១. បឋមអនិយតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៤៣. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវាតិ បឋមអនិយតសិក្ខាបទំ. តត្ថ កាលយុត្តំ សមុល្លបន្តោតិ កាលំ សល្លក្ខេត្វា យទា ន អញ្ញោ កោចិ សមីបេន គច្ឆតិ វា អាគច្ឆតិ វា តទា តទនុរូបំ ‘‘កច្ចិ ន ឧក្កណ្ឋសិ, ន កិលមសិ, ន ឆាតាសី’’តិអាទិកំ គេហស្សិតំ កថំ កថេន្តោ. កាលយុត្តំ ធម្មំ ភណន្តោតិ កាលំ សល្លក្ខេត្វា យទា អញ្ញោ កោចិ សមីបេន គច្ឆតិ វា អាគច្ឆតិ វា តទា តទនុរូបំ ‘‘ឧបោសថំ ករេយ្យាសិ, សលាកភត្តំ ទទេយ្យាសី’’តិអាទិកំ ធម្មកថំ កថេន្តោ.

ពហូ ធីតរោ ច បុត្តា ច អស្សាតិ ពហុបុត្តា. តស្សា កិរ ទស បុត្តា ទស ធីតរោ អហេសុំ, ពហូ នត្តារោ អស្សាតិ ពហុនត្តា. យថេវ ហិ តស្សា ឯវមស្សា បុត្តធីតានម្បិ វីសតិ វីសតិ ទារកា អហេសុំ, ឥតិ សា វីសុត្តរចតុសតបុត្តនត្តបរិវារា អហោសិ. អភិមង្គលសម្មតាតិ ឧត្តមមង្គលសម្មតា. យញ្ញេសូតិ ទានប្បទានេសុ. ឆណេសូតិ អាវាហវិវាហមង្គលាទីសុ អន្តរុស្សវេសុ. ឧស្សវេសូតិ អាសាឡ្ហីបវារណនក្ខត្តាទីសុ មហុស្សវេសុ. បឋមំ ភោជេន្តីតិ ‘‘ឥមេបិ ទារកា តយា សមានាយុកា និរោគា ហោន្តូ’’តិ អាយាចន្តា បឋមំយេវ ភោជេន្តិ, យេបិ សទ្ធា ហោន្តិ បសន្នា, តេបិ ភិក្ខូ ភោជេត្វា តទនន្តរំ សព្ពបឋមំ តំយេវ ភោជេន្តិ. នាទិយីតិ តស្សា វចនំ ន អាទិយិ, ន គណ្ហិ, ន វា អាទរមកាសីតិ អត្ថោ.

៤៤៤-៥. អលំកម្មនិយេតិ កម្មក្ខមំ កម្មយោគ្គន្តិ កម្មនិយំ, អលំ បរិយត្តំ កម្មនិយភាវាយាតិ អលំកម្មនិយំ, តស្មិំ អលំកម្មនិយេ, យត្ថ អជ្ឈាចារំ ករោន្តា សក្កោន្តិ, តំ កម្មំ កាតុំ តាទិសេតិ អត្ថោ. តេនេវស្ស បទភាជនេ វុត្តំ – ‘‘សក្កា ហោតិ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិតុ’’ន្តិ, យត្ថ មេថុនំ ធម្មំ សក្កា ហោតិ បដិសេវិតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. និសជ្ជំ កប្បេយ្យាតិ និសជ្ជំ ករេយ្យ, និសីទេយ្យាតិ អត្ថោ. យស្មា បន និសីទិត្វាវ និបជ្ជតិ, តេនស្ស បទភាជនេ ឧភយម្បិ វុត្តំ. តត្ថ ឧបនិសិន្នោតិ ឧបគន្ត្វា និសិន្នោ. ឯវំ ឧបនិបន្នោបិ វេទិតព្ពោ. ភិក្ខុ និសិន្នេតិ ភិក្ខុម្ហិ និសិន្នេតិ អត្ថោ. ឧភោ វា និសិន្នាតិ ទ្វេបិ អបច្ឆា អបុរិមំ និសិន្នា. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ បាឡិយំ ‘‘សោតស្ស រហោ’’តិ អាគតំ, ចក្ខុស្ស រហេនេវ បន បរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. សចេបិ ហិ បិហិតកវាដស្ស គព្ភស្ស ទ្វារេ និសិន្នោ វិញ្ញូ បុរិសោ ហោតិ, នេវ អនាបត្តិំ ករោតិ. អបិហិតកវាដស្ស បន ទ្វារេ និសិន្នោ អនាបត្តិំ ករោតិ. ន កេវលញ្ច ទ្វារេ អន្តោទ្វាទសហត្ថេបិ ឱកាសេ និសិន្នោ, សចេ សចក្ខុកោ វិក្ខិត្តោបិ និទ្ទាយន្តោបិ អនាបត្តិំ ករោតិ. សមីបេ ឋិតោបិ អន្ធោ ន ករោតិ, ចក្ខុមាបិ និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយន្តោ ន ករោតិ. ឥត្ថីនំ បន សតម្បិ អនាបត្តិំ ន ករោតិយេវ.

សទ្ធេយ្យវចសាតិ សទ្ធាតព្ពវចនា. សា បន យស្មា អរិយសាវិកាវ ហោតិ, តេនស្ស បទភាជនេ ‘‘អាគតផលា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អាគតំ ផលំ អស្សាតិ អាគតផលា បដិលទ្ធសោតាបត្តិផលាតិ អត្ថោ. អភិសមេតាវិនីតិ បដិវិទ្ធចតុសច្ចា. វិញ្ញាតំ សិក្ខត្តយសាសនំ ឯតាយាតិ វិញ្ញាតសាសនា. និសជ្ជំ ភិក្ខុ បដិជានមានោតិ កិញ្ចាបិ ឯវរូបា ឧបាសិកា ទិស្វា វទតិ, អថ ខោ ភិក្ខុ និសជ្ជំ បដិជានមានោយេវ តិណ្ណំ ធម្មានំ អញ្ញតរេន ការេតព្ពោ, ន អប្បដិជានមានោតិ អត្ថោ.

យេន វា សា សទ្ធេយ្យវចសា ឧបាសិកា វទេយ្យ តេន សោ ភិក្ខុ ការេតព្ពោតិ និសជ្ជាទីសុ អាការេសុ យេន វា អាការេន សទ្ធិំ មេថុនធម្មាទីនិ អារោបេត្វា សា ឧបាសិកា វទេយ្យ, បដិជានមានោវ តេន សោ ភិក្ខុ ការេតព្ពោ. ឯវរូបាយបិ ឧបាសិកាយ វចនមត្តេន ន ការេតព្ពោតិ អត្ថោ. កស្មា? យស្មា ទិដ្ឋំ នាម តថាបិ ហោតិ, អញ្ញថាបិ ហោតិ.

តទត្ថជោតនត្ថញ្ច ឥទំ វត្ថុំ ឧទាហរន្តិ – មល្លារាមវិហារេ កិរ ឯកោ ខីណាសវត្ថេរោ ឯកទិវសំ ឧបដ្ឋាកកុលំ គន្ត្វា អន្តោគេហេ និសីទិ, ឧបាសិកាបិ សយនបល្លង្កំ និស្សាយ ឋិតា ហោតិ. អថេកោ បិណ្ឌចារិកោ ទ្វារេ ឋិតោ ទិស្វា ‘‘ថេរោ ឧបាសិកាយ សទ្ធិំ ឯកាសនេ និសិន្នោ’’តិ សញ្ញំ បដិលភិត្វា បុនប្បុនំ ឱលោកេសិ. ថេរោបិ ‘‘អយំ មយិ អសុទ្ធលទ្ធិកោ ជាតោ’’តិ សល្លក្ខេត្វា កតភត្តកិច្ចោ វិហារំ គន្ត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ បវិសិត្វា អន្តោវ និសីទិ. សោបិ ភិក្ខុ ‘‘ថេរំ ចោទេស្សាមី’’តិ អាគន្ត្វា ឧក្កាសិត្វា ទ្វារំ វិវរិ. ថេរោ តស្ស ចិត្តំ ញត្វា អាកាសេ ឧប្បតិត្វា កូដាគារកណ្ណិកំ និស្សាយ បល្លង្កេន និសីទិ. សោបិ ភិក្ខុ អន្តោ បវិសិត្វា មញ្ចញ្ច ហេដ្ឋាមញ្ចញ្ច ឱលោកេត្វា ថេរំ អបស្សន្តោ ឧទ្ធំ ឧល្លោកេសិ, អថ អាកាសេ និសិន្នំ ថេរំ ទិស្វា ‘‘ភន្តេ, ឯវំ មហិទ្ធិកា នាម តុម្ហេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ឯកាសនេ និសិន្នភាវំ វទាបេថ ឯវា’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘អន្តរឃរស្សេវេសោ អាវុសោ ទោសោ, អហំ បន តំ សទ្ធាបេតុំ អសក្កោន្តោ ឯវមកាសិំ, រក្ខេយ្យាសិ ម’’ន្តិ វត្វា ឱតរីតិ.

៤៤៦. ឥតោ បរំ សា ចេ ឯវំ វទេយ្យាតិអាទិ សព្ពំ បដិញ្ញាយ ការណាការទស្សនត្ថំ វុត្តំ, តត្ថ មាតុគាមស្ស មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តោតិ មាតុគាមស្ស មគ្គេ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តោតិ អត្ថោ. និសជ្ជាយ ការេតព្ពោតិ និសជ្ជំ បដិជានិត្វា មេថុនធម្មបដិសេវនំ អប្បដិជានន្តោ មេថុនធម្មបារាជិកាបត្តិយា អការេត្វា និសជ្ជាមត្តេន យំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ តាយ ការេតព្ពោ, បាចិត្តិយាបត្តិយា ការេតព្ពោតិ អត្ថោ. ឯតេន នយេន សព្ពចតុក្កេសុ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

៤៥១. សិក្ខាបទបរិយោសានេ បន អាបត្តានាបត្តិបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្តេសុ គមនំ បដិជានាតីតិអាទីសុ គមនំ បដិជានាតីតិ ‘‘រហោនិសជ្ជស្សាទត្ថំ គតោម្ហី’’តិ ឯវំ គមនំ បដិជានាតិ, និសជ្ជន្តិ និសជ្ជស្សាទេនេវ និសជ្ជំ បដិជានាតិ. អាបត្តិន្តិ តីសុ អញ្ញតរំ អាបត្តិំ. អាបត្តិយា ការេតព្ពោតិ តីសុ យំ បដិជានាតិ, តាយ ការេតព្ពោ. សេសមេត្ថ ចតុក្កេ ឧត្តានាធិប្បាយមេវ. ទុតិយចតុក្កេ បន គមនំ ន បដិជានាតីតិ រហោ និសជ្ជស្សាទវសេន ន បដិជានាតិ, ‘‘សលាកភត្តាទិនា អត្តនោ កម្មេន គតោម្ហិ, សា បន មយ្ហំ និសិន្នដ្ឋានំ អាគតា’’តិ វទតិ. សេសមេត្ថាបិ ឧត្តានាធិប្បាយមេវ.

អយំ បន សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ – រហោ និសជ្ជស្សាទោតិ មេថុនធម្មសន្និស្សិតកិលេសោ វុច្ចតិ. យោ ភិក្ខុ តេនស្សាទេន មាតុគាមស្ស សន្តិកំ គន្តុកាមោ អក្ខិំ អញ្ជេតិ, ទុក្កដំ. និវាសនំ និវាសេតិ, កាយពន្ធនំ ពន្ធតិ, ចីវរំ បារុបតិ, សព្ពត្ថ បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ. គច្ឆតិ, បទវារេ បទវារេ ទុក្កដំ. គន្ត្វា និសីទតិ, ទុក្កដមេវ. មាតុគាមេ អាគន្ត្វា និសិន្នមត្តេ បាចិត្តិយំ. សចេ សា ឥត្ថី កេនចិ ករណីយេន ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ បុនប្បុនំ និសីទតិ, និសជ្ជាយ និសជ្ជាយ បាចិត្តិយំ. យំ សន្ធាយ គតោ, សា ន ទិដ្ឋា, អញ្ញា អាគន្ត្វា និសីទតិ, អស្សាទេ ឧប្បន្នេ បាចិត្តិយំ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘គមនកាលតោ បដ្ឋាយ អសុទ្ធចិត្តត្តា អាបត្តិយេវា’’តិ វុត្តំ. សចេ សម្ពហុលា អាគច្ឆន្តិ, មាតុគាមគណនាយ បាចិត្តិយានិ. សចេ ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ បុនប្បុនំ និសីទន្តិ, និសជ្ជាគណនាយ បាចិត្តិយានិ. អនិយមេត្វា ទិដ្ឋទិដ្ឋាយ សទ្ធិំ រហស្សាទំ កប្បេស្សាមីតិ គន្ត្វា និសិន្នស្សាបិ អាគតាគតានំ វសេន បុនប្បុនំ និសជ្ជាវសេន ច វុត្តនយេនេវ អាបត្តិយោ វេទិតព្ពា. សចេ សុទ្ធចិត្តេន គន្ត្វា និសិន្នស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា និសិន្នាយ ឥត្ថិយា រហស្សាទោ ឧប្បជ្ជតិ អនាបត្តិ.

សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមបារាជិកសទិសានេវាតិ.

បឋមអនិយតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.