាណានិ. អឌ្ឍាឡ្ហកោទនំ គណ្ហាតីតិ មគធនាឡិយា ទ្វិន្នំ តណ្ឌុលនាឡីនំ ឱទនំ គណ្ហាតិ. មគធនាឡិ នាម អឌ្ឍតេរសបលា ហោតីតិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. សីហឡទីបេ បកតិនាឡិ មហន្តា, ទមិឡនាឡិ ខុទ្ទកា, មគធនាឡិ បមាណយុត្តា, តាយ មគធនាឡិយា ទិយឌ្ឍនាឡិ ឯកា សីហឡនាឡិ ហោតីតិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. ចតុភាគំ ខាទនន្តិ ឱទនស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណំ ខាទនំ, តំ ហត្ថហារិយស្ស មុគ្គសូបស្ស វសេន វេទិតព្ពំ. តទុបិយំ ព្យញ្ជនន្តិ តស្ស ឱទនស្ស អនុរូបំ មច្ឆមំសសាកផលកឡីរាទិព្យញ្ជនំ.

តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – អនុបហតបុរាណសាលិតណ្ឌុលានំ សុកោដ្ដិតបរិសុទ្ធានំ ទ្វេ មគធនាឡិយោ គហេត្វា តេហិ តណ្ឌុលេហិ អនុត្តណ្ឌុលំ អកិលិន្នំ អបិណ្ឌិតំ សុវិសទំ កុន្ទមកុឡរាសិសទិសំ អវស្សាវិតោទនំ បចិត្វា និរវសេសំ បត្តេ បក្ខិបិត្វា តស្ស ឱទនស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណោ នាតិឃនោ នាតិតនុកោ ហត្ថហារិយោ សព្ពសម្ភារសង្ខតោ មុគ្គសូបោ បក្ខិបិតព្ពោ. តតោ អាលោបស្ស អាលោបស្ស អនុរូបំ យាវចរិមាលោបប្បហោនកំ មច្ឆមំសាទិព្យញ្ជនំ បក្ខិបិតព្ពំ, សប្បិតេលតក្ករសកញ្ជិកាទីនិ បន គណនូបគានិ ន ហោន្តិ, តានិ ហិ ឱទនគតិកានេវ, នេវ ហាបេតុំ ន វឌ្ឍេតុំ សក្កោន្តិ. ឯវមេតំ សព្ពម្បិ បក្ខិត្តំ សចេ បត្តស្ស មុខវដ្ដិយា ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, សុត្តេន វា ហីរេន វា ឆិន្ទន្តស្ស សុត្តស្ស វា ហីរស្ស វា ហេដ្ឋិមន្តំ ផុសតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ អតិក្កម្ម ថូបីកតំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ ន សម្បាបុណាតិ, អន្តោគតមេវ ហោតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ.

នាឡិកោទនន្តិ មគធនាឡិយា ឯកាយ តណ្ឌុលនាឡិយា ឱទនំ. បត្ថោទនន្តិ មគធនាឡិយា ឧបឌ្ឍនាឡិកោទនំ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អយំ បន នាមមត្តេ វិសេសោ – សចេ នាឡិកោទនាទិ សព្ពម្បិ បក្ខិត្តំ វុត្តនយេនេវ ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, អយំ មជ្ឈិមោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ អតិក្កម្ម ថូបីកតំ តិដ្ឋតិ, អយំ មជ្ឈិមោមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ ន សម្បាបុណាតិ អន្តោគតមេវ ហោតិ, អយំ មជ្ឈិមុក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ. សចេ បត្ថោទនាទិ សព្ពម្បិ បក្ខិត្តំ ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឱមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ អតិក្កម្ម ថូបីកតំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឱមកោមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ ន បាបុណាតិ អន្តោគតមេវ ហោតិ, អយំ ឱមកុក្កដ្ឋោ នាម បត្តោតិ ឯវមេតេ នវ បត្តា. តេសុ ទ្វេ អបត្តា ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ ច ឱមកោមកោ ច. ‘‘តតោ ឧក្កដ្ឋោ អបត្តោ ឱមកោ អបត្តោ’’តិ ឥទញ្ហិ ឯតេ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ ហិ ឯត្ថ ឧក្កដ្ឋតោ ឧក្កដ្ឋត្តា ‘‘តតោ ឧក្កដ្ឋោ អបត្តោ’’តិ វុត្តោ. ឱមកោមកោ ច ឱមកតោ ឱមកត្តា តតោ ឱមកោ អបត្តោតិ វុត្តោ. តស្មា ឯតេ ភាជនបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពា, ន អធិដ្ឋានុបគា, ន វិកប្បនុបគា. ឥតរេ បន សត្ត អធិដ្ឋហិត្វា វា វិកប្បេត្វា វា បរិភុញ្ជិតព្ពា, ឯវំ អកត្វា តំ ទសាហំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិ តំ សត្តវិធម្បិ បត្តំ ទសាហបរមំ កាលំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ.

៦០៧. និស្សគ្គិយំ បត្តំ អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជតីតិ យាគុំ បិវិត្វា ធោតេ ទុក្កដំ, ខញ្ជកំ ខាទិត្វា ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា ធោតេ ទុក្កដន្តិ ឯវំ បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ.

៦០៨. អនាបត្តិ អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ វិកប្បេតីតិ ឯត្ថ បន បមាណយុត្តស្សបិ អធិដ្ឋានវិកប្បនុបគត្តំ ឯវំ វេទិតព្ពំ – អយោបត្តោ បញ្ចហិ បាកេហិ មត្តិកាបត្តោ ទ្វីហិ បាកេហិ បក្កោ អធិដ្ឋានុបគោ, ឧភោបិ យំ មូលំ ទាតព្ពំ, តស្មិំ ទិន្នេយេវ. សចេ ឯកោបិ បាកោ ឩនោ ហោតិ, កាកណិកមត្តម្បិ វា មូលំ អទិន្នំ, ន អធិដ្ឋានុបគោ. សចេបិ បត្តសាមិកោ វទតិ ‘‘យទា តុម្ហាកំ មូលំ ភវិស្សតិ, តទា ទស្សថ, អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជថា’’តិ នេវ អធិដ្ឋានុបគោ ហោតិ, បាកស្ស ហិ ឩនត្តា បត្តសង្ខំ ន គច្ឆតិ, មូលស្ស សកលស្ស វា ឯកទេសស្ស វា អទិន្នត្តា សកភាវំ ន ឧបេតិ, អញ្ញស្សេវ សន្តកោ ហោតិ, តស្មា បាកេ ច មូលេ ច និដ្ឋិតេយេវ អធិដ្ឋានុបគោ ហោតិ. យោ អធិដ្ឋានុបគោ, ស្វេវ វិកប្បនុបគោ, សោ ហត្ថំ អាគតោបិ អនាគតោបិ អធិដ្ឋាតព្ពោ វិកប្បេតព្ពោ វា. យទិ ហិ បត្តការកោ មូលំ លភិត្វា សយំ វា ទាតុកាមោ ហុត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ បត្តំ កត្វា អសុកទិវសេ នាម បចិត្វា ឋបេស្សាមី’’តិ វទតិ, ភិក្ខុ ច តេន បរិច្ឆិន្នទិវសតោ ទសាហំ អតិក្កាមេតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. សចេ បន បត្តការកោ ‘‘អហំ តុម្ហាកំ បត្តំ កត្វា បចិត្វា សាសនំ បេសេស្សាមី’’តិ វត្វា តថេវ ករោតិ, តេន បេសិតភិក្ខុ បន តស្ស ភិក្ខុនោ ន អារោចេតិ, អញ្ញោ ទិស្វា វា សុត្វា វា ‘‘តុម្ហាកំ, ភន្តេ, បត្តោ និដ្ឋិតោ’’តិ អារោចេតិ, ឯតស្ស អារោចនំ នបមាណំ. យទា បន តេន បេសិតោយេវ អារោចេតិ, តស្ស វចនំ សុតទិវសតោ បដ្ឋាយ ទសាហំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. សចេ បត្តការកោ ‘‘អហំ តុម្ហាកំ បត្តំ កត្វា បចិត្វា កស្សចិ ហត្ថេ បហិណិស្សាមី’’តិ វត្វា តថេវ ករោតិ, បត្តំ គហេត្វា អាគតភិក្ខុ បន អត្តនោ បរិវេណេ ឋបេត្វា តស្ស ន អារោចេតិ, អញ្ញោ កោចិ ភណតិ ‘‘អបិ, ភន្តេ, អធុនា អាភតោ បត្តោ សុន្ទរោ’’តិ! ‘‘កុហិំ, អាវុសោ, បត្តោ’’តិ? ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ហត្ថេ បេសិតោ’’តិ. ឯតស្សបិ វចនំ ន បមាណំ. យទា បន សោ ភិក្ខុ បត្តំ ទេតិ, លទ្ធទិវសតោ បដ្ឋាយ ទសាហំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. តស្មា ទសាហំ អនតិក្កាមេត្វាវ អធិដ្ឋាតព្ពោ វិកប្បេតព្ពោ វា.

តត្ថ ទ្វេ បត្តស្ស អធិដ្ឋានា – កាយេន វា អធិដ្ឋាតិ, វាចាយ វា អធិដ្ឋាតិ. តេសំ វសេន អធិដ្ឋហន្តេន ច ‘‘ឥមំ បត្តំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ វា ‘‘ឯតំ បត្តំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ វា ឯវំ សម្មុខេ វា បរម្មុខេ វា ឋិតំ បុរាណបត្តំ បច្ចុទ្ធរិត្វា អញ្ញស្ស វា ទត្វា នវំ បត្តំ យត្ថ កត្ថចិ ឋិតំ ហត្ថេន បរាមសិត្វា ‘‘ឥមំ បត្តំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ចិត្តេន អាភោគំ កត្វា កាយវិការំ ករោន្តេន កាយេន វា អធិដ្ឋាតព្ពោ, វចីភេទំ កត្វា វាចាយ វា អធិដ្ឋាតព្ពោ. តត្រ ទុវិធំ អធិដ្ឋានំ – សចេ ហត្ថបាសេ ហោតិ ‘‘ឥមំ បត្តំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា. អថ អន្តោគព្ភេ វា ឧបរិបាសាទេ វា សាមន្តវិហារេ វា ហោតិ, ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឯតំ បត្តំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា.

អធិដ្ឋហន្តេន បន ឯកកេន អធិដ្ឋាតុម្បិ វដ្ដតិ, អញ្ញស្ស សន្តិកេ អធិដ្ឋាតុម្បិ វដ្ដតិ. អញ្ញស្ស សន្តិកេ អយមានិសំសោ – សចស្ស ‘‘អធិដ្ឋិតោ នុ ខោ មេ, នោ’’តិ វិមតិ ឧប្បជ្ជតិ, ឥតរោ សារេត្វា វិមតិំ ឆិន្ទិស្សតីតិ. សចេ កោចិ ទស បត្តេ លភិត្វា សព្ពេវ អត្តនាវ បរិភុញ្ជិតុកាមោ ហោតិ, ន សព្ពេ អធិដ្ឋាតព្ពា. ឯកំ បត្តំ អធិដ្ឋាយ បុនទិវសេ តំ បច្ចុទ្ធរិត្វា អញ្ញោ អធិដ្ឋាតព្ពោ. ឯតេនុបាយេន វស្សសតម្បិ បរិហរិតុំ សក្កា.

ឯវំ អប្បមត្តស្ស ភិក្ខុនោ សិយា អធិដ្ឋានវិជហនន្តិ? សិយា. សចេ ហិ អយំ បត្តំ អញ្ញស្ស វា ទេតិ, វិព្ភមតិ វា សិក្ខំ វា បច្ចក្ខាតិ, កាលំ វា ករោតិ, លិង្គំ វាស្ស បរិវត្តតិ, បច្ចុទ្ធរតិ វា, បត្តេ វា ឆិទ្ទំ ហោតិ, អធិដ្ឋានំ វិជហតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ទិន្នវិព្ភន្តបច្ចក្ខា, កាលំកិរិយកតេន ច;

លិង្គបច្ចុទ្ធរា ចេវ, ឆិទ្ទេន ភវតិ សត្តម’’ន្តិ.

ចោរហរណវិស្សាសគ្គាហេហិបិ វិជហតិយេវ. កិត្តកេន ឆិទ្ទេន អធិដ្ឋានំ ភិជ្ជតិ? យេន កង្គុសិត្ថំ និក្ខមតិ ចេវ បវិសតិ ច. ឥទញ្ហិ សត្តន្នំ ធញ្ញានំ លាមកធញ្ញសិត្ថំ, តស្មិំ អយចុណ្ណេន វា អាណិយា វា បដិបាកតិកេ កតេ ទសាហព្ភន្តរេ បុន អធិដ្ឋាតព្ពោ. អយំ តាវ ‘‘អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ វិកប្បេតី’’តិ ឯត្ថ អធិដ្ឋានេ វិនិច្ឆយោ.

វិកប្បនេ បន ទ្វេ វិកប្បនា – សម្មុខាវិកប្បនា ច បរម្មុខាវិកប្បនា ច. កថំ សម្មុខាវិកប្បនា ហោតិ? បត្តានំ ឯកពហុភាវំ សន្និហិតាសន្និហិតភាវញ្ច ញត្វា ‘‘ឥមំ បត្ត’’ន្តិ វា ‘‘ឥមេ បត្តេ’’តិ វា ‘‘ឯតំ បត្ត’’ន្តិ វា ‘‘ឯតេ បត្តេ’’តិ វា វត្វា ‘‘តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិ វត្តព្ពំ. អយមេកា សម្មុខាវិកប្បនា. ឯត្តាវតា និធេតុំ វដ្ដតិ, បរិភុញ្ជិតុំ វា វិស្សជ្ជេតុំ វា អធិដ្ឋាតុំ វា ន វដ្ដតិ. ‘‘មយ្ហំ សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ ឯវំ បន វុត្តេ បច្ចុទ្ធារោ នាម ហោតិ, តតោបភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តិ.

អបរោ នយោ – តថេវ បត្តានំ ឯកពហុភាវំ សន្និហិតាសន្និហិតភាវញ្ច ញត្វា តស្សេវ ភិក្ខុនោ សន្តិកេ ‘‘ឥមំ បត្ត’’ន្តិ វា ‘‘ឥមេ បត្តេ’’តិ វា ‘‘ឯតំ បត្ត’’ន្តិ វា ‘‘ឯតេ បត្តេ’’តិ វា វត្វា បញ្ចសុ សហធម្មិកេសុ អញ្ញតរស្ស អត្តនា អភិរុចិតស្ស យស្ស កស្សចិ នាមំ គហេត្វា ‘‘តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ វិកប្បេមី’’តិ វា ‘‘តិស្សាយ ភិក្ខុនិយា សិក្ខមានាយ សាមណេរស្ស តិស្សាយ សាមណេរិយា វិកប្បេមី’’តិ វា វត្តព្ពំ, អយំ អបរាបិ សម្មុខាវិកប្បនា. ឯត្តាវតា និធេតុំ វដ្ដតិ, បរិភោគាទីសុ បន ឯកម្បិ ន វដ្ដតិ. តេន បន ភិក្ខុនា ‘‘តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ សន្តកំ…បេ… តិស្សាយ សាមណេរិយា សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ វុត្តេ បច្ចុទ្ធារោ នាម ហោតិ. តតោបភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តិ.

កថំ បរម្មុខាវិកប្បនា ហោតិ? បត្តានំ តថេវ ឯកពហុភាវំ សន្និហិតាសន្និហិតភាវញ្ច ញត្វា ‘‘ឥមំ បត្ត’’ន្តិ វា ‘‘ឥមេ បត្តេ’’តិ វា ‘‘ឯតំ បត្ត’’ន្តិ វា ‘‘ឯតេ បត្តេ’’តិ វា វត្វា ‘‘តុយ្ហំ វិកប្បនត្ថាយ ទម្មី’’តិ វត្តព្ពំ. តេន វត្តព្ពោ – ‘‘កោ តេ មិត្តោ វា សន្ទិដ្ឋោ វា’’តិ? តតោ ឥតរេន បុរិមនយេនេវ ‘‘តិស្សោ ភិក្ខូតិ វា…បេ… តិស្សា សាមណេរី’’តិ វា វត្តព្ពំ. បុន តេន ភិក្ខុនា ‘‘អហំ តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ ទម្មី’’តិ វា…បេ… ‘‘តិស្សាយ សាមណេរិយា ទម្មី’’តិ វា វត្តព្ពំ, អយំ បរម្មុខាវិកប្បនា. ឯត្តាវត្តា និធេតុំ វដ្ដតិ, បរិភោគាទីសុ បន ឯកម្បិ ន វដ្ដតិ. តេន បន ភិក្ខុនា ទុតិយសម្មុខាវិកប្បនាយំ វុត្តនយេនេវ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ វុត្តេ បច្ចុទ្ធារោ នាម ហោតិ. តតោបភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តិ.

ឥមាសំ បន ទ្វិន្នំ វិកប្បនានំ នានាករណំ, អវសេសោ ច វចនក្កមោ សព្ពោ បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ សទ្ធិំ សមុដ្ឋានាទីហីតិ.

បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.