១៣. កុលទូសកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៣១. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវាតិ កុលទូសកសិក្ខាបទំ. តត្ថ អស្សជិបុនព្ពសុកា នាមាតិ អស្សជិ ចេវ បុនព្ពសុកោ ច. កីដាគិរិស្មិន្តិ ឯវំនាមកេ ជនបទេ. អាវាសិកា ហោន្តីតិ ឯត្ថ អាវាសោ ឯតេសំ អត្ថីតិ អាវាសិកា. ‘‘អាវាសោ’’តិ វិហារោ វុច្ចតិ. សោ យេសំ អាយត្តោ នវកម្មករណបុរាណបដិសង្ខរណាទិភារហារតាយ, តេ អាវាសិកា. យេ បន កេវលំ វិហារេ វសន្តិ, តេ នេវាសិកាតិ វុច្ចន្តិ. ឥមេ អាវាសិកា អហេសុំ. អលជ្ជិនោ បាបភិក្ខូតិ និល្លជ្ជា លាមកភិក្ខូ, តេ ហិ ឆព្ពគ្គិយានំ ជេដ្ឋកឆព្ពគ្គិយា.

សាវត្ថិយំ កិរ ឆ ជនា សហាយកា ‘‘កសិកម្មាទីនិ ទុក្ករានិ, ហន្ទ មយំ សម្មា បព្ពជាម! បព្ពជន្តេហិ ច ឧប្បន្នេ កិច្ចេ និត្ថរណកដ្ឋានេ បព្ពជិតុំ វដ្ដតី’’តិ សម្មន្តយិត្វា ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ សន្តិកេ បព្ពជិំសុ. តេ បញ្ចវស្សា ហុត្វា មាតិកំ បគុណំ កត្វា មន្តយិំសុ ‘‘ជនបទោ នាម កទាចិ សុភិក្ខោ ហោតិ កទាចិ ទុព្ភិក្ខោ, មយំ មា ឯកដ្ឋានេ វសិម្ហ, តីសុ ឋានេសុ វសាមា’’តិ. តតោ បណ្ឌុកលោហិតកេ អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ, សាវត្ថិ នាម សត្តបញ្ញាសាយ កុលសតសហស្សេហិ អជ្ឈាវុត្ថា, អសីតិគាមសហស្សបដិមណ្ឌិតានំ តិយោជនសតិកានំ ទ្វិន្នំ កាសិកោសលរដ្ឋានំ អាយមុខភូតា, តត្រ តុម្ហេ ធុរដ្ឋានេយេវ បរិវេណានិ ការេត្វា អម្ពបនសនាឡិកេរាទីនិ រោបេត្វា បុប្ផេហិ ច ផលេហិ ច កុលានិ សង្គណ្ហន្តា កុលទារកេ បព្ពាជេត្វា បរិសំ វឌ្ឍេថា’’តិ.

មេត្តិយភូមជកេ អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ, រាជគហំ នាម អដ្ឋារសហិ មនុស្សកោដីហិ អជ្ឈាវុត្ថំ អសីតិគាមសហស្សបដិមណ្ឌិតានំ តិយោជនសតិកានំ ទ្វិន្នំ អង្គមគធរដ្ឋានំ អាយមុខភូតំ, តត្រ តុម្ហេ ធុរដ្ឋានេយេវ…បេ… បរិសំ វឌ្ឍេថា’’តិ.

អស្សជិបុនព្ពសុកេ អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ, កីដាគិរិ នាម ទ្វីហិ មេឃេហិ អនុគ្គហិតោ តីណិ សស្សានិ បសវន្តិ, តត្រ តុម្ហេ ធុរដ្ឋានេយេវ បរិវេណានិ ការេត្វា…បេ… បរិសំ វឌ្ឍេថា’’តិ. តេ តថា អកំសុ. តេសុ ឯកមេកស្ស បក្ខស្ស បញ្ច បញ្ច ភិក្ខុសតានិ បរិវារា, ឯវំ សមធិកំ ទិយឌ្ឍភិក្ខុសហស្សំ ហោតិ. តត្រ បណ្ឌុកលោហិតកា សបរិវារា សីលវន្តោវ ភគវតា សទ្ធិំ ជនបទចារិកម្បិ ចរន្តិ, តេ អកតវត្ថុំ ឧប្បាទេន្តិ, បញ្ញត្តសិក្ខាបទំ បន ន មទ្ទន្តិ, ឥតរេ សព្ពេ អលជ្ជិនោ អកតវត្ថុញ្ច ឧប្បាទេន្តិ, បញ្ញត្តសិក្ខាបទញ្ច មទ្ទន្តិ, តេន វុត្តំ – ‘‘អលជ្ជិនោ បាបភិក្ខូ’’តិ.

ឯវរូបន្តិ ឯវំជាតិកំ. អនាចារំ អាចរន្តីតិ អនាចរិតព្ពំ អាចរន្តិ, អកាតព្ពំ ករោន្តិ. មាលាវច្ឆន្តិ តរុណបុប្ផរុក្ខំ, តរុណកា ហិ បុប្ផរុក្ខាបិ បុប្ផគច្ឆាបិ មាលាវច្ឆា ត្វេវ វុច្ចន្តិ, តេ ច អនេកប្បការំ មាលាវច្ឆំ សយម្បិ រោបេន្តិ, អញ្ញេនបិ រោបាបេន្តិ, តេន វុត្តំ – ‘‘មាលាវច្ឆំ រោបេន្តិបិ រោបាបេន្តិបី’’តិ. សិញ្ចន្តីតិ សយមេវ ឧទកេន សិញ្ចន្តិ. សិញ្ចាបេន្តីតិ អញ្ញេនបិ សិញ្ចាបេន្តិ.

ឯត្ថ បន អកប្បិយវោហារោ កប្បិយវោហារោ បរិយាយោ ឱភាសោ និមិត្តកម្មន្តិ ឥមានិ បញ្ច ជានិតព្ពានិ. តត្ថ អកប្បិយវោហារោ នាម អល្លហរិតានំ កោដ្ដនំ កោដ្ដាបនំ, អាវាដស្ស ខណនំ ខណាបនំ, មាលាវច្ឆស្ស រោបនំ រោបាបនំ, អាឡិយា ពន្ធនំ ពន្ធាបនំ, ឧទកស្ស សេចនំ សេចាបនំ, មាតិកាយ សម្មុខករណំ កប្បិយឧទកសិញ្ចនំ ហត្ថមុខបាទធោវនន្ហានោទកសិញ្ចនន្តិ. កប្បិយវោហារោ នាម ‘‘ឥមំ រុក្ខំ ជាន, ឥមំ អាវាដំ ជាន, ឥមំ មាលាវច្ឆំ ជាន, ឯត្ថ ឧទកំ ជានា’’តិ វចនំ សុក្ខមាតិកាយ ឧជុករណញ្ច. បរិយាយោ នាម ‘‘បណ្ឌិតេន នាម មាលាវច្ឆាទយោ រោបាបេតព្ពា នចិរស្សេវ ឧបការាយ សំវត្តន្តី’’តិអាទិវចនំ. ឱភាសោ នាម កុទាលខណិត្តាទីនិ ច មាលាវច្ឆេ ច គហេត្វា ឋានំ, ឯវំ ឋិតញ្ហិ សាមណេរាទយោ ទិស្វា ថេរោ ការាបេតុកាមោតិ គន្ត្វា ករោន្តិ. និមិត្តកម្មំ នាម កុទាល-ខណិត្តិ-វាសិ-ផរសុ-ឧទកភាជនានិ អាហរិត្វា សមីបេ ឋបនំ.

ឥមានិ បញ្ចបិ កុលសង្គហត្ថាយ រោបនេ ន វដ្ដន្តិ, ផលបរិភោគត្ថាយ កប្បិយាកប្បិយវោហារទ្វយមេវ ន វដ្ដតិ, ឥតរត្តយំ វដ្ដតិ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘កប្បិយវោហារោបិ វដ្ដតិ. យញ្ច អត្តនោ បរិភោគត្ថាយ វដ្ដតិ, តំ អញ្ញបុគ្គលស្ស វា សង្ឃស្ស វា ចេតិយស្ស វា អត្ថាយបិ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

អារាមត្ថាយ បន វនត្ថាយច ឆាយត្ថាយ ច អកប្បិយវោហារមត្តមេវ ន ច វដ្ដតិ, សេសំ វដ្ដតិ, ន កេវលញ្ច សេសំ យំកិញ្ចិ មាតិកម្បិ ឧជុំ កាតុំ កប្បិយឧទកំ សិញ្ចិតុំ ន្ហានកោដ្ឋកំ កត្វា ន្ហាយិតុំ ហត្ថបាទមុខធោវនុទកានិ ច តត្ថ ឆឌ្ឌេតុម្បិ វដ្ដតិ. មហាបច្ចរិយំ បន កុរុន្ទិយញ្ច ‘‘កប្បិយបថវិយំ សយំ រោបេតុម្បិ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. អារាមាទិអត្ថាយ បន រោបិតស្ស វា រោបាបិតស្ស វា ផលំ បរិភុញ្ជិតុម្បិ វដ្ដតិ.

ឱចិននឱចិនាបនេ បកតិយាបិ បាចិត្តិយំ. កុលទូសនត្ថាយ បន បាចិត្តិយញ្ចេវ ទុក្កដញ្ច. គន្ថនាទីសុ ច ឧរច្ឆទបរិយោសានេសុ កុលទូសនត្ថាយ អញ្ញត្ថាយ វា ករោន្តស្ស ទុក្កដមេវ. កស្មា? អនាចារត្តា, ‘‘បាបសមាចារោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តបាបសមាចារត្តា ច. អារាមាទិអត្ថាយ រុក្ខរោបនេ វិយ វត្ថុបូជនត្ថាយ កស្មា ន អនាបត្តីតិ ចេ? អនាបត្តិយេវ. យថា ហិ តត្ថ កប្បិយវោហារេន បរិយាយាទីហិ ច អនាបត្តិ តថា វត្ថុបូជត្ថាយបិ អនាបត្តិយេវ.

ននុ ច តត្ថ ‘‘កប្បិយបថវិយំ សយំ រោបេតុម្បិ វដ្ដតី’’តិ វុត្តន្តិ? វុត្តំ, ន បន មហាអដ្ឋកថាយំ. អថាបិ មញ្ញេយ្យាសិ ឥតរាសុ វុត្តម្បិ បមាណំ. មហាអដ្ឋកថាយញ្ច កប្បិយឧទកសេចនំ វុត្តំ, តំ កថន្តិ? តម្បិ ន វិរុជ្ឈតិ. តត្រ ហិ អវិសេសេន ‘‘រុក្ខំ រោបេន្តិបិ រោបាបេន្តិបិ, សិញ្ចន្តិបិ សិញ្ចាបេន្តិបី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘មាលាវច្ឆ’’ន្តិ វទន្តោ ញាបេតិ ‘‘កុលសង្គហត្ថាយ បុប្ផផលូបគមេវ សន្ធាយេតំ វុត្តំ, អញ្ញត្រ បន បរិយាយោ អត្ថី’’តិ. តស្មា តត្ថ បរិយាយំ, ឥធ ច បរិយាយាភាវំ ញត្វា យំ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ, តំ សុវុត្តមេវ. វុត្តញ្ចេតំ –

‘‘ពុទ្ធេន ធម្មោ វិនយោ ច វុត្តោ;

យោ តស្ស បុត្តេហិ តថេវ ញាតោ;

សោ យេហិ តេសំ មតិមច្ចជន្តា;

យស្មា បុរេ អដ្ឋកថា អកំសុ.

‘‘តស្មា ហិ យំ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ;

តំ វជ្ជយិត្វាន បមាទលេខំ;

សព្ពម្បិ សិក្ខាសុ សគារវានំ;

យស្មា បមាណំ ឥធ បណ្ឌិតាន’’ន្តិ.

សព្ពំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. តត្ថ សិយា យទិ វត្ថុបូជនត្ថាយបិ គន្ថានាទីសុ អាបត្តិ, ហរណាទីសុ កស្មា អនាបត្តីតិ? កុលិត្ថីអាទីនំ អត្ថាយ ហរណតោ ហរណាធិការេ ហិ វិសេសេត្វា តេ កុលិត្ថីនន្តិអាទិ វុត្តំ, តស្មា ពុទ្ធាទីនំ អត្ថាយ ហរន្តស្ស អនាបត្តិ.

តត្ថ ឯកតោវណ្ដិកន្តិ បុប្ផានំ វណ្ដេ ឯកតោ កត្វា កតមាលំ. ឧភតោវណ្ដិកន្តិ ឧភោហិ បស្សេហិ បុប្ផវណ្ដេ កត្វា កតមាលំ. មញ្ជរិកន្តិអាទីសុ បន មញ្ជរី វិយ កតា បុប្ផវិកតិ មញ្ជរិកាតិ វុច្ចតិ. វិធូតិកាតិ សូចិយា វា សលាកាយ វា សិន្ទុវារបុប្ផាទីនិ វិជ្ឈិត្វា កតា. វដំសកោតិ វតំសកោ. អាវេឡាតិ កណ្ណិកា. ឧរច្ឆទោតិ ហារសទិសំ ឧរេ ឋបនកបុប្ផទាមំ. អយំ តាវ ឯត្ថ បទវណ្ណនា.

អយំ បន អាទិតោ បដ្ឋាយ វិត្ថារេន អាបត្តិវិនិច្ឆយោ. កុលទូសនត្ថាយ អកប្បិយបថវិយំ មាលាវច្ឆំ រោបេន្តស្ស បាចិត្តិយញ្ចេវ ទុក្កដញ្ច, តថា អកប្បិយវោហារេន រោបាបេន្តស្ស. កប្បិយបថវិយំ រោបនេបិ រោបាបនេបិ ទុក្កដមេវ. ឧភយត្ថាបិ សកិំ អាណត្តិយា ពហុន្នម្បិ រោបនេ ឯកមេវ សបាចិត្តិយទុក្កដំ វា សុទ្ធទុក្កដំ វា ហោតិ. បរិភោគត្ថាយ ហិ កប្បិយភូមិយំ វា អកប្បិយភូមិយំ វា កប្បិយវោហារេន រោបាបនេ អនាបត្តិ. អារាមាទិអត្ថាយបិ អកប្បិយបថវិយំ រោបេន្តស្ស វា អកប្បិយវចនេន រោបាបេន្តស្ស វា បាចិត្តិយំ. អយំ បន នយោ មហាអដ្ឋកថាយំ ន សុដ្ឋុ វិភត្តោ, មហាបច្ចរិយំ វិភត្តោតិ.

សិញ្ចនសិញ្ចាបនេ បន អកប្បិយឧទកេន សព្ពត្ថ បាចិត្តិយំ, កុលទូសនបរិភោគត្ថាយ ទុក្កដម្បិ. កប្បិយេន តេសំយេវ ទ្វិន្នមត្ថាយ ទុក្កដំ. បរិភោគត្ថាយ ចេត្ថ កប្បិយវោហារេន សិញ្ចាបនេ អនាបត្តិ. អាបត្តិដ្ឋានេ បន ធារាវច្ឆេទវសេន បយោគពហុលតាយ អាបត្តិពហុលតា វេទិតព្ពា.

កុលទូសនត្ថាយ ឱចិននេ បុប្ផគណនាយ ទុក្កដបាចិត្តិយានិ អញ្ញត្ថ បាចិត្តិយានេវ. ពហូនិ បន បុប្ផានិ ឯកបយោគេន ឱចិនន្តោ បយោគវសេន ការេតព្ពោ. ឱចិនាបនេ កុលទូសនត្ថាយ សកិំ អាណត្តោ ពហុម្បិ ឱចិនតិ, ឯកមេវ សបាចិត្តិយទុក្កដំ, អញ្ញត្រ បាចិត្តិយមេវ.

គន្ថនាទីសុ សព្ពាបិ ឆ បុប្ផវិកតិយោ វេទិតព្ពា – គន្ថិមំ, គោប្ផិមំ, វេធិមំ, វេឋិមំ, បូរិមំ, វាយិមន្តិ. តត្ថ ‘‘គន្ថិមំ’’ នាម សទណ្ឌកេសុ វា ឧប្បលបទុមាទីសុ អញ្ញេសុ វា ទីឃវណ្ដេសុ បុប្ផេសុ ទដ្ឋព្ពំ. ទណ្ឌកេន ទណ្ឌកំ វណ្ដេន វា វណ្ដំ គន្ថេត្វា កតមេវ ហិ គន្ថិមំ. តំ ភិក្ខុស្ស វា ភិក្ខុនិយា វា កាតុម្បិ អកប្បិយវចនេន ការាបេតុម្បិ ន វដ្ដតិ. ឯវំ ជាន, ឯវំ កតេ សោភេយ្យ, យថា ឯតានិ បុប្ផានិ ន វិកិរិយន្តិ តថា ករោហីតិអាទិនា បន កប្បិយវចនេន ការេតុំ វដ្ដតិ.

‘‘គោប្ផិមំ’’ នាម សុត្តេន វា វាកាទីហិ វា វស្សិកបុប្ផាទីនំ ឯកតោវណ្ដិកឧភតោវណ្ដិកមាលាវសេន គោប្ផនំ, វាកំ វា រជ្ជុំ វា ទិគុណំ កត្វា តត្ថ អវណ្ដកានិ នីបបុប្ផាទីនិ បវេសេត្វា បដិបាដិយា ពន្ធន្តិ, ឯតម្បិ គោប្ផិមមេវ. សព្ពំ បុរិមនយេនេវ ន វដ្ដតិ.

‘‘វេធិមំ’’ នាម សវណ្ដកានិ វស្សិកបុប្ផាទីនិ វណ្ដេសុ, អវណ្ដកានិ វា វកុលបុប្ផាទីនិ អន្តោឆិទ្ទេ សូចិតាលហីរាទីហិ វិនិវិជ្ឈិត្វា អាវុនន្តិ, ឯតំ វេធិមំ នាម, តម្បិ បុរិមនយេនេវ ន វដ្ដតិ. កេចិ បន កទលិក្ខន្ធម្ហិ កណ្ដកេ វា តាលហីរាទីនិ វា បវេសេត្វា តត្ថ បុប្ផានិ វិជ្ឈិត្វា ឋបេន្តិ, កេចិ កណ្ដកសាខាសុ, កេចិ បុប្ផច្ឆត្តបុប្ផកូដាគារករណត្ថំ ឆត្តេ ច ភិត្តិយញ្ច បវេសេត្វា ឋបិតកណ្ដកេសុ, កេចិ ធម្មាសនវិតានេ ពទ្ធកណ្ដកេសុ, កេចិ កណិការបុប្ផាទីនិ សលាកាហិ វិជ្ឈន្តិ, ឆត្តាធិឆត្តំ វិយ ច ករោន្តិ, តំ អតិឱឡារិកមេវ. បុប្ផវិជ្ឈនត្ថំ បន ធម្មាសនវិតានេ កណ្ដកម្បិ ពន្ធិតុំ កណ្ដកាទីហិ វា ឯកបុប្ផម្បិ វិជ្ឈិតុំ បុប្ផេយេវ វា បុប្ផំ បវេសេតុំ ន វដ្ដតិ. ជាលវិតានវេទិក-នាគទន្តក បុប្ផបដិច្ឆកតាលបណ្ណគុឡកាទីនំ បន ឆិទ្ទេសុ អសោកបិណ្ឌិយា វា អន្តរេសុ បុប្ផានិ បវេសេតុំ ន ទោសោ. ឯតំ វេធិមំ នាម ន ហោតិ. ធម្មរជ្ជុយម្បិ ឯសេវ នយោ.

‘‘វេឋិមំ’’ នាម បុប្ផទាមបុប្ផហត្ថកេសុ ទដ្ឋព្ពំ. កេចិ ហិ មត្ថកទាមំ ករោន្តា ហេដ្ឋា ឃដកាការំ ទស្សេតុំ បុប្ផេហិ វេឋេន្តិ, កេចិ អដ្ឋដ្ឋ វា ទស ទស វា ឧប្បលបុប្ផាទីនិ សុត្តេន វា វាកេន វា ទណ្ឌកេសុ ពន្ធិត្វា ឧប្បលហត្ថកេ វា បទុមហត្ថកេ វា ករោន្តិ, តំ សព្ពំ បុរិមនយេនេវ ន វដ្ដតិ. សាមណេរេហិ ឧប្បាដេត្វា ថលេ ឋបិតឧប្បលាទីនិ កាសាវេន ភណ្ឌិកម្បិ ពន្ធិតុំ ន វដ្ដតិ. តេសំយេវ បន វាកេន វា ទណ្ឌកេន វា ពន្ធិតុំ អំសភណ្ឌិកំ វា កាតុំ វដ្ដតិ. អំសភណ្ឌិកា នាម ខន្ធេ ឋបិតកាសាវស្ស ឧភោ អន្តេ អាហរិត្វា ភណ្ឌិកំ កត្វា តស្មិំ បសិព្ពកេ វិយ បុប្ផានិ បក្ខិបន្តិ, អយំ វុច្ចតិ អំសភណ្ឌិកា, ឯតំ កាតុំ វដ្ដតិ. ទណ្ឌកេហិ បទុមិនិបណ្ណំ វិជ្ឈិត្វា ឧប្បលាទីនិ បណ្ណេន វេឋេត្វា គណ្ហន្តិ, តត្រាបិ បុប្ផានំ ឧបរិ បទុមិនិបណ្ណមេវ ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ. ហេដ្ឋា ទណ្ឌកំ បន ពន្ធិតុំ ន វដ្ដតិ.

‘‘បូរិមំ’’ នាម មាលាគុណេ ច បុប្ផបដេ ច ទដ្ឋព្ពំ. យោ ហិ មាលាគុណេន ចេតិយំ វា ពោធិំ វា វេទិកំ វា បរិក្ខិបន្តោ បុន អានេត្វា បូរិមឋានំ អតិក្កាមេតិ, ឯត្តាវតាបិ បូរិមំ នាម ហោតិ. កោ បន វាទោ អនេកក្ខត្តុំ បរិក្ខិបន្តស្ស, នាគទន្ត-កន្តរេហិ បវេសេត្វា ហរន្តោ ឱលម្ពកំ កត្វា បុន នាគទន្តកំ បរិក្ខិបតិ, ឯតម្បិ បូរិមំ នាម. នាគទន្តកេ បន បុប្ផវលយំ បវេសេតុំ វដ្ដតិ. មាលាគុណេហិ បុប្ផបដំ ករោន្តិ. តត្រាបិ ឯកមេវ មាលាគុណំ ហរិតុំ វដ្ដតិ. បុន បច្ចាហរតោ បូរិមមេវ ហោតិ, តំ សព្ពំ បុរិមនយេនេវ ន វដ្ដតិ. មាលាគុណេហិ បន ពហូហិបិ កតំ បុប្ផទាមំ លភិត្វា អាសនមត្ថកាទីសុ ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ. អតិទីឃំ បន មាលាគុណំ ឯកវារំ ហរិត្វា វា បរិក្ខិបិត្វា វា បុន អញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ ទាតុំ វដ្ដតិ. តេនាបិ តថេវ កាតុំ វដ្ដតិ.

‘‘វាយិមំ’’ នាម បុប្ផជាលបុប្ផបដបុប្ផរូបេសុ ទដ្ឋព្ពំ. ចេតិយេសុ បុប្ផជាលំ ករោន្តស្ស ឯកមេកម្ហិ ជាលច្ឆិទ្ទេ ទុក្កដំ. ភិត្តិច្ឆត្តពោធិត្ថម្ភាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. បុប្ផបដំ បន បរេហិ បូរិតម្បិ វាយិតុំ ន លព្ភតិ. គោប្ផិមបុប្ផេហេវ ហត្ថិអស្សាទិរូបកានិ ករោន្តិ, តានិបិ វាយិមដ្ឋានេ តិដ្ឋន្តិ. បុរិមនយេនេវ សព្ពំ ន វដ្ដតិ. អញ្ញេហិ កតបរិច្ឆេទេ បន បុប្ផានិ ឋបេន្តេន ហត្ថិអស្សាទិរូបកម្បិ កាតុំ វដ្ដតិ. មហាបច្ចរិយំ បន កលម្ពកេន អឌ្ឍចន្ទកេន ច សទ្ធិំ អដ្ឋបុប្ផវិកតិយោ វុត្តា. តត្ថ កលម្ពកោតិ អឌ្ឍចន្ទកន្តរេ ឃដិកទាមឱលម្ពកោ វុត្តោ. ‘‘អឌ្ឍចន្ទកោ’’តិ អឌ្ឍចន្ទាការេន មាលាគុណបរិក្ខេបោ. តទុភយម្បិ បូរិមេយេវ បវិដ្ឋំ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘ទ្វេ តយោ មាលាគុណេ ឯកតោ កត្វា បុប្ផទាមករណម្បិ វាយិមំយេវា’’តិ វុត្តំ. តម្បិ ឥធ បូរិមដ្ឋានេយេវ បវិដ្ឋំ, ន កេវលញ្ច បុប្ផគុឡទាមមេវ បិដ្ឋមយទាមម្បិ គេណ្ឌុកបុប្ផទាមម្បិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ, ខរបត្តទាមម្បិ សិក្ខាបទស្ស សាធារណត្តា ភិក្ខូនម្បិ ភិក្ខុនីនម្បិ នេវ កាតុំ ន ការាបេតុំ វដ្ដតិ. បូជានិមិត្តំ បន កប្បិយវចនំ សព្ពត្ថ វត្តុំ វដ្ដតិ. បរិយាយឱភាសនិមិត្តកម្មានិ វដ្ដន្តិយេវ.

តុវដ្ដេន្តីតិ និបជ្ជន្តិ. លាសេន្តីតិ បីតិយា ឧប្បិលវមានា វិយ ឧដ្ឋហិត្វា លាសិយនាដកំ នាដេន្តិ, រេចកំ ទេន្តិ. នច្ចន្តិយាបិ នច្ចន្តីតិ យទា នាដកិត្ថី នច្ចតិ, តទា តេបិ តស្សា បុរតោ វា បច្ឆតោ វា គច្ឆន្តា នច្ចន្តិ. នច្ចន្តិយាបិ គាយន្តីតិ យទា សា នច្ចតិ, តទា នច្ចានុរូបំ គាយន្តិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. អដ្ឋបទេបិ កីឡន្តីតិ អដ្ឋបទផលកេ ជូតំ កីឡន្តិ. តថា ទសបទេ, អាកាសេបីតិ អដ្ឋបទទសបទេសុ វិយ អាកាសេយេវ កីឡន្តិ. បរិហារបថេបីតិ ភូមិយំ នានាបថមណ្ឌលំ កត្វា តត្ថ បរិហរិតព្ពបថំ បរិហរន្តា កីឡន្តិ. សន្តិកាយបិ កីឡន្តីតិ សន្តិកកីឡាយ កីឡន្តិ, ឯកជ្ឈំ ឋបិតា សារិយោ វា បាសាណសក្ខរាយោ វា អចាលេន្តា នខេនេវ អបនេន្តិ ច ឧបនេន្តិ ច, សចេ តត្ថ កាចិ ចលតិ, បរាជយោ ហោតិ. ខលិកាយាតិ ជូតផលកេ បាសកកីឡាយ កីឡន្តិ. ឃដិកាយាតិ ឃដិកា វុច្ចតិ ទណ្ឌកកីឡា, តាយ កីឡន្តិ. ទីឃទណ្ឌកេន រស្សទណ្ឌកំ បហរន្តា វិចរន្តិ.

សលាកហត្ថេនាតិ លាខាយ វា មញ្ជដ្ឋិយា វា បិដ្ឋឧទកេ វា សលាកហត្ថំ តេមេត្វា ‘‘កិំ ហោតូ’’តិ ភូមិយំ វា ភិត្តិយំ វា តំ បហរិត្វា ហត្ថិអស្សាទីរូបានិ ទស្សេន្តា កីឡន្តិ. អក្ខេនាតិ គុឡេន. បង្គចីរេនាតិ បង្គចីរំ វុច្ចតិ បណ្ណនាឡិកា, តំ ធមន្តា កីឡន្តិ. វង្កកេនាតិ គាមទារកានំ កីឡនកេន ខុទ្ទកនង្គលេន. មោក្ខចិកាយាតិ មោក្ខចិកា វុច្ចតិ សម្បរិវត្តកកីឡា, អាកាសេ វា ទណ្ឌំ គហេត្វា, ភូមិយំ វា សីសំ ឋបេត្វា ហេដ្ឋុបរិយភាវេន បរិវត្តន្តា កីឡន្តីតិ អត្ថោ. ចិង្គុលកេនាតិ ចិង្គុលកំ វុច្ចតិ តាលបណ្ណាទីហិ កតំ វាតប្បហារេន បរិព្ភមនចក្កំ, តេន កីឡន្តិ. បត្តាឡ្ហកេនាតិ បត្តាឡ្ហកំ វុច្ចតិ បណ្ណនាឡិ, តាយ វាលិកាទីនិ មិនន្តា កីឡន្តិ. រថកេនាតិ ខុទ្ទករថេន. ធនុកេនាតិ ខុទ្ទកធនុនា.

អក្ខរិកាយាតិ អក្ខរិកា វុច្ចតិ អាកាសេ វា បិដ្ឋិយំ វា អក្ខរជាននកីឡា, តាយ កីឡន្តិ. មនេសិកាយាតិ មនេសិកា វុច្ចតិ មនសា ចិន្តិតជាននកីឡា, តាយ កីឡន្តិ. យថាវជ្ជេនាតិ យថាវជ្ជំ វុច្ចតិ កាណកុណិកខញ្ជាទីនំ យំ យំ វជ្ជំ តំ តំ បយោជេត្វា ទស្សនកីឡា តាយ កីឡន្តិ, វេលម្ភកា វិយ. ហត្ថិស្មិម្បិ សិក្ខន្តីតិ ហត្ថិនិមិត្តំ យំ សិប្បំ សិក្ខិតព្ពំ, តំ សិក្ខន្តិ. ឯសេវ នយោ អស្សាទីសុ. ធាវន្តិបីតិ បរម្មុខា គច្ឆន្តា ធាវន្តិ. អាធាវន្តិបីតិ យត្តកំ ធាវន្តិ, តត្តកមេវ អភិមុខា បុន អាគច្ឆន្តា អាធាវន្តិ. និព្ពុជ្ឈន្តីតិ មល្លយុទ្ធំ ករោន្តិ. នលាដិកម្បិ ទេន្តីតិ ‘‘សាធុ, សាធុ, ភគិនី’’តិ អត្តនោ នលាដេ អង្គុលិំ ឋបេត្វា តស្សា នលាដេ ឋបេន្តិ. វិវិធម្បិ អនាចារំ អាចរន្តីតិ អញ្ញម្បិ បាឡិយំ អនាគតំ មុខឌិណ្ឌិមាទិវិវិធំ អនាចារំ អាចរន្តិ.

៤៣២. បាសាទិកេនាតិ បសាទាវហេន, សារុប្បេន សមណានុច្ឆវិកេន. អភិក្កន្តេនាតិ គមនេន. បដិក្កន្តេនាតិ និវត្តនេន. អាលោកិតេនាតិ បុរតោ ទស្សនេន. វិលោកិតេនាតិ ឥតោ ចិតោ ច ទស្សនេន. សមិញ្ជិតេនាតិ បព្ពសង្កោចនេន. បសារិតេនាតិ តេសំយេវ បសារណេន. សព្ពត្ថ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ ករណវចនំ, សតិសម្បជញ្ញេហិ អភិសង្ខតត្តា បាសាទិក អភិក្កន្ត-បដិក្កន្ត-អាលោកិត-វិលោកិត-សមិញ្ជិត-បសារិតោ ហុត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឱក្ខិត្តចក្ខូតិ ហេដ្ឋា-ខិត្តចក្ខុ. ឥរិយាបថសម្បន្នោតិ តាយ បាសាទិកអភិក្កន្តាទិតាយ សម្បន្នឥរិយាបថោ.

ក្វាយន្តិ កោ អយំ. អពលពលោ វិយាតិ អពលោ កិរ ពោន្ទោ វុច្ចតិ, អតិសយត្ថេ ច ឥទំ អាមេឌិតំ, តស្មា អតិពោន្ទោ វិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. មន្ទមន្ទោតិ អភិក្កន្តាទីនំ អនុទ្ធតតាយ អតិមន្ទោ. អតិសណ្ហោតិ ឯវំ គុណមេវ ទោសតោ ទស្សេន្តិ. ភាកុដិកភាកុដិកោ វិយាតិ ឱក្ខិត្តចក្ខុតាយ ភកុដិំ កត្វា សង្កុដិតមុខោ កុបិតោ វិយ វិចរតីតិ មញ្ញមានា វទន្តិ. សណ្ហាតិ និបុណា, ‘‘អម្ម តាត ភគិនី’’តិ ឯវំ ឧបាសកជនំ យុត្តដ្ឋានេ ឧបនេតុំ ឆេកា, ន យថា អយំ; ឯវំ អពលពលោ វិយាតិ អធិប្បាយោ. សខិលាតិ សាខល្យេន យុត្តា. សុខសម្ភាសាតិ ឥទំ បុរិមស្ស ការណវចនំ. យេសញ្ហិ សុខសម្ភាសា សម្មោទនីយកថា នេលា ហោតិ កណ្ណសុខា, តេ សខិលាតិ វុច្ចន្តិ. តេនាហំសុ – ‘‘សខិលា សុខសម្ភាសា’’តិ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – អម្ហាកំ អយ្យា ឧបាសកេ ទិស្វា មធុរំ សម្មោទនីយំ កថំ កថេន្តិ, តស្មា សខិលា សុខសម្ភាសា, ន យថា អយំ; ឯវំ មន្ទមន្ទា វិយាតិ. មិហិតបុព្ពង្គមាតិ មិហិតំ បុព្ពង្គមំ ឯតេសំ វចនស្សាតិ មិហិតបុព្ពង្គមា, បឋមំ សិតំ កត្វា បច្ឆា វទន្តីតិ អត្ថោ. ឯហិស្វាគតវាទិនោតិ ឧបាសកំ ទិស្វា ‘‘ឯហិ ស្វាគតំ តវា’’តិ ឯវំវាទិនោ, ន យថា អយំ; ឯវំ សង្កុដិតមុខតាយ ភាកុដិកភាកុដិកា វិយ ឯវំ មិហិតបុព្ពង្គមាទិតាយ អភាកុដិកភាវំ អត្ថតោ ទស្សេត្វា បុន សរូបេនបិ ទស្សេន្តោ អាហំសុ – ‘‘អភាកុដិកា ឧត្តានមុខា បុព្ពភាសិនោ’’តិ. ឧប្បដិបាដិយា វា តិណ្ណម្បិ អាការានំ អភាវទស្សនមេតន្តិ វេទិតព្ពំ. កថំ? ឯត្ថ ហិ ‘‘អភាកុដិកា’’តិ ឥមិនា ភាកុដិកភាកុដិកាការស្ស អភាវោ ទស្សិតោ. ‘‘ឧត្តានមុខា’’តិ ឥមិនា មន្ទមន្ទាការស្ស, យេ ហិ ចក្ខូនិ ឧម្មិលេត្វា អាលោកនេន ឧត្តានមុខា ហោន្តិ, ន តេ មន្ទមន្ទា. បុព្ពភាសិនោតិ ឥមិនា អពលពលាការស្ស អភាវោ ទស្សិតោ, យេ ហិ អាភាសនកុសលតាយ ‘‘អម្ម តាតា’’តិ បឋមតរំ អាភាសន្តិ, ន តេ អពលពលាតិ.

ឯហិ, ភន្តេ, ឃរំ គមិស្សាមាតិ សោ កិរ ឧបាសកោ ‘‘ន ខោ, អាវុសោ, បិណ្ឌោ លព្ភតី’’តិ វុត្តេ ‘‘តុម្ហាកំ ភិក្ខូហិយេវ ឯតំ កតំ, សកលម្បិ គាមំ វិចរន្តា ន លច្ឆថា’’តិ វត្វា បិណ្ឌបាតំ ទាតុកាមោ ‘‘ឯហិ, ភន្តេ, ឃរំ គមិស្សាមា’’តិ អាហ. កិំ បនាយំ បយុត្តវាចា ហោតិ, ន ហោតីតិ? ន ហោតិ. បុច្ឆិតបញ្ហោ នាមាយំ កថេតុំ វដ្ដតិ. តស្មា ឥទានិ ចេបិ បុព្ពណ្ហេ វា សាយន្ហេ វា អន្តរឃរំ បវិដ្ឋំ ភិក្ខុំ កោចិ បុច្ឆេយ្យ – ‘‘កស្មា, ភន្តេ, ចរថា’’តិ? យេនត្ថេន ចរតិ, តំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘លទ្ធំ ន លទ្ធ’’ន្តិ វុត្តេ សចេ ន លទ្ធំ, ‘‘ន លទ្ធ’’ន្តិ វត្វា យំ សោ ទេតិ, តំ គហេតុំ វដ្ដតិ.

ទុដ្ឋោតិ ន បសាទាទីនំ វិនាសេន ទុដ្ឋោ, បុគ្គលវសេន ទុដ្ឋោ. ទានបថានីតិ ទានានិយេវ វុច្ចន្តិ. អថ វា ទានបថានីតិ ទាននិពទ្ធានិ ទានវត្តានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបច្ឆិន្នានីតិ ទាយកេហិ ឧបច្ឆិន្នានិ, ន តេ តានិ ឯតរហិ ទេន្តិ. រិញ្ចន្តីតិ វិសុំ ហោន្តិ នានា ហោន្តិ, បក្កមន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. សណ្ឋហេយ្យាតិ សម្មា តិដ្ឋេយ្យ, បេសលានំ ភិក្ខូនំ បតិដ្ឋា ភវេយ្យ.

ឯវមាវុសោតិ ខោ សោ ភិក្ខុ សទ្ធស្ស បសន្នស្ស ឧបាសកស្ស សាសនំ សម្បដិច្ឆិ. ឯវរូបំ កិរ សាសនំ កប្បិយំ ហរិតុំ វដ្ដតិ, តស្មា ‘‘មម វចនេន ភគវតោ បាទេ វន្ទថា’’តិ វា ‘‘ចេតិយំ បដិមំ ពោធិំ សង្ឃត្ថេរំ វន្ទថា’’តិ វា ‘‘ចេតិយេ គន្ធបូជំ ករោថ, បុប្ផបូជំ ករោថា’’តិ វា ‘‘ភិក្ខូ សន្និបាតេថ, ទានំ ទស្សាម, ធម្មំ សោស្សាមាតិ វា ឦទិសេសុ សាសនេសុ កុក្កុច្ចំ ន កាតព្ពំ. កប្បិយសាសនានិ ឯតានិ ន គិហីនំ គិហិកម្មបដិសំយុត្តានីតិ. កុតោ ច ត្វំ, ភិក្ខុ, អាគច្ឆសីតិ និសិន្នោ សោ ភិក្ខុ ន អាគច្ឆតិ អត្ថតោ បន អាគតោ ហោតិ; ឯវំ សន្តេបិ វត្តមានសមីបេ វត្តមានវចនំ លព្ភតិ, តស្មា ន ទោសោ. បរិយោសានេ ‘‘តតោ អហំ ភគវា អាគច្ឆាមី’’តិ ឯត្ថាបិ វចនេ ឯសេវ នយោ.

៤៣៣. បឋមំ អស្សជិបុនព្ពសុកា ភិក្ខូ ចោទេតព្ពាតិ ‘‘មយំ តុម្ហេ វត្តុកាមា’’តិ ឱកាសំ ការេត្វា វត្ថុនា ច អាបត្តិយា ច ចោទេតព្ពា. ចោទេត្វា យំ ន សរន្តិ, តំ សារេតព្ពា. សចេ វត្ថុញ្ច អាបត្តិញ្ច បដិជានន្តិ, អាបត្តិមេវ វា បដិជានន្តិ, ន វត្ថុំ, អាបត្តិំ រោបេតព្ពា. អថ វត្ថុមេវ បដិជានន្តិ, នាបត្តិំ; ឯវម្បិ ‘‘ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ អយំ នាម អាបត្តី’’តិ រោបេតព្ពា ឯវ. យទិ នេវ វត្ថុំ, នាបត្តិំ បដិជានន្តិ, អាបត្តិំ ន រោបេតព្ពា អយមេត្ថ វិនិច្ឆយោ. យថាបដិញ្ញាយ បន អាបត្តិំ រោបេត្វា; ឯវំ បព្ពាជនីយកម្មំ កាតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ព្យត្តេន ភិក្ខុនា’’តិអាទិមាហ, តំ ឧត្តានត្ថមេវ.

ឯវំ បព្ពាជនីយកម្មកតេន ភិក្ខុនា យស្មិំ វិហារេ វសន្តេន យស្មិំ គាមេ កុលទូសកកម្មំ កតំ ហោតិ, តស្មិំ វិហារេ វា តស្មិំ គាមេ វា ន វសិតព្ពំ. តស្មិំ វិហារេ វសន្តេន សាមន្តគាមេបិ បិណ្ឌាយ ន ចរិតព្ពំ. សាមន្តវិហារេបិ វសន្តេន តស្មិំ គាមេ បិណ្ឌាយ ន ចរិតព្ពំ. ឧបតិស្សត្ថេរោ បន ‘‘ភន្តេ នគរំ នាម មហន្តំ ទ្វាទសយោជនិកម្បិ ហោតី’’តិ អន្តេវាសិកេហិ វុត្តោ ‘‘យស្សា វីថិយា កុលទូសកកម្មំ កតំ តត្ថេវ វារិត’’ន្តិ អាហ. តតោ ‘‘វីថិបិ មហតី នគរប្បមាណាវ ហោតី’’តិ វុត្តោ ‘‘យស្សា ឃរបដិបាដិយា’’តិ អាហ, ‘‘ឃរបដិបាដីបិ វីថិប្បមាណាវ ហោតី’’តិ វុត្តោ ឥតោ ចិតោ ច សត្ត ឃរានិ វារិតានី’’តិ អាហ. តំ បន សព្ពំ ថេរស្ស មនោរថមត្តមេវ. សចេបិ វិហារោ តិយោជនបរមោ ហោតិ ទ្វាទសយោជនបរមញ្ច នគរំ, នេវ វិហារេ វសិតុំ លព្ភតិ, ន នគរេ ចរិតុន្តិ.

៤៣៥. តេ សង្ឃេន បព្ពាជនីយកម្មកតាតិ កថំ សង្ឃោ តេសំ កម្មំ អកាសិ? ន គន្ត្វាវ អជ្ឈោត្ថរិត្វា អកាសិ, អថ ខោ កុលេហិ និមន្តេត្វា សង្ឃភត្តេសុ កយិរមានេសុ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ ថេរា សមណបដិបទំ កថេត្វា ‘‘អយំ សមណោ, អយំ អស្សមណោ’’តិ មនុស្សេ សញ្ញាបេត្វា ឯកំ ទ្វេ ភិក្ខូ សីមំ បវេ សេត្វា ឯតេនេវុបាយេន សព្ពេសំ បព្ពាជនីយកម្មំ អកំសូតិ. ឯវំ បព្ពាជនីយកម្មកតស្ស ច អដ្ឋារស វត្តានិ បូរេត្វា យាចន្តស្ស កម្មំ បដិប្បស្សម្ភេតព្ពំ. បដិប្បស្សទ្ធកម្មេនាបិ ច តេន យេសុ កុលេសុ បុព្ពេ កុលទូសកកម្មំ កតំ, តតោ បច្ចយា ន គហេតព្ពា, អាសវក្ខយប្បត្តេនាបិ ន គហេតព្ពា, អកប្បិយាវ ហោន្តិ. ‘‘កស្មា ន គណ្ហថា’’តិ បុច្ឆិតេន ‘‘បុព្ពេ ឯវំ កតត្តា’’តិ វុត្តេ, សចេ វទន្តិ ‘‘ន មយំ តេន ការណេន ទេម ឥទានិ សីលវន្តតាយ ទេមា’’តិ គហេតព្ពា. បកតិយា ទានដ្ឋានេយេវ កុលទូសកកម្មំ កតំ ហោតិ. តតោ បកតិទានមេវ គហេតុំ វដ្ដតិ, យំ វឌ្ឍេត្វា ទេន្តិ, តំ ន វដ្ដតិ.

ន សម្មា វត្តន្តីតិ តេ បន អស្សជិបុនព្ពសុកា អដ្ឋារសសុ វត្តេសុ សម្មា ន វត្តន្តិ. ន លោមំ បាតេន្តីតិ អនុលោមបដិបទំ អប្បដិបជ្ជនតាយ ន បន្នលោមា ហោន្តិ. ន នេត្ថារំ វត្តន្តីតិ អត្តនោ និត្ថរណមគ្គំ ន បដិបជ្ជន្តិ. ន ភិក្ខូ ខមាបេន្តីតិ ‘‘ទុក្កដំ, ភន្តេ, អម្ហេហិ, ន បុន ឯវំ ករិស្សាម, ខមថ អម្ហាក’’ន្តិ ឯវំ ភិក្ខូនំ ខមាបនំ ន ករោន្តិ. អក្កោសន្តីតិ ការកសង្ឃំ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសន្តិ. បរិភាសន្តីតិ ភយំ នេសំ ទស្សេន្តិ. ឆន្ទគាមិតា…បេ… ភយគាមិតា បាបេន្តីតិ ឯតេ ឆន្ទគាមិនោ ច…បេ… ភយគាមិនោ ចាតិ ឯវំ ឆន្ទគាមិតាយបិ…បេ… ភយគាមិតាយបិ បាបេន្តិ, យោជេន្តីតិ អត្ថោ. បក្កមន្តីតិ តេសំ បរិវារេសុ បញ្ចសុ សមណសតេសុ ឯកច្ចេ ទិសា បក្កមន្តិ. វិព្ភមន្តីតិ ឯកច្ចេ គិហី ហោន្តិ. កថញ្ហិ នាម អស្សជិបុនព្ពសុកា ភិក្ខូតិ ឯត្ថ ទ្វិន្នំ បមោក្ខានំ វសេន សព្ពេបិ ‘‘អស្សជិបុនព្ពសុកា’’តិ វុត្តា.

៤៣៦-៧. គាមំ វាតិ ឯត្ថ នគរម្បិ គាមគ្គហណេនេវ គហិតំ. តេនស្ស បទភាជនេ ‘‘គាមោបិ និគមោបិ នគរម្បិ គាមោ ចេវ និគមោ ចា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ អបាការបរិក្ខេបោ សអាបណោ និគមោតិ វេទិតព្ពោ.

កុលានិ ទូសេតីតិ កុលទូសកោ. ទូសេន្តោ ច ន អសុចិកទ្ទមាទីហិ ទូសេតិ, អថ ខោ អត្តនោ ទុប្បដិបត្តិយា តេសំ បសាទំ វិនាសេតិ. តេនេវស្ស បទភាជនេ ‘‘បុប្ផេន វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោ ហរិត្វា វា ហរាបេត្វា វា បក្កោសិត្វា វា បក្កោសាបេត្វា វា សយំ វា ឧបគតានំ យំកិញ្ចិ អត្តនោ សន្តកំ បុប្ផំ កុលសង្គហត្ថាយ ទេតិ, ទុក្កដំ. បរសន្តកំ ទេតិ, ទុក្កដមេវ. ថេយ្យចិត្តេន ទេតិ, ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពោ. ឯសេវ នយោ សង្ឃិកេបិ. អយំ បន វិសេសោ, សេនាសនត្ថាយ និយាមិតំ ឥស្សរវតាយ ទទតោ ថុល្លច្ចយំ.

បុប្ផំ នាម កស្ស ទាតុំ វដ្ដតិ, កស្ស ន វដ្ដតីតិ? មាតាបិតូន្នំ តាវ ហរិត្វាបិ ហរាបេត្វាបិ បក្កោសិត្វាបិ បក្កោសាបេត្វាបិ ទាតុំ វដ្ដតិ, សេសញាតកានំ បក្កោសាបេត្វាវ. តញ្ច ខោ វត្ថុបូជនត្ថាយ, មណ្ឌនត្ថាយ បន សិវលិង្គាទិបូជនត្ថាយ វា កស្សចិបិ ទាតុំ ន វដ្ដតិ. មាតាបិតូនញ្ច ហរាបេន្តេន ញាតិសាមណេរេហេវ ហរាបេតព្ពំ. ឥតរេ បន យទិ សយមេវ ឥច្ឆន្តិ, វដ្ដតិ. សម្មតេន បុប្ផភាជកេន ភាជនកាលេ សម្បត្តានំ សាមណេរានំ ឧបឌ្ឍភាគំ ទាតុំ វដ្ដតិ. កុរុន្ទិយំ សម្បត្តគិហីនំ ឧបឌ្ឍភាគំ. មហាបច្ចរិយំ ‘‘ចូឡកំ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. អសម្មតេន អបលោកេត្វា ទាតព្ពំ.

អាចរិយុបជ្ឈាយេសុ សគារវា សាមណេរា ពហូនិ បុប្ផានិ អាហរិត្វា រាសិំ កត្វា ឋបេន្តិ, ថេរា បាតោវ សម្បត្តានំ សទ្ធិវិហារិកាទីនំ ឧបាសកានំ វា ‘‘ត្វំ ឥទំ គណ្ហ, ត្វំ ឥទំ គណ្ហា’’តិ ទេន្តិ, បុប្ផទានំ នាម ន ហោតិ. ‘‘ចេតិយំ បូជេស្សាមា’’តិ គហេត្វា គច្ឆន្តាបិ បូជំ ករោន្តាបិ តត្ថ តត្ថ សម្បត្តានំ ចេតិយបូជនត្ថាយ ទេន្តិ, ឯតម្បិ បុប្ផទានំ នាម ន ហោតិ. ឧបាសកេ អក្កបុប្ផាទីហិ បូជេន្តេ ទិស្វា ‘‘វិហារេ កណិការបុប្ផាទីនិ អត្ថិ, ឧបាសកា តានិ គហេត្វា បូជេថា’’តិ វត្តុម្បិ វដ្ដតិ. ភិក្ខូ បុប្ផបូជំ កត្វា ទិវាតរំ គាមំ បវិដ្ឋេ ‘‘កិំ, ភន្តេ, អតិទិវា បវិដ្ឋត្ថា’’តិ បុច្ឆន្តិ, ‘‘វិហារេ ពហូនិ បុប្ផានិ បូជំ អករិម្ហា’’តិ វទន្តិ. មនុស្សា ‘‘ពហូនិ កិរ វិហារេ បុប្ផានី’’តិ បុនទិវសេ បហូតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ គហេត្វា វិហារំ គន្ត្វា បុប្ផបូជញ្ច ករោន្តិ, ទានញ្ច ទេន្តិ, វដ្ដតិ. មនុស្សា ‘‘មយំ, ភន្តេ, អសុកទិវសំ នាម បូជេស្សាមា’’តិ បុប្ផវារំ យាចិត្វា អនុញ្ញាតទិវសេ អាគច្ឆន្តិ, សាមណេរេហិ ច បគេវ បុប្ផានិ ឱចិនិត្វា ឋបិតានិ ហោន្តិ, តេ រុក្ខេសុ បុប្ផានិ អបស្សន្តា ‘‘កុហិំ, ភន្តេ, បុប្ផានី’’តិ វទន្តិ, សាមណេរេហិ ឱចិនិត្វា ឋបិតានិ តុម្ហេ បន បូជេត្វា គច្ឆថ, សង្ឃោ អញ្ញំ ទិវសំ បូជេស្សតីតិ. តេ បូជេត្វា ទានំ ទត្វា គច្ឆន្តិ, វដ្ដតិ. មហាបច្ចរិយំ បន កុរុន្ទិយញ្ច ‘‘ថេរា សាមណេរេហិ ទាបេតុំ ន លភន្តិ. សចេ សយមេវ តានិ បុប្ផានិ តេសំ ទេន្តិ, វដ្ដតិ. ថេរេហិ បន ‘សាមណេរេហិ ឱចិនិត្វា ឋបិតានី’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. សចេ បន បុប្ផវារំ យាចិត្វា អនោចិតេសុ បុប្ផេសុ យាគុភត្តាទីនិ អាទាយ អាគន្ត្វា សាមណេរេ ‘‘ឱចិនិត្វា ទេថា’’តិ វទន្តិ. ញាតកសាមណេរានំយេវ ឱចិនិត្វា ទាតុំ វដ្ដតិ. អញ្ញាតកេ ឧក្ខិបិត្វា រុក្ខសាខាយ ឋបេន្តិ, ន ឱរោហិត្វា បលាយិតព្ពំ, ឱចិនិត្វា ទាតុំ វដ្ដតិ. សចេ បន កោចិ ធម្មកថិកោ ‘‘ពហូនិ ឧបាសកា វិហារេ បុប្ផានិ យាគុភត្តាទីនិ អាទាយ គន្ត្វា បុប្ផបូជំ ករោថា’’តិ វទតិ, តស្សេវ ន កប្បតីតិ មហាបច្ចរិយញ្ច កុរុន្ទិយញ្ច វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯតំ អកប្បិយំ ន វដ្ដតី’’តិ អវិសេសេន វុត្តំ.

ផលម្បិ អត្តនោ សន្តកំ វុត្តនយេនេវ មាតាបិតូនំញ្ច សេសញាតកានញ្ច ទាតុំ វដ្ដតិ. កុលសង្គហត្ថាយ បន ទេន្តស្ស វុត្តនយេនេវ អត្តនោ សន្តកេ បរសន្តកេ សង្ឃិកេ សេនាសនត្ថាយ និយាមិតេ ច ទុក្កដាទីនិ វេទិតព្ពានិ. អត្តនោ សន្តកំយេវ គិលានមនុស្សានំ វា សម្បត្តឥស្សរានំ វា ខីណបរិព្ពយានំ វា ទាតុំ វដ្ដតិ, ផលទានំ ន ហោតិ. ផលភាជកេនាបិ សម្មតេន សង្ឃស្ស ផលភាជនកាលេ សម្បត្តមនុស្សានំ ឧបឌ្ឍភាគំ ទាតុំ វដ្ដតិ. អសម្មតេន អបលោកេត្វា ទាតព្ពំ. សង្ឃារាមេបិ ផលបរិច្ឆេទេន វា រុក្ខបរិច្ឆេទេន វា កតិកា កាតព្ពា. តតោ គិលានមនុស្សានំ វា អញ្ញេសំ វា ផលំ យាចន្តានំ យថាបរិច្ឆេទេន ចត្តារិ បញ្ច ផលានិ ទាតព្ពានិ. រុក្ខា វា ទស្សេតព្ពា ‘‘ឥតោ គហេតុំ លព្ភតី’’តិ. ‘‘ឥឃ ផលានិ សុន្ទរានិ, ឥតោ គណ្ហថា’’តិ ឯវំ បន ន វត្តព្ពំ.

ចុណ្ណេនាតិ ឯត្ថ អត្តនោ សន្តកំ សិរីសចុណ្ណំ វា អញ្ញំ វា កសាវំ យំកិញ្ចិ កុលសង្គហត្ថាយ ទេតិ, ទុក្កដំ. បរសន្តកាទីសុបិ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – ឥធ សង្ឃស្ស រក្ខិតគោបិតាបិ រុក្ខច្ឆល្លិ គរុភណ្ឌមេវ. មត្តិកទន្តកដ្ឋវេឡូសុបិ គរុភណ្ឌូបគំ ញត្វា ចុណ្ណេ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. បណ្ណទានំ បន ឯត្ថ ន អាគតំ, តម្បិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. បរតោបិ គរុភណ្ឌវិនិច្ឆយេ សព្ពំ វិត្ថារេន វណ្ណយិស្សាម.

វេជ្ជិកាយ វាតិ ឯត្ថ វេជ្ជកម្មវិធិ តតិយបារាជិកវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ជង្ឃបេសនិកេនាតិ ឯត្ថ ជង្ឃបេសនិយន្តិ គិហីនំ ទូតេយ្យសាសនហរណកម្មំ វុច្ចតិ, តំ ន កាតព្ពំ. គិហីនញ្ហិ សាសនំ គហេត្វា គច្ឆន្តស្ស បទេ បទេ ទុក្កដំ. តំ កម្មំ និស្សាយ លទ្ធភោជនំ ភុញ្ជន្តស្សាបិ អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ ទុក្កដំ. បឋមំ សាសនំ អគ្គហេត្វាបិ បច្ឆា ‘‘អយំ ទានិ សោ គាមោ ហន្ទ តំ សាសនំ អារោចេមី’’តិ មគ្គា ឱក្កមន្តស្សាបិ បទេ បទេ ទុក្កដំ. សាសនំ អារោចេត្វា លទ្ធភោជនំ ភុញ្ជតោ បុរិមនយេនេវ ទុក្កដំ. សាសនំ អគ្គហេត្វា អាគតេន បន ‘‘ភន្តេ តស្មិំ គាមេ ឥត្ថន្នាមស្ស កា បវត្តី’’តិ បុច្ឆិយមានេន កថេតុំ វដ្ដតិ, បុច្ឆិតបញ្ហេ ទោសោ នត្ថិ. បញ្ចន្នំ បន សហធម្មិកានំ មាតាបិតូនំ បណ្ឌុបលាសស្ស អត្តនោ វេយ្យាវច្ចករស្ស ច សាសនំ ហរិតុំ វដ្ដតិ, គិហីនញ្ច បុព្ពេ វុត្តប្បការំ កប្បិយសាសនំ. ឥទញ្ហិ ជង្ឃបេសនិយកម្មំ នាម ន ហោតិ. ឥមេហិ បន អដ្ឋហិ កុលទូសកកម្មេហិ ឧប្បន្នបច្ចយា បញ្ចន្នម្បិ សហធម្មិកានំ ន កប្បន្តិ, អភូតារោចនរូបិយសំវោហារេហិ ឧប្បន្នបច្ចយសទិសាវ ហោន្តិ.

បាបា សមាចារា អស្សាតិ បាបសមាចារោ. តេ បន យស្មា មាលាវច្ឆរោបនាទយោ ឥធ អធិប្បេតា, តស្មា ‘‘មាលាវច្ឆំ រោបេន្តិបី’’តិអាទិនា នយេនស្ស បទភាជនំ វុត្តំ. តិរោក្ខាតិ បរម្មុខា. កុលានិ ច តេន ទុដ្ឋានីតិ ឯត្ថ បន យស្មា ‘‘កុលានី’’តិ វោហារមត្តមេតំ, អត្ថតោ ហិ មនុស្សា តេន ទុដ្ឋា ហោន្តិ, តស្មាស្ស បទភាជនេ ‘‘បុព្ពេ សទ្ធា ហុត្វា’’តិអាទិមាហ. ឆន្ទគាមិនោតិ ឆន្ទេន គច្ឆន្តីតិ ឆន្ទគាមិនោ. ឯស នយោ សេសេសុ. សមនុភាសិតព្ពោ តស្ស បដិនិស្សគ្គាយាតិ ឯត្ថ កុលទូសកកម្មេន ទុក្កដមេវ. យំ បន សោ សង្ឃំ បរិភវិត្វា ‘‘ឆន្ទគាមិនោ’’តិអាទិមាហ. តស្ស បដិនិស្សគ្គាយ សមនុភាសនកម្មំ កាតព្ពន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

សមុដ្ឋានាទីនិបិ បឋមសង្ឃភេទសទិសានេវាតិ.

កុលទូសកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនវណ្ណនា

៤៤២. ឧទ្ទិដ្ឋា ខោ…បេ… ឯវមេតំ ធារយាមីតិ ឯត្ថ បឋមំ អាបត្តិ ឯតេសន្តិ បឋមាបត្តិកា, បឋមំ វីតិក្កមក្ខណេយេវ អាបជ្ជិតព្ពាតិ អត្ថោ. ឥតរេ បន យថា តតិយេ ចតុត្ថេ ច ទិវសេ ហោតីតិ ជរោ ‘‘តតិយកោ ចតុត្ថកោ’’តិ ច វុច្ចតិ; ឯវំ យាវតតិយេ សមនុភាសនកម្មេ ហោន្តីតិ យាវតតិយកាតិ វេទិតព្ពា.

យាវតីហំ ជានំ បដិច្ឆាទេតីតិ យត្តកានិ អហានិ ជានន្តោ បដិច្ឆាទេតិ, ‘‘អហំ ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោ’’តិ សព្រហ្មចារីនំ នារោចេតិ. តាវតីហន្តិ តត្តកានិ អហានិ. អកាមា បរិវត្ថព្ពន្តិ ន កាមេន, ន វសេន, អថ ខោ អកាមេន អវសេន បរិវាសំ សមាទាយ វត្ថព្ពំ. ឧត្តរិ ឆារត្តន្តិ បរិវាសតោ ឧត្តរិ ឆ រត្តិយោ. ភិក្ខុមានត្តាយាតិ ភិក្ខូនំ មាននភាវាយ, អារាធនត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. វីសតិសង្ឃោ គណោ អស្សាតិ វីសតិគណោ. តត្រាតិ យត្រ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន វីសតិគណោ ភិក្ខុសង្ឃោ អត្ថិ តត្រ. អព្ភេតព្ពោតិ អភិឯតព្ពោ សម្បដិច្ឆិតព្ពោ, អព្ភានកម្មវសេន ឱសារេតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ, អវ្ហាតព្ពោតិ វា អត្ថោ. អនព្ភិតោតិ ន អព្ភិតោ, អសម្បដិច្ឆិតោ, អកតព្ភានកម្មោតិ វុត្តំ ហោតិ, អនវ្ហាតោតិ វា អត្ថោ. សាមីចីតិ អនុធម្មតា, លោកុត្តរធម្មំ អនុគតា ឱវាទានុសាសនី, សាមីចិ ធម្មតាតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវាតិ.

សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ

តេរសកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.