៤. ចតុត្ថបារាជិកំ

ចតុសច្ចវិទូ សត្ថា, ចតុត្ថំ យំ បកាសយិ;

បារាជិកំ តស្ស ទានិ, បត្តោ សំវណ្ណនាក្កមោ.

យស្មា តស្មា សុវិញ្ញេយ្យំ, យំ បុព្ពេ ច បកាសិតំ;

តំ វជ្ជយិត្វា អស្សាបិ, ហោតិ សំវណ្ណនា អយំ.

វគ្គុមុទាតីរិយភិក្ខុវត្ថុវណ្ណនា

១៩៣. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ…បេ… គិហីនំ កម្មន្តំ អធិដ្ឋេមាតិ គិហីនំ ខេត្តេសុ ចេវ អារាមាទីសុ ច កត្តព្ពកិច្ចំ អធិដ្ឋាម; ‘‘ឯវំ កាតព្ពំ, ឯវំ ន កាតព្ព’’ន្តិ អាចិក្ខាម ចេវ អនុសាសាម ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. ទូតេយ្យន្តិ ទូតកម្មំ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្សាតិ មនុស្សេ ឧត្តិណ្ណធម្មស្ស; មនុស្សេ អតិក្កមិត្វា ព្រហ្មត្តំ វា និព្ពានំ វា បាបនកធម្មស្សាតិ អត្ថោ. ឧត្តរិមនុស្សានំ វា សេដ្ឋបុរិសានំ ឈាយីនញ្ច អរិយានញ្ច ធម្មស្ស. អសុកោ ភិក្ខូតិអាទីសុ អត្តនា ឯវំ មន្តយិត្វា បច្ឆា គិហីនំ ភាសន្តា ‘‘ពុទ្ធរក្ខិតោ នាម ភិក្ខុ បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី, ធម្មរក្ខិតោ ទុតិយស្សា’’តិ ឯវំ នាមវសេនេវ វណ្ណំ ភាសិំសូតិ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ឯសោយេវ ខោ អាវុសោ សេយ្យោតិ កម្មន្តាធិដ្ឋានំ ទូតេយ្យហរណញ្ច ពហុសបត្តំ មហាសមារម្ភំ ន ច សមណសារុប្បំ. តតោ បន ឧភយតោបិ ឯសោ ឯវ សេយ្យោ បាសំសតរោ សុន្ទរតរោ យោ អម្ហាកំ គិហីនំ អញ្ញមញ្ញស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស វណ្ណោ ភាសិតោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ឥរិយាបថំ សណ្ឋបេត្វា និសិន្នំ វា ចង្កមន្តំ វា បុច្ឆន្តានំ វា អបុច្ឆន្តានំ វា គិហីនំ ‘‘អយំ អសុកោ នាម ភិក្ខុ បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី’’តិ ឯវមាទិនា នយេន យោ អម្ហាកំ អញ្ញេន អញ្ញស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស វណ្ណោ ភាសិតោ ភវិស្សតិ, ឯសោ ឯវ សេយ្យោតិ. អនាគតសម្ពន្ធេ បន អសតិ ន ឯតេហិ សោ តស្មិំ ខណេ ភាសិតោវ យស្មា ន យុជ្ជតិ, តស្មា អនាគតសម្ពន្ធំ កត្វា ‘‘យោ ឯវំ ភាសិតោ ភវិស្សតិ, សោ ឯវ សេយ្យោ’’តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. លក្ខណំ បន សទ្ទសត្ថតោ បរិយេសិតព្ពំ.

១៩៤. វណ្ណវា អហេសុន្តិ អញ្ញោយេវ នេសំ អភិនវោ សរីរវណ្ណោ ឧប្បជ្ជិ, តេន វណ្ណេន វណ្ណវន្តោ អហេសុំ. បីណិន្ទ្រិយាតិ បញ្ចហិ បសាទេហិ អភិនិវិដ្ឋោកាសស្ស បរិបុណ្ណត្តា មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ អមិលាតភាវេន បីណិន្ទ្រិយា. បសន្នមុខវណ្ណាតិ កិញ្ចាបិ អវិសេសេន វណ្ណវន្តោ សរីរវណ្ណតោ បន នេសំ មុខវណ្ណោ អធិកតរំ បសន្នោ; អច្ឆោ អនាវិលោ បរិសុទ្ធោតិ អត្ថោ. វិប្បសន្នឆវិវណ្ណាតិ យេន ច តេ មហាកណិការបុប្ផាទិសទិសេន វណ្ណេន វណ្ណវន្តោ, តាទិសោ អញ្ញេសម្បិ មនុស្សានំ វណ្ណោ អត្ថិ. យថា បន ឥមេសំ; ឯវំ ន តេសំ ឆវិវណ្ណោ វិប្បសន្នោ. តេន វុត្តំ – ‘‘វិប្បសន្នឆវិវណ្ណា’’តិ. ឥតិហ តេ ភិក្ខូ នេវ ឧទ្ទេសំ ន បរិបុច្ឆំ ន កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តា. អថ ខោ កុហកតាយ អភូតគុណសំវណ្ណនាយ លទ្ធានិ បណីតភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា យថាសុខំ និទ្ទារាមតំ សង្គណិការាមតញ្ច អនុយុញ្ជន្តា ឥមំ សរីរសោភំ បាបុណិំសុ, យថា តំ ពាលា ភន្តមិគប្បដិភាគាតិ.

វគ្គុមុទាតីរិយាតិ វគ្គុមុទាតីរវាសិនោ. កច្ចិ ភិក្ខវេ ខមនីយន្តិ ភិក្ខវេ កច្ចិ តុម្ហាកំ ឥទំ ចតុចក្កំ នវទ្វារំ សរីរយន្តំ ខមនីយំ សក្កា ខមិតុំ សហិតុំ បរិហរិតុំ ន កិញ្ចិ ទុក្ខំ ឧប្បាទេតីតិ. កច្ចិ យាបនីយន្តិ កច្ចិ សព្ពកិច្ចេសុ យាបេតុំ គមេតុំ សក្កា, ន កិញ្ចិ អន្តរាយំ ទស្សេតីតិ. កុច្ឆិ បរិកន្តោតិ កុច្ឆិ បរិកន្តិតោ វរំ ភវេយ្យ; ‘‘បរិកត្តោ’’តិបិ បាឋោ យុជ្ជតិ. ឯវំ វគ្គុមុទាតីរិយេ អនេកបរិយាយេន វិគរហិត្វា ឥទានិ យស្មា តេហិ កតកម្មំ ចោរកម្មំ ហោតិ, តស្មា អាយតិំ អញ្ញេសម្បិ ឯវរូបស្ស កម្មស្ស អករណត្ថំ អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ.

១៩៥. អាមន្តេត្វា ច បន ‘‘បញ្ចិមេ ភិក្ខវេ មហាចោរា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សន្តោ សំវិជ្ជមានាតិ អត្ថិ ចេវ ឧបលព្ភន្តិ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សត្តលោកេ. ឯវំ ហោតីតិ ឯវំ បុព្ពភាគេ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ. កុទាស្សុ នាមាហន្តិ ឯត្ថ សុឥតិ និបាតោ; កុទា នាមាតិ អត្ថោ. សោ អបរេន សមយេនាតិ សោ បុព្ពភាគេ ឯវំ ចិន្តេត្វា អនុក្កមេន បរិសំ វឌ្ឍេន្តោ បន្ថទូហនកម្មំ បច្ចន្តិមគាមវិលោបន្តិ ឯវមាទីនិ កត្វា វេបុល្លប្បត្តបរិសោ ហុត្វា គាមេបិ អគាមេ, ជនបទេបិ អជនបទេ ករោន្តោ ហនន្តោ ឃាតេន្តោ ឆិន្ទន្តោ ឆេទាបេន្តោ បចន្តោ បាចេន្តោ.

ឥតិ ពាហិរកមហាចោរំ ទស្សេត្វា តេន សទិសេ សាសនេ បញ្ច មហាចោរេ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវមេវ ខោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បាបភិក្ខុនោតិ អញ្ញេសុ ឋានេសុ មូលច្ឆិន្នោ បារាជិកប្បត្តោ ‘‘បាបភិក្ខូ’’តិ វុច្ចតិ. ឥធ បន បារាជិកំ អនាបន្នោ ឥច្ឆាចារេ ឋិតោ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ មទ្ទិត្វា វិចរន្តោ ‘‘បាបភិក្ខូ’’តិ អធិប្បេតោ. តស្សាបិ ពាហិរកចោរស្ស វិយ បុព្ពភាគេ ឯវំ ហោតិ – ‘‘កុទាស្សុ នាមាហំ…បេ… បរិក្ខារាន’’ន្តិ. តត្ថ សក្កតោតិ សក្ការប្បត្តោ. គរុកតោតិ គរុការប្បត្តោ. មានិតោតិ មនសា បិយាយិតោ. បូជិតោតិ ចតុបច្ចយាភិហារបូជាយ បូជិតោ. អបចិតោតិ អបចិតិប្បត្តោ. តត្ថ យស្ស ចត្តារោ បច្ចយេ សក្ករិត្វា សុដ្ឋុ អភិសង្ខតេ បណីតបណីតេ កត្វា ទេន្តិ, សោ សក្កតោ. យស្មិំ គរុភាវំ បច្ចុបេត្វា ទេន្តិ, សោ គរុកតោ. យំ មនសា បិយាយន្តិ, សោ មានិតោ. យស្ស សព្ពម្បេតំ ករោន្តិ, សោ បូជិតោ. យស្ស អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មាទិវសេន បរមនិបច្ចការំ ករោន្តិ, សោ អបចិតោ. ឥមស្ស ច បន សព្ពម្បិ ឥមំ លោកាមិសំ បត្ថយមានស្ស ឯវំ ហោតិ.

សោ អបរេន សមយេនាតិ សោ បុព្ពភាគេ ឯវំ ចិន្តេត្វា អនុក្កមេន សិក្ខាយ អតិព្ពគារវេ ឧទ្ធតេ ឧន្នឡេ ចបលេ មុខរេ វិកិណ្ណវាចេ មុដ្ឋស្សតី អសម្បជានេ បាកតិន្ទ្រិយេ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ បរិច្ចត្តកេ លាភគរុកេ បាបភិក្ខូ សង្គណ្ហិត្វា ឥរិយាបថសណ្ឋបនាទីនិ កុហកវត្តានិ សិក្ខាបេត្វា ‘‘អយំ ថេរោ អសុកស្មិំ នាម សេនាសនេ វស្សំ ឧបគម្ម វត្តបដិបត្តិំ បូរយមានោ វស្សំ វសិត្វា និគ្គតោ’’តិ លោកសម្មតសេនាសនសំវណ្ណនាទីហិ ឧបាយេហិ លោកំ បរិបាចេតុំ បដិពលេហិ ជាតកាទីសុ កតបរិចយេហិ សរសម្បន្នេហិ បាបភិក្ខូហិ សំវណ្ណិយមានគុណោ ហុត្វា សតេន វា សហស្សេន វា បរិវុតោ…បេ… ភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. អយំ ភិក្ខវេ បឋមោ មហាចោរោតិ អយំ សន្ធិច្ឆេទាទិចោរកោ វិយ ន ឯកំ កុលំ ន ទ្វេ, អថ ខោ មហាជនំ វញ្ចេត្វា ចតុបច្ចយគហណតោ ‘‘បឋមោ មហាចោរោ’’តិ វេទិតព្ពោ. យេ បន សុត្តន្តិកា វា អាភិធម្មិកា វា វិនយធរា វា ភិក្ខូ ភិក្ខាចារេ អសម្បជ្ជមានេ បាឡិំ វាចេន្តា អដ្ឋកថំ កថេន្តា អនុមោទនាយ ធម្មកថាយ ឥរិយាបថសម្បត្តិយា ច លោកំ បសាទេន្តា ជនបទចារិកំ ចរន្តិ សក្កតា គរុកតា មានិតា បូជិតា អបចិតា, តេ ‘‘តន្តិបវេណិឃដនកា សាសនជោតកា’’តិ វេទិតព្ពា.

តថាគតប្បវេទិតន្តិ តថាគតេន បដិវិទ្ធំ បច្ចក្ខកតំ ជានាបិតំ វា. អត្តនោ ទហតីតិ បរិសមជ្ឈេ បាឡិញ្ច អដ្ឋកថញ្ច សំសន្ទិត្វា មធុរេន សរេន បសាទនីយំ សុត្តន្តំ កថេត្វា ធម្មកថាវសេន អច្ឆរិយព្ភុតជាតេន វិញ្ញូជនេន ‘‘អហោ, ភន្តេ, បាឡិ ច អដ្ឋកថា ច សុបរិសុទ្ធា, កស្ស សន្តិកេ ឧគ្គណ្ហិត្ថា’’តិ បុច្ឆិតោ ‘‘កោ អម្ហាទិសេ ឧគ្គហាបេតុំ សមត្ថោ’’តិ អាចរិយំ អនុទ្ទិសិត្វា អត្តនា បដិវិទ្ធំ សយម្ភុញាណាធិគតំ ធម្មវិនយំ បវេទេតិ. អយំ តថាគតេន សតសហស្សកប្បាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខេយ្យានិ បារមិយោ បូរេត្វា កិច្ឆេន កសិរេន បដិវិទ្ធធម្មត្ថេនកោ ទុតិយោ មហាចោរោ.

សុទ្ធំ ព្រហ្មចារិន្តិ ខីណាសវភិក្ខុំ. បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តន្តិ និរុបក្កិលេសំ សេដ្ឋចរិយំ ចរន្តំ; អញ្ញម្បិ វា អនាគាមិំ អាទិំ កត្វា យាវ សីលវន្តំ បុថុជ្ជនំ អវិប្បដិសារាទិវត្ថុកំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តំ. អមូលកេន អព្រហ្មចរិយេន អនុទ្ធំសេតីតិ តស្មិំ បុគ្គលេ អវិជ្ជមានេន អន្តិមវត្ថុនា អនុវទតិ ចោទេតិ; អយំ វិជ្ជមានគុណមក្ខី អរិយគុណត្ថេនកោ តតិយោ មហាចោរោ.

គរុភណ្ឌានិ គរុបរិក្ខារានីតិ យថា អទិន្នាទានេ ‘‘ចតុរោ ជនា សំវិធាយ គរុភណ្ឌំ អវាហរុ’’ន្តិ (បរិ. ៤៧៩) ឯត្ថ បញ្ចមាសកគ្ឃនកំ ‘‘គរុភណ្ឌ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឥធ បន ន ឯវំ. អថ ខោ ‘‘បញ្ចិមានិ, ភិក្ខវេ, អវិស្សជ្ជិយានិ ន វិស្សជ្ជេតព្ពានិ សង្ឃេន វា គណេន វា បុគ្គលេន វា. វិស្សជ្ជិតានិបិ អវិស្សជ្ជិតានិ ហោន្តិ. យោ វិស្សជ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. កតមានិ បញ្ច? អារាមោ, អារាមវត្ថុ…បេ… ទារុភណ្ឌំ, មត្តិកាភណ្ឌ’’ន្តិ វចនតោ អវិស្សជ្ជិតព្ពត្តា គរុភណ្ឌានិ. ‘‘បញ្ចិមានិ, ភិក្ខវេ, អវេភង្គិយានិ ន វិភជិតព្ពានិ សង្ឃេន វា គណេន វា បុគ្គលេន វា. វិភត្តានិបិ អវិភត្តានិ ហោន្តិ. យោ វិភជេយ្យ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. កតមានិ បញ្ច? អារាមោ, អារាមវត្ថុ…បេ… ទារុភណ្ឌំ, មត្តិកាភណ្ឌ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣២២) វចនតោ អវេភង្គិយត្តា សាធារណបរិក្ខារភាវេន គរុបរិក្ខារានិ. អារាមោ អារាមវត្ថូតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ តំ សព្ពំ ‘‘បញ្ចិមានិ, ភិក្ខវេ, អវិស្សជ្ជិយានី’’តិ ខន្ធកេ អាគតសុត្តវណ្ណនាយមេវ ភណិស្សាម. តេហិ គិហី សង្គណ្ហាតីតិ តានិ ទត្វា ទត្វា គិហីំ សង្គណ្ហាតិ អនុគ្គណ្ហាតិ. ឧបលាបេតីតិ ‘‘អហោ អម្ហាកំ អយ្យោ’’តិ ឯវំ លបនកេ អនុពន្ធនកេ សស្នេហេ ករោតិ. អយំ អវិស្សជ្ជិយំ អវេភង្គិយញ្ច គរុបរិក្ខារំ តថាភាវតោ ថេនេត្វា គិហិ សង្គណ្ហនកោ ចតុត្ថោ មហាចោរោ. សោ ច បនាយំ ឥមំ គរុភណ្ឌំ កុលសង្គណ្ហនត្ថំ វិស្សជ្ជេន្តោ កុលទូសកទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. បព្ពាជនីយកម្មារហោ ច ហោតិ. ភិក្ខុសង្ឃំ អភិភវិត្វា ឥស្សរវតាយ វិស្សជ្ជេន្តោ ថុល្លច្ចយំ អាបជ្ជតិ. ថេយ្យចិត្តេន វិស្សជ្ជេន្តោ ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា ការេតព្ពោតិ.

អយំ អគ្គោ មហាចោរោតិ អយំ ឥមេសំ ចោរានំ ជេដ្ឋចោរោ; ឥមិនា សទិសោ ចោរោ នាម នត្ថិ, យោ បញ្ចិន្ទ្រិយគ្គហណាតីតំ អតិសណ្ហសុខុមំ លោកុត្តរធម្មំ ថេនេតិ. កិំ បន សក្កា លោកុត្តរធម្មោ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទីនិ វិយ វញ្ចេត្វា ថេនេត្វា គហេតុន្តិ? ន សក្កា, តេនេវាហ – ‘‘យោ អសន្តំ អភូតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឧល្លបតី’’តិ. អយញ្ហិ អត្តនិ អសន្តំ តំ ធម្មំ កេវលំ ‘‘អត្ថិ មយ្ហំ ឯសោ’’តិ ឧល្លបតិ, ន បន សក្កោតិ ឋានា ចាវេតុំ, អត្តនិ វា សំវិជ្ជមានំ កាតុំ. អថ កស្មា ចោរោតិ វុត្តោតិ? យស្មា តំ ឧល្លបិត្វា អសន្តសម្ភាវនាយ ឧប្បន្នេ បច្ចយេ គណ្ហាតិ. ឯវញ្ហិ គណ្ហតា តេ បច្ចយា សុខុមេន ឧបាយេន វញ្ចេត្វា ថេនេត្វា គហិតា ហោន្តិ. តេនេវាហ – ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ? ថេយ្យាយ វោ ភិក្ខវេ រដ្ឋបិណ្ឌោ ភុត្តោ’’តិ. អយញ្ហិ ឯត្ថ អត្ថោ – យំ អវោចុម្ហ – ‘‘អយំ អគ្គោ មហាចោរោ, យោ អសន្តំ អភូតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឧល្លបតី’’តិ. តំ កិស្ស ហេតូតិ កេន ការណេន ឯតំ អវោចុម្ហាតិ ចេ. ‘‘ថេយ្យាយ វោ ភិក្ខវេ រដ្ឋបិណ្ឌោ ភុត្តោ’’តិ ភិក្ខវេ យស្មា សោ តេន រដ្ឋបិណ្ឌោ ថេយ្យាយ ថេយ្យចិត្តេន ភុត្តោ ហោតិ. ឯត្ថ ហិ វោការោ ‘‘យេ ហិ វោ អរិយា អរញ្ញវនបត្ថានី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៥-៣៦) វិយ បទបូរណមត្តេ និបាតោ. តស្មា ‘‘តុម្ហេហិ ភុត្តោ’’តិ ឯវមស្ស អត្ថោ ន ទដ្ឋព្ពោ.

ឥទានិ តមេវត្ថំ គាថាហិ វិភូតតរំ ករោន្តោ ‘‘អញ្ញថា សន្ត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អញ្ញថា សន្តន្តិ អបរិសុទ្ធកាយសមាចារាទិកេន អញ្ញេនាការេន សន្តំ. អញ្ញថា យោ បវេទយេតិ បរិសុទ្ធកាយសមាចារាទិកេន អញ្ញេន អាការេន យោ បវេទេយ្យ. ‘‘បរមបរិសុទ្ធោ អហំ, អត្ថិ មេ អព្ភន្តរេ លោកុត្តរធម្មោ’’តិ ឯវំ ជានាបេយ្យ. បវេទេត្វា ច បន តាយ បវេទនាយ ឧប្បន្នំ ភោជនំ អរហា វិយ ភុញ្ជតិ. និកច្ច កិតវស្សេវ ភុត្តំ ថេយ្យេន តស្ស តន្តិ និកច្ចាតិ វញ្ចេត្វា អញ្ញថា សន្តំ អញ្ញថា ទស្សេត្វា. អគុម្ពអគច្ឆភូតមេវ សាខាបលាសបល្លវាទិច្ឆាទនេន គុម្ពមិវ គច្ឆមិវ ច អត្តានំ ទស្សេត្វា. កិតវស្សេវាតិ វញ្ចកស្ស កេរាដិកស្ស គុម្ពគច្ឆសញ្ញាយ អរញ្ញេ អាគតាគតេ សកុណេ គហេត្វា ជីវិតកប្បកស្ស សាកុណិកស្សេវ. ភុត្តំ ថេយ្យេន តស្ស តន្តិ តស្សាបិ អនរហន្តស្សេវ សតោ អរហន្តភាវំ ទស្សេត្វា លទ្ធភោជនំ ភុញ្ជតោ; យំ តំ ភុត្តំ តំ យថា សាកុណិកកិតវស្ស និកច្ច វញ្ចេត្វា សកុណគ្គហណំ, ឯវំ មនុស្សេ វញ្ចេត្វា លទ្ធស្ស ភោជនស្ស ភុត្តត្តា ថេយ្យេន ភុត្តំ នាម ហោតិ.

ឥមំ បន អត្ថវសំ អជានន្តា យេ ឯវំ ភុញ្ជន្តិ, កាសាវកណ្ឋា…បេ… និរយំ តេ ឧបបជ្ជរេ កាសាវកណ្ឋាតិ កាសាវេន វេឋិតកណ្ឋា. ឯត្តកមេវ អរិយទ្ធជធារណមត្តំ, សេសំ សាមញ្ញំ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ភវិស្សន្តិ ខោ បនានន្ទ អនាគតមទ្ធានំ គោត្រភុនោ កាសាវកណ្ឋា’’តិ (ម. និ. ៣.៣៨០) ឯវំ វុត្តទុស្សីលានំ ឯតំ អធិវចនំ. បាបធម្មាតិ លាមកធម្មា. អសញ្ញតាតិ កាយាទីហិ អសញ្ញតា. បាបាតិ លាមកបុគ្គលា. បាបេហិ កម្មេហីតិ តេហិ ករណកាលេ អាទីនវំ អទិស្វា កតេហិ បរវញ្ចនាទីហិ បាបកម្មេហិ. និរយំ តេ ឧបបជ្ជរេតិ និរស្សាទំ ទុគ្គតិំ តេ ឧបបជ្ជន្តិ; តស្មា សេយ្យោ អយោគុឡោតិ គាថា. តស្សត្ថោ – សចាយំ ទុស្សីលោ អសញ្ញតោ ឥច្ឆាចារេ ឋិតោ កុហនាយ លោកំ វញ្ចកោ បុគ្គលោ តត្តំ អគ្គិសិខូបមំ អយោគុឡំ ភុញ្ជេយ្យ អជ្ឈោហរេយ្យ, តស្ស យញ្ចេតំ រដ្ឋបិណ្ឌំ ភុញ្ជេយ្យ, យញ្ចេតំ អយោគុឡំ, តេសុ ទ្វីសុ អយោគុឡោវ ភុត្តោ សេយ្យោ សុន្ទរតរោ បណីតតរោ ច ភវេយ្យ, ន ហិ អយោគុឡស្ស ភុត្តត្តា សម្បរាយេ សព្ពញ្ញុតញាណេនាបិ ទុជ្ជានបរិច្ឆេទំ ទុក្ខំ អនុភវតិ. ឯវំ បដិលទ្ធស្ស បន តស្ស រដ្ឋបិណ្ឌស្ស ភុត្តត្តា សម្បរាយេ វុត្តប្បការំ ទុក្ខំ អនុភោតិ, អយញ្ហិ កោដិប្បត្តោ មិច្ឆាជីវោតិ.

ឯវំ បាបកិរិយាយ អនាទីនវទស្សាវីនំ អាទីនវំ ទស្សេត្វា ‘‘អថ ខោ ភគវា វគ្គុមុទាតីរិយេ ភិក្ខូ អនេកបរិយាយេន វិគរហិត្វា ទុព្ភរតាយ ទុប្បោសតាយ…បេ… ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិ ច វត្វា ចតុត្ថបារាជិកំ បញ្ញបេន្តោ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ អនភិជាន’’ន្តិ អាទិមាហ.

ឯវំ មូលច្ឆេជ្ជវសេន ទឡ្ហំ កត្វា ចតុត្ថបារាជិកេ បញ្ញត្តេ អបរម្បិ អនុប្បញ្ញត្តត្ថាយ អធិមានវត្ថុ ឧទបាទិ. តស្សុប្បត្តិទីបនត្ថំ ឯតំ វុត្តំ – ‘‘ឯវញ្ចិទំ ភគវតា ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ហោតី’’តិ.

អធិមានវត្ថុវណ្ណនា

១៩៦. តត្ថ អទិដ្ឋេ ទិដ្ឋសញ្ញិនោតិ អរហត្តេ ញាណចក្ខុនា អទិដ្ឋេយេវ ‘‘ទិដ្ឋំ អម្ហេហិ អរហត្ត’’ន្តិ ទិដ្ឋសញ្ញិនោ ហុត្វា. ឯស នយោ អប្បត្តាទីសុ. អយំ បន វិសេសោ – អប្បត្តេតិ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បត្តិវសេន អប្បត្តេ. អនធិគតេតិ មគ្គភាវនាយ អនធិគតេ; អប្បដិលទ្ធេតិបិ អត្ថោ. អសច្ឆិកតេតិ អប្បដិវិទ្ធេ បច្ចវេក្ខណវសេន វា អប្បច្ចក្ខកតេ. អធិមានេនាតិ អធិគតមានេន; ‘‘អធិគតា មយ’’ន្តិ ឯវំ ឧប្បន្នមានេនាតិ អត្ថោ, អធិកមានេន វា ថទ្ធមានេនាតិ អត្ថោ. អញ្ញំ ព្យាករិំសូតិ អរហត្តំ ព្យាករិំសុ; ‘‘បត្តំ អាវុសោ អម្ហេហិ អរហត្តំ, កតំ ករណីយ’’ន្តិ ភិក្ខូនំ អារោចេសុំ. តេសំ មគ្គេន អប្បហីនកិលេសត្តា កេវលំ សមថវិបស្សនាពលេន វិក្ខម្ភិតកិលេសានំ អបរេន សមយេន តថារូបបច្ចយសមាយោគេ រាគាយ ចិត្តំ នមតិ; រាគត្ថាយ នមតីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ ឥតរេសុ.

តញ្ច ខោ ឯតំ អព្ពោហារិកន្តិ តញ្ច ខោ ឯតំ តេសំ អញ្ញព្យាករណំ អព្ពោហារិកំ អាបត្តិបញ្ញាបនេ វោហារំ ន គច្ឆតិ; អាបត្តិយា អង្គំ ន ហោតីតិ អត្ថោ.

កស្ស បនាយំ អធិមានោ ឧប្បជ្ជតិ, កស្ស នុប្បជ្ជតីតិ? អរិយសាវកស្ស តាវ នុប្បជ្ជតិ សោ ហិ មគ្គផលនិព្ពានបហីនកិលេសអវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណេន សញ្ជាតសោមនស្សោ អរិយគុណបដិវេធេ និក្កង្ខោ. តស្មា សោតាបន្នាទីនំ ‘‘អហំ សកទាគាមី’’តិអាទិវសេន អធិមានោ នុប្បជ្ជតិ. ទុស្សីលស្ស នុប្បជ្ជតិ, សោ ហិ អរិយគុណាធិគមេ និរាសោវ. សីលវតោបិ បរិច្ចត្តកម្មដ្ឋានស្ស និទ្ទារាមតាទិមនុយុត្តស្ស នុប្បជ្ជតិ. សុបរិសុទ្ធសីលស្ស បន កម្មដ្ឋានេ អប្បមត្តស្ស នាមរូបំ វវត្ថបេត្វា បច្ចយបរិគ្គហេន វិតិណ្ណកង្ខស្ស តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច សុទ្ធសមថលាភិំ វា សុទ្ធវិបស្សនាលាភិំ វា អន្តរា ឋបេតិ, សោ ហិ ទសបិ វីសតិបិ តិំសម្បិ វស្សានិ កិលេសសមុទាចារំ អបស្សិត្វា ‘‘អហំ សោតាបន្នោ’’តិ វា ‘‘សកទាគាមី’’តិ វា ‘‘អនាគាមី’’តិ វា មញ្ញតិ. សមថវិបស្សនាលាភិំ បន អរហត្តេយេវ ឋបេតិ. តស្ស ហិ សមាធិពលេន កិលេសា វិក្ខម្ភិតា, វិបស្សនាពលេន សង្ខារា សុបរិគ្គហិតា, តស្មា សដ្ឋិម្បិ វស្សានិ អសីតិម្បិ វស្សានិ វស្សសតម្បិ កិលេសា ន សមុទាចរន្តិ, ខីណាសវស្សេវ ចិត្តចារោ ហោតិ. សោ ឯវំ ទីឃរត្តំ កិលេសសមុទាចារំ អបស្សន្តោ អន្តរា អឋត្វាវ ‘‘អរហា អហ’’ន្តិ មញ្ញតីតិ.

សវិភង្គសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៩៧. អនភិជានន្តិ ន អភិជានំ. យស្មា បនាយំ អនភិជានំ សមុទាចរតិ, ស្វស្ស សន្តានេ អនុប្បន្នោ ញាណេន ច អសច្ឆិកតោតិ អភូតោ ហោតិ. តេនស្ស បទភាជនេ ‘‘អសន្តំ អភូតំ អសំវិជ្ជមាន’’ន្តិ វត្វា ‘‘អជានន្តោ អបស្សន្តោ’’តិ វុត្តំ.

ឧត្តរិមនុស្សធម្មន្តិ ឧត្តរិមនុស្សានំ ឈាយីនញ្ចេវ អរិយានញ្ច ធម្មំ. អត្តុបនាយិកន្តិ អត្តនិ តំ ឧបនេតិ, អត្តានំ វា តត្ថ ឧបនេតីតិ អត្តុបនាយិកោ, តំ អត្តុបនាយិកំ; ឯវំ កត្វា សមុទាចរេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. បទភាជនេ បន យស្មា ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ នាម ឈានំ វិមោក្ខំ សមាធិ សមាបត្តិ ញាណទស្សនំ…បេ… សុញ្ញាគារេ អភិរតីតិ ឯវំ ឈានាទយោ អនេកធម្មា វុត្តា. តស្មា តេសំ សព្ពេសំ វសេន អត្តុបនាយិកភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘តេ វា កុសលេ ធម្មេ អត្តនិ ឧបនេតី’’តិ ពហុវចននិទ្ទេសំ អកាសិ. តត្ថ ‘‘ឯតេ ធម្មា មយិ សន្ទិស្សន្តី’’តិ សមុទាចរន្តោ អត្តនិ ឧបនេតិ. ‘‘អហំ ឯតេសុ សន្ទិស្សាមី’’តិ សមុទាចរន្តោ អត្តានំ តេសុ ឧបនេតីតិ វេទិតព្ពោ.

អលមរិយញាណទស្សនន្តិ ឯត្ថ លោកិយលោកុត្តរា បញ្ញា ជាននដ្ឋេន ញាណំ, ចក្ខុនា ទិដ្ឋមិវ ធម្មំ បច្ចក្ខករណតោ ទស្សនដ្ឋេន ទស្សនន្តិ ញាណទស្សនំ. អរិយំ វិសុទ្ធំ ឧត្តមំ ញាណទស្សនន្តិ អរិយញាណទស្សនំ. អលំ បរិយត្តំ កិលេសវិទ្ធំសនសមត្ថំ អរិយញាណទស្សនមេត្ថ, ឈានាទិភេទេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ អលំ វា អរិយញាណទស្សនមស្សាតិ អលមរិយញាណទស្សនោ, តំ អលមរិយញាណទស្សនំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មន្តិ ឯវំ បទត្ថសម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ យេន ញាណទស្សនេន សោ អលមរិយញាណទស្សនោតិ វុច្ចតិ. តទេវ ទស្សេតុំ ‘‘ញាណន្តិ តិស្សោ វិជ្ជា, ទស្សនន្តិ យំ ញាណំ តំ ទស្សនំ; យំ ទស្សនំ តំ ញាណ’’ន្តិ វិជ្ជាសីសេន បទភាជនំ វុត្តំ. មហគ្គតលោកុត្តរា បនេត្ថ សព្ពាបិ បញ្ញា ‘‘ញាណ’’ន្តិ វេទិតព្ពា.

សមុទាចរេយ្យាតិ វុត្តប្បការមេតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ អត្តុបនាយិកំ កត្វា អារោចេយ្យ. ឥត្ថិយា វាតិអាទិ បន អារោចេតព្ពបុគ្គលនិទស្សនំ. ឯតេសញ្ហិ អារោចិតេ អារោចិតំ ហោតិ ន ទេវមារព្រហ្មានំ, នាបិ បេតយក្ខតិរច្ឆានគតានន្តិ. ឥតិ ជានាមិ ឥតិ បស្សាមីតិ សមុទាចរណាការនិទស្សនមេតំ. បទភាជនេ បនស្ស ‘‘ជានាមហំ ឯតេ ធម្មេ, បស្សាមហំ ឯតេ ធម្មេ’’តិ ឥទំ តេសុ ឈានាទីសុ ធម្មេសុ ជាននបស្សនានំ បវត្តិទីបនំ, ‘‘អត្ថិ ច មេ ឯតេ ធម្មា’’តិអាទិ អត្តុបនាយិកភាវទីបនំ.

១៩៨. តតោ អបរេន សមយេនាតិ អាបត្តិបដិជាននសមយទស្សនមេតំ. អយំ បន អារោចិតក្ខណេយេវ បារាជិកំ អាបជ្ជតិ. អាបត្តិំ បន អាបន្នោ យស្មា បរេន ចោទិតោ វា អចោទិតោ វា បដិជានាតិ; តស្មា ‘‘សមនុគ្គាហិយមានោ វា អសមនុគ្គាហិយមានោ វា’’តិ វុត្តំ.

តត្ថ សមនុគ្គាហិយមានេ តាវ – កិំ តេ អធិគតន្តិ អធិគមបុច្ឆា; ឈានវិមោក្ខាទីសុ, សោតាបត្តិមគ្គាទីសុ វា កិំ តយា អធិគតន្តិ. កិន្តិ តេ អធិគតន្តិ ឧបាយបុច្ឆា. អយញ្ហិ ឯត្ថាធិប្បាយោ – កិំ តយា អនិច្ចលក្ខណំ ធុរំ កត្វា អធិគតំ, ទុក្ខានត្តលក្ខណេសុ អញ្ញតរំ វា? កិំ វា សមាធិវសេន អភិនិវិសិត្វា, ឧទាហុ វិបស្សនាវសេន? តថា កិំ រូបេ អភិនិវិសិត្វា, ឧទាហុ អរូបេ? កិំ វា អជ្ឈត្តំ អភិនិវិសិត្វា, ឧទាហុ ពហិទ្ធាតិ? កទា តេ អធិគតន្តិ កាលបុច្ឆា. បុព្ពណ្ហមជ្ឈន្ហិកាទីសុ កតរស្មិំ កាលេតិ វុត្តំ ហោតិ? កត្ថ តេ អធិគតន្តិ ឱកាសបុច្ឆា. កតរស្មិំ ឱកាសេ, កិំ រត្តិដ្ឋានេ, ទិវាដ្ឋានេ, រុក្ខមូលេ, មណ្ឌបេ, កតរស្មិំ វា វិហារេតិ វុត្តំ ហោតិ. កតមេ តេ កិលេសា បហីនាតិ បហីនកិលេសបុច្ឆា. កតរមគ្គវជ្ឈា តវ កិលេសា បហីនាតិ វុត្តំ ហោតិ. កតមេសំ ត្វំ ធម្មានំ លាភីតិ បដិលទ្ធធម្មបុច្ឆា. បឋមមគ្គាទីសុ កតមេសំ ធម្មានំ ត្វំ លាភីតិ វុត្តំ ហោតិ.

តស្មា ឥទានិ ចេបិ កោចិ ភិក្ខុ ឧត្តរិមនុស្សធម្មាធិគមំ ព្យាករេយ្យ, ន សោ ឯត្តាវតាវ សក្កាតព្ពោ. ឥមេសុ បន ឆសុ ឋានេសុ សោធនត្ថំ វត្តព្ពោ – ‘‘កិំ តេ អធិគតំ, កិំ ឈានំ, ឧទាហុ វិមោក្ខាទីសុ អញ្ញតរ’’ន្តិ? យោ ហិ យេន អធិគតោ ធម្មោ, សោ តស្ស បាកដោ ហោតិ. សចេ ‘‘ឥទំ នាម មេ អធិគត’’ន្តិ វទតិ, តតោ ‘‘កិន្តិ តេ អធិគត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពោ, ‘‘អនិច្ចលក្ខណាទីសុ កិំ ធុរំ កត្វា អដ្ឋតិំសាយ វា អារម្មណេសុ រូបារូបអជ្ឈត្តពហិទ្ធាទិភេទេសុ វា ធម្មេសុ កេន មុខេន អភិនិវិសិត្វា’’តិ យោ ហិ យស្សាភិនិវេសោ, សោ តស្ស បាកដោ ហោតិ. សចេ ‘‘អយំ នាម មេ អភិនិវេសោ ឯវំ មយា អធិគត’’ន្តិ វទតិ, តតោ ‘‘កទា តេ អធិគត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពោ, ‘‘កិំ បុព្ពណ្ហេ, ឧទាហុ មជ្ឈន្ហិកាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ កាលេ’’តិ សព្ពេសញ្ហិ អត្តនា អធិគតកាលោ បាកដោ ហោតិ. សចេ ‘‘អសុកស្មិំ នាម កាលេ អធិគតន្តិ វទតិ, តតោ ‘‘កត្ថ តេ អធិគត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពោ, ‘‘កិំ ទិវាដ្ឋានេ, ឧទាហុ រត្តិដ្ឋានាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ ឱកាសេ’’តិ សព្ពេសញ្ហិ អត្តនា អធិគតោកាសោ បាកដោ ហោតិ. សចេ ‘‘អសុកស្មិំ នាម មេ ឱកាសេ អធិគត’’ន្តិ វទតិ, តតោ ‘‘កតមេ តេ កិលេសា បហីនា’’តិ បុច្ឆិតព្ពោ, ‘‘កិំ បឋមមគ្គវជ្ឈា, ឧទាហុ ទុតិយាទិមគ្គវជ្ឈា’’តិ សព្ពេសញ្ហិ អត្តនា អធិគតមគ្គេន បហីនកិលេសា បាកដា ហោន្តិ. សចេ ‘‘ឥមេ នាម មេ កិលេសា បហីនា’’តិ វទតិ, តតោ ‘‘កតមេសំ ត្វំ ធម្មានំ លាភី’’តិ បុច្ឆិតព្ពោ, ‘‘កិំ សោតាបត្តិមគ្គស្ស, ឧទាហុ សកទាគាមិមគ្គាទីសុ អញ្ញតរស្សា’’តិ សព្ពេសំ ហិ អត្តនា អធិគតធម្មា បាកដា ហោន្តិ. សចេ ‘‘ឥមេសំ នាមាហំ ធម្មានំ លាភី’’តិ វទតិ, ឯត្តាវតាបិស្ស វចនំ ន សទ្ធាតព្ពំ, ពហុស្សុតា ហិ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាកុសលា ភិក្ខូ ឥមានិ ឆ ឋានានិ សោធេតុំ សក្កោន្តិ.

ឥមស្ស បន ភិក្ខុនោ អាគមនបដិបទា សោធេតព្ពា. យទិ អាគមនបដិបទា ន សុជ្ឈតិ, ‘‘ឥមាយ បដិបទាយ លោកុត្តរធម្មោ នាម ន លព្ភតី’’តិ អបនេតព្ពោ. យទិ បនស្ស អាគមនបដិបទា សុជ្ឈតិ, ‘‘ទីឃរត្តំ តីសុ សិក្ខាសុ អប្បមត្តោ ជាគរិយមនុយុត្តោ ចតូសុ បច្ចយេសុ អលគ្គោ អាកាសេ បាណិសមេន ចេតសា វិហរតី’’តិ បញ្ញាយតិ, តស្ស ភិក្ខុនោ ព្យាករណំ បដិបទាយ សទ្ធិំ សំសន្ទតិ. ‘‘សេយ្យថាបិ នាម គង្គោទកំ យមុនោទកេន សទ្ធិំ សំសន្ទតិ សមេតិ; ឯវមេវ សុបញ្ញត្តា តេន ភគវតា សាវកានំ និព្ពានគាមិនី បដិបទា សំសន្ទតិ និព្ពានញ្ច បដិបទា ចា’’តិ (ទី. និ. ២.២៩៦) វុត្តសទិសំ ហោតិ.

អបិច ខោ ន ឯត្តកេនាបិ សក្ការោ កាតព្ពោ. កស្មា? ឯកច្ចស្ស ហិ បុថុជ្ជនស្សាបិ សតោ ខីណាសវបដិបត្តិសទិសា បដិបទា ហោតិ, តស្មា សោ ភិក្ខុ តេហិ តេហិ ឧបាយេហិ ឧត្តាសេតព្ពោ. ខីណាសវស្ស នាម អសនិយាបិ មត្ថកេ បតមានាយ ភយំ វា ឆម្ភិតត្តំ វា លោមហំសោ វា ន ហោតិ. សចស្ស ភយំ វា ឆម្ភិតត្តំ វា លោមហំសោ វា ឧប្បជ្ជតិ, ‘‘ន ត្វំ អរហា’’តិ អបនេតព្ពោ. សចេ បន អភីរូ អច្ឆម្ភី អនុត្រាសី ហុត្វា សីហោ វិយ និសីទតិ, អយំ ភិក្ខុ សម្បន្នវេយ្យាករណោ សមន្តា រាជរាជមហាមត្តាទីហិ បេសិតំ សក្ការំ អរហតីតិ.

បាបិច្ឆោតិ យា សា ‘‘ឥធេកច្ចោ ទុស្សីលោវ សមានោ សីលវាតិ មំ ជនោ ជានាតូតិ ឥច្ឆតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៨៥១) នយេន វុត្តា បាបិច្ឆា តាយ សមន្នាគតោ. ឥច្ឆាបកតោតិ តាយ បាបិកាយ ឥច្ឆាយ អបកតោ អភិភូតោ បារាជិកោ ហុត្វា.

វិសុទ្ធាបេក្ខោតិ អត្តនោ វិសុទ្ធិំ អបេក្ខមានោ ឥច្ឆមានោ បត្ថយមានោ. អយញ្ហិ យស្មា បារាជិកំ អាបន្នោ, តស្មា ភិក្ខុភាវេ ឋត្វា អភព្ពោ ឈានាទីនិ អធិគន្តុំ, ភិក្ខុភាវោ ហិស្ស សគ្គន្តរាយោ ចេវ ហោតិ មគ្គន្តរាយោ ច. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សាមញ្ញំ ទុប្បរាមដ្ឋំ និរយាយុបកឌ្ឍតី’’តិ (ធ. ប. ៣១១). អបរម្បិ វុត្តំ – ‘‘សិថិលោ ហិ បរិព្ពាជោ, ភិយ្យោ អាកិរតេ រជ’’ន្តិ (ធ. ប. ៣១៣). ឥច្ចស្ស ភិក្ខុភាវោ វិសុទ្ធិ នាម ន ហោតិ. យស្មា បន គិហី វា ឧបាសកោ វា អារាមិកោ វា សាមណេរោ វា ហុត្វា ទានសរណសីលសំវរាទីហិ សគ្គមគ្គំ វា ឈានវិមោក្ខាទីហិ មោក្ខមគ្គំ វា អារាធេតុំ ភព្ពោ ហោតិ, តស្មាស្ស គិហិអាទិភាវោ វិសុទ្ធិ នាម ហោតិ, តស្មា តំ វិសុទ្ធិំ អបេក្ខនតោ ‘‘វិសុទ្ធាបេក្ខោ’’តិ វុច្ចតិ. តេនេវ ចស្ស បទភាជនេ ‘‘គិហី វា ហោតុកាមោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯវំ វទេយ្យាតិ ឯវំ ភណេយ្យ. កថំ? ‘‘អជានមេវំ អាវុសោ អវចំ ជានាមិ, អបស្សំ បស្សាមី’’តិ. បទភាជនេ បន ‘‘ឯវំ វទេយ្យា’’តិ ឥទំ បទំ អនុទ្ធរិត្វាវ យថា វទន្តោ ‘‘អជានមេវំ អាវុសោ អវចំ ជានាមិ, អបស្សំ បស្សាមី’’តិ វទតិ នាមាតិ វុច្ចតិ, តំ អាការំ ទស្សេតុំ ‘‘នាហំ ឯតេ ធម្មេ ជានាមី’’តិអាទិ វុត្តំ. តុច្ឆំ មុសា វិលបិន្តិ អហំ វចនត្ថវិរហតោ តុច្ឆំ វញ្ចនាធិប្បាយតោ មុសា វិលបិំ, អភណិន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បទភាជនេ បនស្ស អញ្ញេន បទព្យញ្ជនេន អត្ថមត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘តុច្ឆកំ មយា ភណិត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

បុរិមេ ឧបាទាយាតិ បុរិមានិ តីណិ បារាជិកានិ អាបន្នេ បុគ្គលេ ឧបាទាយ. សេសំ បុព្ពេ វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថត្តា ច បាកដមេវាតិ.

បទភាជនីយវណ្ណនា

១៩៩. ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋសិក្ខាបទំ បទានុក្កមេន វិភជិត្វា ឥទានិ យស្មា ហេដ្ឋា បទភាជនីយម្ហិ ‘‘ឈានំ វិមោក្ខំ សមាធិ សមាបត្តិ ញាណទស្សនំ…បេ… សុញ្ញាគារេ អភិរតី’’តិ ឯវំ សំខិត្តេនេវ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ ទស្សិតោ, ន វិត្ថារេន អាបត្តិំ អារោបេត្វា តន្តិ ឋបិតា. សង្ខេបទស្សិតេ ច អត្ថេ ន សព្ពេ សព្ពាការេន នយំ គហេតុំ សក្កោន្តិ, តស្មា សព្ពាការេន នយគ្គហណត្ថំ បុន តទេវ បទភាជនំ មាតិកាឋានេ ឋបេត្វា វិត្ថារតោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ទស្សេត្វា អាបត្តិភេទំ ទស្សេតុកាមោ ‘‘ឈានន្តិ បឋមំ ឈានំ, ទុតិយំ ឈាន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បឋមជ្ឈានាទីហិ មេត្តាឈានាទីនិបិ អសុភជ្ឈានាទីនិបិ អានាបានស្សតិសមាធិជ្ឈានម្បិ លោកិយជ្ឈានម្បិ លោកុត្តរជ្ឈានម្បិ សង្គហិតមេវ. តស្មា ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិន្តិបិ…បេ… ចតុត្ថំ ជ្ឈានំ, មេត្តាឈានំ, ឧបេក្ខាឈានំ អសុភជ្ឈានំ អានាបានស្សតិសមាធិជ្ឈានំ, លោកិយជ្ឈានំ, លោកុត្តរជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិបិ ភណន្តោ បារាជិកោវ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

សុដ្ឋុ មុត្តោ វិវិធេហិ វា កិលេសេហិ មុត្តោតិ វិមោក្ខោ. សោ បនាយំ រាគទោសមោហេហិ សុញ្ញត្តា សុញ្ញតោ. រាគទោសមោហនិមិត្តេហិ អនិមិត្តត្តា អនិមិត្តោ. រាគទោសមោហបណិធីនំ អភាវតោ អប្បណិហិតោតិ វុច្ចតិ. ចិត្តំ សមំ អាទហតិ អារម្មណេ ឋបេតីតិ សមាធិ. អរិយេហិ សមាបជ្ជិតព្ពតោ សមាបត្តិ. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវ. ឯត្ថ ច វិមោក្ខត្តិកេន ច សមាធិត្តិកេន ច អរិយមគ្គោវ វុត្តោ. សមាបត្តិត្តិកេន បន ផលសមាបត្តិ. តេសុ យំកិញ្ចិ ឯកម្បិ បទំ គហេត្វា ‘‘អហំ ឥមស្ស លាភីម្ហី’’តិ ភណន្តោ បារាជិកោវ ហោតិ.

តិស្សោ វិជ្ជាតិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិ, ទិព្ពចក្ខុ, អាសវានំ ខយេ ញាណន្តិ. តត្ថ ឯកិស្សាបិ នាមំ គហេត្វា ‘‘អហំ ឥមិស្សា វិជ្ជាយ លាភីម្ហី’’តិ ភណន្តោ បារាជិកោ ហោតិ. សង្ខេបដ្ឋកថាយំ បន ‘‘វិជ្ជានំ លាភីម្ហី’តិ ភណន្តោបិ ‘តិស្សន្នំ វិជ្ជានំ លាភីម្ហី’តិ ភណន្តោបិ បារាជិកោ វា’’តិ វុត្តំ. មគ្គភាវនាបទភាជនេ វុត្តា សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មា មគ្គសម្បយុត្តា លោកុត្តរាវ ឥធាធិប្បេតា. តស្មា លោកុត្តរានំ សតិបដ្ឋានានំ សម្មប្បធានានំ ឥទ្ធិបាទានំ ឥន្ទ្រិយានំ ពលានំ ពោជ្ឈង្គានំ អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស លាភីម្ហីតិ វទតោ បារាជិកន្តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. មហាបច្ចរិយាទីសុ បន ‘‘សតិបដ្ឋានានំ លាភីម្ហី’តិ ឯវំ ឯកេកកោដ្ឋាសវសេនាបិ ‘កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានស្ស លាភីម្ហី’តិ ឯវំ តត្ថ ឯកេកធម្មវសេនាបិ វទតោ បារាជិកមេវា’’តិ វុត្តំ តម្បិ សមេតិ. កស្មា? មគ្គក្ខណុប្បន្នេយេវ សន្ធាយ វុត្តត្តា. ផលសច្ឆិកិរិយាយបិ ឯកេកផលវសេន បារាជិកំ វេទិតព្ពំ.

រាគស្ស បហានន្តិអាទិត្តិកេ កិលេសប្បហានមេវ វុត្តំ. តំ បន យស្មា មគ្គេន វិនា នត្ថិ, តតិយមគ្គេន ហិ កាមរាគទោសានំ បហានំ, ចតុត្ថេន មោហស្ស, តស្មា ‘‘រាគោ មេ បហីនោ’’តិអាទីនិ វទតោបិ បារាជិកំ វុត្តំ.

រាគា ចិត្តំ វិនីវរណតាតិអាទិត្តិកេ លោកុត្តរចិត្តមេវ វុត្តំ. តស្មា ‘‘រាគា មេ ចិត្តំ វិនីវរណ’’ន្តិអាទីនិ វទតោបិ បារាជិកមេវ.

សុញ្ញាគារបទភាជនេ បន យស្មា ឈានេន អឃដេត្វា ‘‘សុញ្ញាគារេ អភិរមាមី’’តិ វចនមត្តេន បារាជិកំ នាធិប្បេតំ, តស្មា ‘‘បឋមេន ឈានេន សុញ្ញាគារេ អភិរតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្មា យោ ឈានេន ឃដេត្វា ‘‘ឥមិនា នាម ឈានេន សុញ្ញាគារេ អភិរមាមី’’តិ វទតិ, អយមេវ បារាជិកោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

យា ច ‘‘ញាណ’’ន្តិ ឥមស្ស បទភាជនេ អម្ពដ្ឋសុត្តាទីសុ (ទី. និ. ១.២៥៤ អាទយោ) វុត្តាសុ អដ្ឋសុ វិជ្ជាសុ វិបស្សនាញាណមនោមយិទ្ធិឥទ្ធិវិធទិព្ពសោតចេតោបរិយញាណភេទា បញ្ច វិជ្ជា ន អាគតា, តាសុ ឯកា វិបស្សនាវ បារាជិកវត្ថុ ន ហោតិ, សេសា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. តស្មា ‘‘វិបស្សនាយ លាភីម្ហី’’តិបិ ‘‘វិបស្សនាញាណស្ស លាភីម្ហី’’តិបិ វទតោ បារាជិកំ នត្ថិ. ផុស្សទេវត្ថេរោ បន ភណតិ – ‘‘ឥតរាបិ ចតស្សោ វិជ្ជា ញាណេន អឃដិតា បារាជិកវត្ថូ ន ហោន្តិ. តស្មា ‘មនោមយស្ស លាភីម្ហិ, ឥទ្ធិវិធស្ស, ទិព្ពាយ សោតធាតុយា, ចេតោបរិយស្ស លាភីម្ហី’តិ វទតោបិ បារាជិកំ នត្ថី’’តិ. តំ តស្ស អន្តេវាសិកេហេវ បដិក្ខិត្តំ – ‘‘អាចរិយោ ន អាភិធម្មិកោ ភុម្មន្តរំ ន ជានាតិ, អភិញ្ញា នាម ចតុត្ថជ្ឈានបាទកោវ មហគ្គតធម្មោ, ឈានេនេវ ឥជ្ឈតិ. តស្មា មនោមយស្ស លាភីម្ហី’តិ វា ‘មនោមយញាណស្ស លាភីម្ហី’តិ វា យថា វា តថា វា វទតុ បារាជិកមេវា’’តិ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ និព្ពានំ បាឡិយា អនាគតំ, អថ ខោ ‘‘និព្ពានំ មេ បត្ត’’ន្តិ វា ‘‘សច្ឆិកត’’ន្តិ វា វទតោ បារាជិកមេវ. កស្មា? និព្ពានស្ស និព្ពត្តិតលោកុត្តរត្តា. តថា ‘‘ចត្តារិ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈិំ បដិវិទ្ធានិ មយា’’តិ វទតោបិ បារាជិកមេវ. កស្មា? សច្ចប្បដិវេធោតិ ហិ មគ្គស្ស បរិយាយវចនំ. យស្មា បន ‘‘តិស្សោ បដិសម្ភិទា កាមាវចរកុសលតោ ចតូសុ ញាណសម្បយុត្តេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជន្តិ, ក្រិយតោ ចតូសុ ញាណសម្បយុត្តេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជន្តិ, អត្ថបដិសម្ភិទា ឯតេសុ ចេវ ឧប្បជ្ជតិ, ចតូសុ មគ្គេសុ ចតូសុ ផលេសុ ច ឧប្បជ្ជតី’’តិ វិភង្គេ (វិភ. ៧៤៦) វុត្តំ. តស្មា ‘‘ធម្មបដិសម្ភិទាយ លាភីម្ហី’’តិ វា, ‘‘និរុត្តិ…បេ… បដិភានបដិសម្ភិទាយ លាភីម្ហី’’តិ វា ‘‘លោកិយអត្ថបដិសម្ភិទាយ លាភីម្ហី’’តិ វា វុត្តេបិ បារាជិកំ នត្ថិ. ‘‘បដិសម្ភិទានំ លាភីម្ហី’’តិ វុត្តេ ន តាវ សីសំ ឱតរតិ. ‘‘លោកុត្តរអត្ថបដិសម្ភិទាយ លាភីម្ហី’’តិ វុត្តេ បន បារាជិកំ ហោតិ. សង្ខេបដ្ឋកថាយំ បន អត្ថបដិសម្ភិទាប្បត្តោម្ហីតិ អវិសេសេនាបិ វទតោ បារាជិកំ វុត្តំ. កុរុន្ទិយម្បិ ‘‘ន មុច្ចតី’’តិ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯត្តាវតា បារាជិកំ នត្ថិ, ឯត្តាវតា សីសំ ន ឱតរតិ, ឯត្តាវតា ន បារាជិក’’ន្តិ វិចារិតត្តា ន សក្កា អញ្ញំ បមាណំ កាតុន្តិ.

‘‘និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជាមី’’តិ វា ‘‘លាភីម្ហាហំ តស្សា’’តិ វា វទតោបិ បារាជិកំ នត្ថិ. កស្មា? និរោធសមាបត្តិយា នេវ លោកិយត្តា ន លោកុត្តរត្តាតិ. សចេ បនស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘និរោធំ នាម អនាគាមី វា ខីណាសវោ វា សមាបជ្ជតិ, តេសំ មំ អញ្ញតរោតិ ជានិស្សតី’’តិ ព្យាករោតិ, សោ ច នំ តថា ជានាតិ, បារាជិកន្តិ មហាបច្ចរិសង្ខេបដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. តំ វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

‘‘អតីតភវេ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ សោតាបន្នោម្ហី’’តិ វទតោបិ បារាជិកំ នត្ថិ. អតីតក្ខន្ធានញ្ហិ បរាមដ្ឋត្តា សីសំ ន ឱតរតីតិ. សង្ខេបដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អតីតេ អដ្ឋសមាបត្តិលាភីម្ហី’’តិ វទតោ បារាជិកំ នត្ថិ, កុប្បធម្មត្តា ឥធ បន ‘‘អត្ថិ អកុប្បធម្មត្តាតិ កេចិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ. តម្បិ តត្ថេវ ‘‘អតីតត្តភាវំ សន្ធាយ កថេន្តស្ស បារាជិកំ ន ហោតិ, បច្ចុប្បន្នត្តភាវំ សន្ធាយ កថេន្តស្សេវ ហោតី’’តិ បដិក្ខិត្តំ.

សុទ្ធិកវារកថាវណ្ណនា

២០០. ឯវំ ឈានាទីនិ ទស មាតិកាបទានិ វិត្ថារេត្វា ឥទានិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឧល្លបន្តោ យំ សម្បជានមុសាវាទំ ភណតិ, តស្ស អង្គំ ទស្សេត្វា តស្សេវ វិត្ថារស្ស វសេន ចក្កបេយ្យាលំ ពន្ធន្តោ ឧល្លបនាការញ្ច អាបត្តិភេទញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘តីហាការេហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុទ្ធិកវារោ វត្តុកាមវារោ បច្ចយបដិសំយុត្តវារោតិ តយោ មហាវារា. តេសុ សុទ្ធិកវារេ បឋមជ្ឈានំ អាទិំ កត្វា យាវ មោហា ចិត្តំ វិនីវរណបទំ, តាវ ឯកមេកស្មិំ បទេ សមាបជ្ជិំ, សមាបជ្ជាមិ, សមាបន្នោ, លាភីម្ហិ, វសីម្ហិ, សច្ឆិកតំ មយាតិ ឥមេសុ ឆសុ បទេសុ ឯកមេកំ បទំ តីហាការេហិ, ចតូហិ, បញ្ចហិ, ឆហិ, សត្តហាការេហីតិ ឯវំ បញ្ចក្ខត្តុំ យោជេត្វា សុទ្ធិកនយោ នាម វុត្តោ. តតោ បឋមញ្ច ឈានំ, ទុតិយញ្ច ឈានន្តិ ឯវំ បឋមជ្ឈានេន សទ្ធិំ ឯកមេកំ បទំ ឃដេន្តេន សព្ពបទានិ ឃដេត្វា តេនេវ វិត្ថារេន ខណ្ឌចក្កំ នាម វុត្តំ. តញ្ហិ បុន អានេត្វា បឋមជ្ឈានាទីហិ ន យោជិតំ, តស្មា ‘‘ខណ្ឌចក្ក’’ន្តិ វុច្ចតិ. តតោ ទុតិយញ្ច ឈានំ, តតិយញ្ច ឈានន្តិ ឯវំ ទុតិយជ្ឈានេន សទ្ធិំ ឯកមេកំ បទំ ឃដេត្វា បុន អានេត្វា បឋមជ្ឈានេន សទ្ធិំ សម្ពន្ធិត្វា តេនេវ វិត្ថារេន ពទ្ធចក្កំ នាម វុត្តំ. តតោ យថា ទុតិយជ្ឈានេន សទ្ធិំ, ឯវំ តតិយជ្ឈានាទីហិបិ សទ្ធិំ, ឯកមេកំ បទំ ឃដេត្វា បុន អានេត្វា ទុតិយជ្ឈានាទីហិ សទ្ធិំ សម្ពន្ធិត្វា តេនេវ វិត្ថារេន អញ្ញានិបិ ឯកូនតិំស ពទ្ធចក្កានិ វត្វា ឯកមូលកនយោ និដ្ឋាបិតោ. បាឋោ បន សង្ខេបេន ទស្សិតោ, សោ អសម្មុយ្ហន្តេន វិត្ថារតោ វេទិតព្ពោ.

យថា ច ឯកមូលកោ, ឯវំ ទុមូលកាទយោបិ សព្ពមូលកបរិយោសានា ចតុន្នំ សតានំ ឧបរិ បញ្ចតិំស នយា វុត្តា. សេយ្យថិទំ – ទ្វិមូលកា ឯកូនតិំស, តិមូលកា អដ្ឋវីស, ចតុមូលកា សត្តវីស; ឯវំ បញ្ចមូលកាទយោបិ ឯកេកំ ឩនំ កត្វា យាវ តិំសមូលកា, តាវ វេទិតព្ពា. បាឋេ បន តេសំ នាមម្បិ សង្ខិបិត្វា ‘‘ឥទំ សព្ពមូលក’’ន្តិ តិំសមូលកនយោ ឯកោ ទស្សិតោ. យស្មា ច សុញ្ញាគារបទំ ឈានេន អឃដិតំ សីសំ ន ឱតរតិ, តស្មា តំ អនាមសិត្វា មោហា ចិត្តំ វិនីវរណបទបរិយោសានាយេវ សព្ពត្ថ យោជនា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. ឯវំ បឋមជ្ឈានាទីនិ បដិបាដិយា វា ឧប្បដិបាដិយា វា ទុតិយជ្ឈានាទីហិ ឃដេត្វា វា អឃដេត្វា វា សមាបជ្ជិន្តិអាទិនា នយេន ឧល្លបតោ មោក្ខោ នត្ថិ, បារាជិកំ អាបជ្ជតិយេវាតិ.

ឥមស្ស អត្ថស្ស ទស្សនវសេន វុត្តេ ច បនេតស្មិំ សុទ្ធិកមហាវារេ អយំ សង្ខេបតោ អត្ថវណ្ណនា – តីហាការេហីតិ សម្បជានមុសាវាទស្ស អង្គភូតេហិ តីហិ ការណេហិ. បុព្ពេវស្ស ហោតីតិ បុព្ពភាគេយេវ អស្ស បុគ្គលស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘មុសា ភណិស្ស’’ន្តិ. ភណន្តស្ស ហោតីតិ ភណមានស្ស ហោតិ. ភណិតស្ស ហោតីតិ ភណិតេ អស្ស ហោតិ, យំ វត្តព្ពំ តស្មិំ វុត្តេ ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា ភណិតស្សាតិ វុត្តវតោ និដ្ឋិតវចនស្ស ហោតីតិ. យោ ឯវំ បុព្ពភាគេបិ ជានាតិ, ភណន្តោបិ ជានាតិ, បច្ឆាបិ ជានាតិ, ‘‘មុសា មយា ភណិត’’ន្តិ សោ ‘‘បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិ ភណន្តោ បារាជិកំ អាបជ្ជតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ ទស្សិតោ. កិញ្ចាបិ ទស្សិតោ, អថ ខោ អយមេត្ថ វិសេសោ – បុច្ឆា តាវ ហោតិ ‘‘‘មុសា ភណិស្ស’ន្តិ បុព្ពភាគោ អត្ថិ, ‘មុសា មយា ភណិត’ន្តិ បច្ឆាភាគោ នត្ថិ, វុត្តមត្តមេវ ហិ កោចិ បមុស្សតិ, កិំ តស្ស បារាជិកំ ហោតិ, ន ហោតី’’តិ? សា ឯវំ អដ្ឋកថាសុ វិស្សជ្ជិតា – បុព្ពភាគេ ‘‘មុសា ភណិស្ស’’ន្តិ ច ភណន្តស្ស ‘‘មុសា ភណាមី’’តិ ច ជានតោ បច្ឆាភាគេ ‘‘មុសា មយា ភណិត’’ន្តិ ន សក្កា ន ភវិតុំ. សចេបិ ន ហោតិ បារាជិកមេវ. បុរិមមេវ ហិ អង្គទ្វយំ បមាណំ. យស្សាបិ បុព្ពភាគេ ‘‘មុសា ភណិស្ស’’ន្តិ អាភោគោ នត្ថិ, ភណន្តោ បន ‘‘មុសា ភណាមី’’តិ ជានាតិ, ភណិតេបិ ‘‘មុសា មយា ភណិត’’ន្តិ ជានាតិ, សោ អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោ. បុព្ពភាគោ ហិ បមាណតរោ. តស្មិំ អសតិ ទវា ភណិតំ វា រវា ភណិតំ វា ហោតី’’តិ.

ឯត្ថ ច តំញាណតា ច ញាណសមោធានញ្ច បរិច្ចជិតព្ពំ. តំញាណតា បរិច្ចជិតព្ពាតិ យេន ចិត្តេន ‘‘មុសា ភណិស្ស’’ន្តិ ជានាតិ, តេនេវ ‘‘មុសា ភណាមី’’តិ ច ‘‘មុសា មយា ភណិត’’ន្តិ ច ជានាតីតិ ឯវំ ឯកចិត្តេនេវ តីសុ ខណេសុ ជានាតីតិ អយំ តំញ្ញណតា បរិច្ចជិតព្ពា, ន ហិ សក្កា តេនេវ ចិត្តេន តំ ចិត្តំ ជានិតុំ យថា ន សក្កា តេនេវ អសិនា សោ អសិ ឆិន្ទិតុន្តិ. បុរិមំ បុរិមំ បន ចិត្តំ បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស ចិត្តស្ស តថា ឧប្បត្តិយា បច្ចយោ ហុត្វា និរុជ្ឈតិ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘បមាណំ បុព្ពភាគោវ, តស្មិំ សតិ ន ហេស្សតិ;

សេសទ្វយន្តិ នត្ថេត, មិតិ វាចា តិវង្គិកា’’តិ.

‘‘ញាណសមោធានំ បរិច្ចជិតព្ព’’ន្តិ ឯតានិ តីណិ ចិត្តានិ ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ន គហេតព្ពានិ. ឥទញ្ហិ ចិត្តំ នាម –

អនិរុទ្ធម្ហិ បឋមេ, ន ឧប្បជ្ជតិ បច្ឆិមំ;

និរន្តរុប្បជ្ជនតោ, ឯកំ វិយ បកាសតិ.

ឥតោ បរំ បន យ្វាយំ ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិ សម្បជានមុសា ភណតិ, យស្មា សោ ‘‘នត្ថិ មេ បឋមំ ឈាន’’ន្តិ ឯវំទិដ្ឋិកោ ហោតិ, តស្ស ហិ អត្ថេវាយំ លទ្ធិ. តថា ‘‘នត្ថិ មេ បឋមំ ឈាន’’ន្តិ ឯវមស្ស ខមតិ ចេវ រុច្ចតិ ច. ឯវំសភាវមេវ ចស្ស ចិត្តំ ‘‘នត្ថិ មេ បឋមំ ឈាន’’ន្តិ. យទា បន មុសា វត្តុកាមោ ហោតិ, តទា តំ ទិដ្ឋិំ វា ទិដ្ឋិយា សហ ខន្តិំ វា ទិដ្ឋិខន្តីហិ សទ្ធិំ រុចិំ វា, ទិដ្ឋិខន្តិរុចីហិ សទ្ធិំ ភាវំ វា វិនិធាយ និក្ខិបិត្វា បដិច្ឆាទេត្វា អភូតំ កត្វា ភណតិ, តស្មា តេសម្បិ វសេន អង្គភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘ចតូហាការេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិវារេ ច ‘‘អដ្ឋង្គិកោ មុសាវាទោ’’តិ (បដិ. ៣២៨) វុត្តត្តា តត្ថ អធិប្បេតាយ សញ្ញាយ សទ្ធិំ អញ្ញោបិ ឥធ ‘‘អដ្ឋហាការេហី’’តិ ឯកោ នយោ យោជេតព្ពោ.

ឯត្ថ ច វិនិធាយ ទិដ្ឋិន្តិ ពលវធម្មវិនិធានវសេនេតំ វុត្តំ. វិនិធាយ ខន្តិន្តិអាទីនិ តតោ ទុព្ពលទុព្ពលានំ វិនិធានវសេន. វិនិធាយ សញ្ញន្តិ ឥទំ បនេត្ថ សព្ពទុព្ពលធម្មវិនិធានំ. សញ្ញាមត្តម្បិ នាម អវិនិធាយ សម្បជានមុសា ភាសិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យស្មា បន ‘‘សមាបជ្ជិស្សាមី’’តិអាទិនា អនាគតវចនេន បារាជិកំ ន ហោតិ, តស្មា ‘‘សមាបជ្ជិ’’ន្តិអាទីនិ អតីតវត្តមានបទានេវ បាឋេ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ.

២០៧. ឥតោ បរំ សព្ពម្បិ ឥមស្មិំ សុទ្ធិកមហាវារេ ឧត្តានត្ថមេវ. ន ហេត្ថ តំ អត្ថិ – យំ ឥមិនា វិនិច្ឆយេន ន សក្កា ភវេយ្យ វិញ្ញាតុំ, ឋបេត្វា កិលេសប្បហានបទស្ស បទភាជនេ ‘‘រាគោ មេ ចត្តោ វន្តោ’’តិអាទីនំ បទានំ អត្ថំ. ស្វាយំ វុច្ចតិ – ឯត្ថ ហិ ចត្តោតិ ឥទំ សកភាវបរិច្ចជនវសេន វុត្តំ. វន្តោតិ ឥទំ បុន អនាទិយនភាវទស្សនវសេន. មុត្តោតិ ឥទំ សន្តតិតោ វិមោចនវសេន. បហីនោតិ ឥទំ មុត្តស្សាបិ ក្វចិ អនវដ្ឋានទស្សនវសេន. បដិនិស្សដ្ឋោតិ ឥទំ បុព្ពេ អាទិន្នបុព្ពស្ស បដិនិស្សគ្គទស្សនវសេន. ឧក្ខេដិតោតិ ឥទំ អរិយមគ្គេន ឧត្តាសិតត្តា បុន អនល្លីយនភាវទស្សនវសេន. ស្វាយមត្ថោ សទ្ទសត្ថតោ បរិយេសិតព្ពោ. សមុក្ខេដិតោតិ ឥទំ សុដ្ឋុ ឧត្តាសេត្វា អណុសហគតស្សាបិ បុន អនល្លីយនភាវទស្សនវសេន វុត្តន្តិ.

សុទ្ធិកវារកថា និដ្ឋិតា.

វត្តុកាមវារកថា

២១៥. វត្តុកាមវារេបិ ‘‘តីហាការេហី’’តិអាទីនំ អត្ថោ, វារបេយ្យាលប្បភេទោ ច សព្ពោ ឥធ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. កេវលញ្ហិ យំ ‘‘មយា វិរជ្ឈិត្វា អញ្ញំ វត្តុកាមេន អញ្ញំ វុត្តំ, តស្មា នត្ថិ មយ្ហំ អាបត្តី’’តិ ឯវំ ឱកាសគវេសកានំ បាបបុគ្គលានំ ឱកាសនិសេធនត្ថំ វុត្តោ. យថេវ ហិ ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិ វត្តុកាមោ ‘‘ធម្មំ បច្ចក្ខាមី’’តិអាទីសុ សិក្ខាបច្ចក្ខានបទេសុ យំ វា តំ វា វទន្តោបិ ខេត្តេ ឱតិណ្ណត្តា សិក្ខាបច្ចក្ខាតកោវ ហោតិ; ឯវំ បឋមជ្ឈានាទីសុ ឧត្តរិមនុស្សធម្មបទេសុ យំកិញ្ចិ ឯកំ វត្តុកាមោ តតោ អញ្ញំ យំ វា តំ វា វទន្តោបិ ខេត្តេ ឱតិណ្ណត្តា បារាជិកោវ ហោតិ. សចេ យស្ស វទតិ, សោ តមត្ថំ តង្ខណញ្ញេវ ជានាតិ. ជាននលក្ខណញ្ចេត្ថ សិក្ខាបច្ចក្ខានេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

អយំ បន វិសេសោ – សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហត្ថមុទ្ទាយ សីសំ ន ឱតរតិ. ឥទំ អភូតារោចនំ ហត្ថមុទ្ទាយបិ ឱតរតិ. យោ ហិ ហត្ថវិការាទីហិបិ អង្គបច្ចង្គចោបនេហិ អភូតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ វិញ្ញត្តិបថេ ឋិតស្ស បុគ្គលស្ស អារោចេតិ, សោ ច តមត្ថំ ជានាតិ, បារាជិកោវ ហោតិ. អថ បន យស្ស អារោចេតិ, សោ ន ជានាតិ ‘‘កិ អយំ ភណតី’’តិ, សំសយំ វា អាបជ្ជតិ, ចិរំ វីមំសិត្វា វា បច្ឆា ជានាតិ, អប្បដិវិជានន្តោ ឥច្ចេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. ឯវំ អប្បដិវិជានន្តស្ស វុត្តេ ថុល្លច្ចយំ ហោតិ. យោ បន ឈានាទីនិ អត្តនោ អធិគមវសេន វា ឧគ្គហបរិបុច្ឆាទិវសេន វា ន ជានាតិ, កេវលំ ឈានន្តិ វា វិមោក្ខោតិ វា វចនមត្តមេវ សុតំ ហោតិ, សោបិ តេន វុត្តេ ‘‘ឈានំ កិរ សមាបជ្ជិន្តិ ឯស វទតី’’តិ យទិ ឯត្តកមត្តម្បិ ជានាតិ, ជានាតិច្ចេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. តស្ស វុត្តេ បារាជិកមេវ. សេសោ ឯកស្ស វា ទ្វិន្នំ វា ពហូនំ វា និយមិតានិយមិតវសេន វិសេសោ សព្ពោ សិក្ខាបច្ចក្ខានកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ.

វត្តុកាមវារកថា និដ្ឋិតា.

បច្ចយបដិសំយុត្តវារកថា

២២០. បច្ចយបដិសំយុត្តវារេបិ – សព្ពំ វារបេយ្យាលភេទំ បុព្ពេ អាគតបទានញ្ច អត្ថំ វុត្តនយេនេវ ញត្វា បាឡិក្កមោ តាវ ឯវំ ជានិតព្ពោ. ឯត្ថ ហិ ‘‘យោ តេ វិហារេ វសិ, យោ តេ ចីវរំ បរិភុញ្ជិ, យោ តេ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិ, យោ តេ សេនាសនំ បរិភុញ្ជិ, យោ តេ គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ បរិភុញ្ជី’’តិ ឥមេ បញ្ច បច្ចត្តវចនវារា, ‘‘យេន តេ វិហារោ បរិភុត្តោ’’តិអាទយោ បញ្ច ករណវចនវារា, ‘‘យំ ត្វំ អាគម្ម វិហារំ អទាសី’’តិអាទយោ បញ្ច ឧបយោគវចនវារា វុត្តា, តេសំ វសេន ឥធ វុត្តេន សុញ្ញាគារបទេន សទ្ធិំ បុព្ពេ វុត្តេសុ បឋមជ្ឈានាទីសុ សព្ពបទេសុ វារបេយ្យាលភេទោ វេទិតព្ពោ. ‘‘យោ តេ វិហារេ, យេន តេ វិហារោ, យំ ត្វំ អាគម្ម វិហារ’’ន្តិ ឯវំ បរិយាយេន វុត្តត្តា បន ‘‘អហ’’ន្តិ ច អវុត្តត្តា បដិវិជានន្តស្ស វុត្តេបិ ឥធ ថុល្លច្ចយំ, អបដិវិជានន្តស្ស ទុក្កដន្តិ អយមេត្ថ វិនិច្ឆយោ.

អនាបត្តិភេទកថា

ឯវំ វិត្ថារវសេន អាបត្តិភេទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អនាបត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘អនាបត្តិ អធិមានេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អធិមានេនាតិ អធិគតមានេន សមុទាចរន្តស្ស អនាបត្តិ. អនុល្លបនាធិប្បាយស្សាតិ កោហញ្ញេ ឥច្ឆាចារេ អឋត្វា អនុល្លបនាធិប្បាយស្ស សព្រហ្មចារីនំ សន្តិកេ អញ្ញំ ព្យាករោន្តស្ស អនាបត្តិ. ឧម្មត្តកាទយោ បុព្ពេ វុត្តនយាឯវ. ឥធ បន អាទិកម្មិកា វគ្គុមុទាតីរិយា ភិក្ខូ. តេសំ អនាបត្តីតិ.

បទភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមុដ្ឋានាទីសុ ឥទំ សិក្ខាបទំ តិសមុដ្ឋានំ – ហត្ថមុទ្ទាយ អារោចេន្តស្ស កាយចិត្តតោ, វចីភេទេន អារោចេន្តស្ស វាចាចិត្តតោ, ឧភយំ ករោន្តស្ស កាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ. កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, តិវេទនំ ហសន្តោបិ ហិ សោមនស្សិកោ ឧល្លបតិ ភាយន្តោបិ មជ្ឈត្តោបីតិ.

វិនីតវត្ថុវណ្ណនា

២២៣. វិនីតវត្ថូសុ – អធិមានវត្ថុ អនុបញ្ញត្តិយំ វុត្តនយមេវ.

ទុតិយវត្ថុស្មិំ – បណិធាយាតិ បត្ថនំ កត្វា. ឯវំ មំ ជនោ សម្ភាវេស្សតីតិ ឯវំ អរញ្ញេ វសន្តំ មំ ជនោ អរហត្តេ វា សេក្ខភូមិយំ វា សម្ភាវេស្សតិ, តតោ លោកស្ស សក្កតោ ភវិស្សាមិ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោតិ. អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯវំ បណិធាយ ‘‘អរញ្ញេ វសិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តស្ស បទវារេ បទវារេ ទុក្កដំ. តថា អរញ្ញេ កុដិករណចង្កមននិសីទននិវាសនបាវុរណាទីសុ សព្ពកិច្ចេសុ បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ. តស្មា ឯវំ អរញ្ញេ ន វសិតព្ពំ. ឯវំ វសន្តោ ហិ សម្ភាវនំ លភតុ វា មា វា ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. យោ បន សមាទិន្នធុតង្គោ ‘‘ធុតង្គំ រក្ខិស្សាមី’’តិ វា ‘‘គាមន្តេ មេ វសតោ ចិត្តំ វិក្ខិបតិ, អរញ្ញំ សប្បាយ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា វា ‘‘អទ្ធា អរញ្ញេ តិណ្ណំ វិវេកានំ អញ្ញតរំ បាបុណិស្សាមី’’តិ វា ‘‘អរញ្ញំ បវិសិត្វា អរហត្តំ អបាបុណិត្វា ន និក្ខមិស្សាមី’’តិ វា ‘‘អរញ្ញវាសោ នាម ភគវតា បសត្ថោ, មយិ ច អរញ្ញេ វសន្តេ ពហូ សព្រហ្មចារិនោ គាមន្តំ ហិត្វា អារញ្ញកា ភវិស្សន្តី’’តិ វា ឯវំ អនវជ្ជវាសំ វសិតុកាមោ ហោតិ, តេន វសិតព្ពំ.

តតិយវត្ថុស្មិម្បិ – ‘‘អភិក្កន្តាទីនិ សណ្ឋបេត្វា បិណ្ឌាយ ចរិស្សាមី’’តិ និវាសនបារុបនកិច្ចតោ បភុតិ យាវ ភោជនបរិយោសានំ តាវ បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ. សម្ភាវនំ លភតុ វា មា វា ទុក្កដមេវ. ខន្ធកវត្តសេខិយវត្តបរិបូរណត្ថំ បន សព្រហ្មចារីនំ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនត្ថំ វា បាសាទិកេហិ អភិក្កមបដិក្កមាទីហិ បិណ្ឌាយ បវិសន្តោ អនុបវជ្ជោ វិញ្ញូនន្តិ.

ចតុត្ថបញ្ចមវត្ថូសុ – ‘‘យោ តេ វិហារេ វសី’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយេនេវ ‘‘អហ’’ន្តិ អវុត្តត្តា បារាជិកំ នត្ថិ. អត្តុបនាយិកមេវ ហិ សមុទាចរន្តស្ស បារាជិកំ វុត្តំ.

បណិធាយ ចង្កមីតិអាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តនយានេវ.

សំយោជនវត្ថុស្មិំ – សំយោជនា បហីនាតិបិ ‘‘ទស សំយោជនា បហីនា’’តិបិ ‘‘ឯកំ សំយោជនំ បហីន’’ន្តិបិ វទតោ កិលេសប្បហានមេវ អារោចិតំ ហោតិ, តស្មា បារាជិកំ.

២២៤. រហោវត្ថូសុ – រហោ ឧល្លបតីតិ ‘‘រហោគតោ អរហា អហ’’ន្តិ វទតិ, ន មនសា ចិន្តិតមេវ ករោតិ. តេនេត្ថ ទុក្កដំ វុត្តំ.

វិហារវត្ថុ ឧបដ្ឋានវត្ថុ ច វុត្តនយមេវ.

២២៥. ន ទុក្ករវត្ថុស្មិំ – តស្ស ភិក្ខុនោ អយំ លទ្ធិ – ‘‘អរិយបុគ្គលាវ ភគវតោ សាវកា’’តិ. តេនាហ – ‘‘យេ ខោ តេ ភគវតោ សាវកា តេ ឯវំ វទេយ្យុ’’ន្តិ. យស្មា ចស្ស អយមធិប្បាយោ – ‘‘សីលវតា អារទ្ធវិបស្សកេន ន ទុក្ករំ អញ្ញំ ព្យាកាតុំ, បដិពលោ សោ អរហត្តំ បាបុណិតុ’’ន្តិ. តស្មា ‘‘អនុល្លបនាធិប្បាយោ អហ’’ន្តិ អាហ.

វីរិយវត្ថុស្មិំ អារាធនីយោតិ សក្កា អារាធេតុំ សម្បាទេតុំ និព្ពត្តេតុន្តិ អត្ថោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

មច្ចុវត្ថុស្មិំ សោ ភិក្ខុ ‘‘យស្ស វិប្បដិសារោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ ភាយេយ្យ. មយ្ហំ បន អវិប្បដិសារវត្ថុកានិ បរិសុទ្ធានិ សីលានិ, ស្វាហំ កិំ មរណស្ស ភាយិស្សាមី’’តិ ឯតមត្ថវសំ បដិច្ច ‘‘នាហំ អាវុសោ មច្ចុនោ ភាយាមី’’តិ អាហ. តេនស្ស អនាបត្តិ.

វិប្បដិសារវត្ថុស្មិម្បិ ឯសេវ នយោ. តតោ បរានិ តីណិ វត្ថូនិ វីរិយវត្ថុសទិសានេវ.

វេទនាវត្ថូសុបឋមស្មិំ តាវ សោ ភិក្ខុ បដិសង្ខានពលេន អធិវាសនខន្តិយំ ឋត្វា ‘‘នាវុសោ សក្កា យេន វា តេន វា អធិវាសេតុ’’ន្តិ អាហ. តេនស្ស អនាបត្តិ.

ទុតិយេ បន អត្តុបនាយិកំ អកត្វា ‘‘នាវុសោ សក្កា បុថុជ្ជនេនា’’តិ បរិយាយេន វុត្តត្តា ថុល្លច្ចយំ.

២២៦. ព្រាហ្មណវត្ថូសុសោ កិរ ព្រាហ្មណោ ន កេវលំ ‘‘អាយន្តុ ភោន្តោ អរហន្តោ’’តិ អាហ. យំ យំ បនស្ស វចនំ មុខតោ និគ្គច្ឆតិ, សព្ពំ ‘‘អរហន្តានំ អាសនានិ បញ្ញបេថ, បាទោទកំ ទេថ, អរហន្តោ បាទេ ធោវន្តូ’’តិ អរហន្តវាទបដិសំយុត្តំយេវ. តំ បនស្ស បសាទភញ្ញំ សទ្ធាចរិតត្តា អត្តនោ សទ្ធាពលេន សមុស្សាហិតស្ស វចនំ. តស្មា ភគវា ‘‘អនាបត្តិ, ភិក្ខវេ, បសាទភញ្ញេ’’តិ អាហ. ឯវំ វុច្ចមានេន បន ភិក្ខុនា ន ហដ្ឋតុដ្ឋេនេវ បច្ចយា បរិភុញ្ជិតព្ពា, ‘‘អរហត្តសម្បាបិកំ បដិបទំ បរិបូរេស្សាមី’’តិ ឯវំ យោគោ ករណីយោតិ.

អញ្ញព្យាករណវត្ថូនិសំយោជនវត្ថុសទិសានេវ. អគារវត្ថុស្មិំ សោ ភិក្ខុ គិហិភាវេ អនត្ថិកតាយ អនបេក្ខតាយ ‘‘អភព្ពោ ខោ អាវុសោ មាទិសោ’’តិ អាហ, ន ឧល្លបនាធិប្បាយេន. តេនស្ស អនាបត្តិ.

២២៧. អាវដកាមវត្ថុស្មិំ សោ ភិក្ខុ វត្ថុកាមេសុ ច កិលេសកាមេសុ ច លោកិយេនេវ អាទីនវទស្សនេន និរបេក្ខោ. តស្មា ‘‘អាវដា មេ អាវុសោ កាមា’’តិ អាហ. តេនស្ស អនាបត្តិ. ឯត្ថ ច អាវដាតិ អាវារិតា និវារិតា, បដិក្ខិត្តាតិ អត្ថោ.

អភិរតិវត្ថុស្មិំ សោ ភិក្ខុ សាសនេ អនុក្កណ្ឋិតភាវេន ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីសុ ច អភិរតភាវេន ‘‘អភិរតោ អហំ អាវុសោ បរមាយ អភិរតិយា’’តិ អាហ, ន ឧល្លបនាធិប្បាយេន. តេនស្ស អនាបត្តិ.

បក្កមនវត្ថុស្មិំ យោ ឥមម្ហា អាវាសា បឋមំ បក្កមិស្សតីតិ ឯវំ អាវាសំ វា មណ្ឌបំ វា សីមំ វា យំកិញ្ចិ ឋានំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា កតាយ កតិកាយ យោ ‘‘មំ អរហាតិ ជានន្តូ’’តិ តម្ហា ឋានា បឋមំ បក្កមតិ, បារាជិកោ ហោតិ. យោ បន អាចរិយុបជ្ឈាយានំ វា កិច្ចេន មាតាបិតូនំ វា កេនចិទេវ ករណីយេន ភិក្ខាចារត្ថំ វា ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆានំ វា អត្ថាយ អញ្ញេន វា តាទិសេន ករណីយេន តំ ឋានំ អតិក្កមិត្វា គច្ឆតិ, អនាបត្តិ. សចេបិស្ស ឯវំ គតស្ស បច្ឆា ឥច្ឆាចារោ ឧប្បជ្ជតិ ‘‘ន ទានាហំ តត្ថ គមិស្សាមិ ឯវំ មំ អរហាតិ សម្ភាវេស្សន្តី’’តិ អនាបត្តិយេវ.

យោបិ កេនចិទេវ ករណីយេន តំ ឋានំ បត្វា សជ្ឈាយមនសិការាទិវសេន អញ្ញវិហិតោ វា ហុត្វា ចោរាទីហិ វា អនុពទ្ធោ មេឃំ វា ឧដ្ឋិតំ ទិស្វា អនោវស្សកំ បវិសិតុកាមោ តំ ឋានំ អតិក្កមតិ, អនាបត្តិ. យានេន វា ឥទ្ធិយា វា គច្ឆន្តោបិ បារាជិកំ នាបជ្ជតិ, បទគមនេនេវ អាបជ្ជតិ. តម្បិ យេហិ សហ កតិកា កតា, តេហិ សទ្ធិំ អបុព្ពំអចរិមំ គច្ឆន្តោ នាបជ្ជតិ. ឯវំ គច្ឆន្តា ហិ សព្ពេបិ អញ្ញមញ្ញំ រក្ខន្តិ. សចេបិ មណ្ឌបរុក្ខមូលាទីសុ កិញ្ចិ ឋានំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘យោ ឯត្ថ និសីទតិ វា ចង្កមតិ វា, តំ អរហាតិ ជានិស្សាម’’ បុប្ផានិ វា ឋបេត្វា ‘‘យោ ឥមានិ គហេត្វា បូជំ ករិស្សតិ, តំ អរហាតិ ជានិស្សាមា’’តិអាទិនា នយេន កតិកា កតា ហោតិ, តត្រាបិ ឥច្ឆាចារវសេន តថា ករោន្តស្ស បារាជិកមេវ. សចេបិ ឧបាសកេន អន្តរាមគ្គេ វិហារោ វា កតោ ហោតិ, ចីវរាទីនិ វា ឋបិតានិ ហោន្តិ, ‘‘យេ អរហន្តោ តេ ឥមស្មិំ វិហារេ វសន្តុ, ចីវរាទីនិ ច គណ្ហន្តូ’’តិ. តត្រាបិ ឥច្ឆាចារវសេន វសន្តស្ស វា ចីវរាទីនិ វា គណ្ហន្តស្ស បារាជិកមេវ. ឯតំ បន អធម្មិកកតិកវត្តំ, តស្មា ន កាតព្ពំ, អញ្ញំ វា ឯវរូបំ ‘‘ឥមស្មិំ តេមាសព្ភន្តរេ សព្ពេវ អារញ្ញកា ហោន្តុ, បិណ្ឌបាតិកង្គាទិអវសេសធុតង្គធរា វា អថ វា សព្ពេវ ខីណាសវា ហោន្តូ’’តិ ឯវមាទិ. នានាវេរជ្ជកា ហិ ភិក្ខូ សន្និបតន្តិ. តត្ថ កេចិ ទុព្ពលា អប្បថាមា ឯវរូបំ វត្តំ អនុបាលេតុំ ន សក្កោន្តិ. តស្មា ឯវរូបម្បិ វត្តំ ន កាតព្ពំ. ‘‘ឥមំ តេមាសំ សព្ពេហេវ ន ឧទ្ទិសិតព្ពំ, ន បរិបុច្ឆិតព្ពំ, ន បព្ពាជេតព្ពំ, មូគព្ពតំ គណ្ហិតព្ពំ, ពហិ សីមដ្ឋស្សាបិ សង្ឃលាភោ ទាតព្ពោ’’តិ ឯវមាទិកំ បន ន កាតព្ពមេវ.

២២៨. លក្ខណសំយុត្តេ យ្វាយំ អាយស្មា ច លក្ខណោតិ លក្ខណត្ថេរោ វុត្តោ, ឯស ជដិលសហស្សស្ស អព្ភន្តរេ ឯហិភិក្ខូបសម្បទាយ ឧបសម្បន្នោ អាទិត្តបរិយាយាវសានេ អរហត្តប្បត្តោ ឯកោ មហាសាវកោតិ វេទិតព្ពោ. យស្មា បនេស លក្ខណសម្បន្នេន សព្ពាការបរិបូរេន ព្រហ្មសមេន អត្តភាវេន សមន្នាគតោ, តស្មា លក្ខណោតិ សង្ខំ គតោ. មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ បន បព្ពជិតទិវសតោ សត្តមេ ទិវសេ អរហត្តប្បត្តោ ទុតិយោ អគ្គសាវកោ.

សិតំ បាត្វាកាសីតិ មន្ទហសិតំ បាតុអកាសិ, បកាសយិ ទស្សេសីតិ វុត្តំ ហោតិ. កិំ បន ទិស្វា ថេរោ សិតំ បាត្វាកាសីតិ? ឧបរិ បាឡិយំ អាគតំ អដ្ឋិកសង្ខលិកំ ឯកំ បេតលោកេ និព្ពត្តំ សត្តំ ទិស្វា, តញ្ច ខោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា, ន បសាទចក្ខុនា. បសាទចក្ខុស្ស ហិ ឯតេ អត្តភាវា ន អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ. ឯវរូបំ បន អត្តភាវំ ទិស្វា ការុញ្ញេ កាតព្ពេ កស្មា សិតំ បាត្វាកាសីតិ? អត្តនោ ច ពុទ្ធញាណស្ស ច សម្បត្តិសមនុស្សរណតោ. តញ្ហិ ទិស្វា ថេរោ ‘‘អទិដ្ឋសច្ចេន នាម បុគ្គលេន បដិលភិតព្ពា ឯវរូបា អត្តភាវា មុត្តោ អហំ, លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ’’តិ អត្តនោ ច សម្បត្តិំ អនុស្សរិត្វា ‘‘អហោ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណសម្បត្តិ, យោ ‘កម្មវិបាកោ, ភិក្ខវេ, អចិន្តេយ្យោ; ន ចិន្តេតព្ពោ’តិ (អ. និ. ៤.៧៧) ទេសេសិ, បច្ចក្ខំ វត កត្វា ពុទ្ធា ទេសេន្តិ, សុប្បដិវិទ្ធា ពុទ្ធានំ ធម្មធាតូ’’តិ ឯវំ ពុទ្ធញាណសម្បត្តិញ្ច សរិត្វា សិតំ បាត្វាកាសីតិ. យស្មា បន ខីណាសវា នាម ន អការណា សិតំ បាតុករោន្តិ, តស្មា តំ លក្ខណត្ថេរោ បុច្ឆិ – ‘‘កោ នុ ខោ អាវុសោ មោគ្គល្លាន ហេតុ, កោ បច្ចយោ សិតស្ស បាតុកម្មាយា’’តិ. ថេរោ បន យស្មា យេហិ អយំ ឧបបត្តិ សាមំ អទិដ្ឋា, តេ ទុស្សទ្ធាបយា ហោន្តិ, តស្មា ភគវន្តំ សក្ខិំ កត្វា ព្យាកាតុកាមតាយ ‘‘អកាលោ ខោ, អាវុសោ’’តិអាទិមាហ. តតោ ភគវតោ សន្តិកេ បុដ្ឋោ ‘‘ឥធាហំ អាវុសោ’’តិអាទិនា នយេន ព្យាកាសិ.

តត្ថ អដ្ឋិកសង្ខលិកន្តិ សេតំ និម្មំសលោហិតំ អដ្ឋិសង្ឃាតំ. គិជ្ឈាបិ កាកាបិ កុលលាបីតិ ឯតេបិ យក្ខគិជ្ឈា ចេវ យក្ខកាកា ច យក្ខកុលលា ច បច្ចេតព្ពា. បាកតិកានំ បន គិជ្ឈាទីនំ អាបាថម្បិ ឯតំ រូបំ នាគច្ឆតិ. អនុបតិត្វា អនុបតិត្វាតិ អនុពន្ធិត្វា អនុពន្ធិត្វា. វិតុឌេន្តីតិ វិនិវិជ្ឈិត្វា គច្ឆន្តិ. វិតុទេន្តីតិ វា បាឋោ, អសិធារូបមេហិ តិខិណេហិ លោហតុណ្ឌេហិ វិជ្ឈន្តីតិ អត្ថោ. សា សុទំ អដ្ដស្សរំ ករោតីតិ ឯត្ថ សុទន្តិ និបាតោ, សា អដ្ឋិកសង្ខលិកា អដ្ដស្សរំ អាតុរស្សរំ ករោតីតិ អត្ថោ. អកុសលវិបាកានុភវនត្ថំ កិរ យោជនប្បមាណាបិ តាទិសា អត្តភាវា និព្ពត្តន្តិ, បសាទុស្សទា ច ហោន្តិ បក្កគណ្ឌសទិសា; តស្មា សា អដ្ឋិកសង្ខលិកា ពលវវេទនាតុរា តាទិសំ សរមកាសីតិ. ឯវញ្ច បន វត្វា បុន អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ‘‘វដ្ដគាមិកសត្តា នាម ឯវរូបា អត្តភាវា ន មុច្ចន្តី’’តិ សត្តេសុ ការុញ្ញំ បដិច្ច ឧប្បន្នំ ធម្មសំវេគំ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្ស មយ្ហំ អាវុសោ ឯតទហោសិ; អច្ឆរិយំ វត ភោ’’តិអាទិមាហ.

ភិក្ខូ ឧជ្ឈាយន្តីតិ យេសំ សា បេតូបបត្តិ អប្បច្ចក្ខា, តេ ឧជ្ឈាយន្តិ. ភគវា បន ថេរស្សានុភាវំ បកាសេន្តោ ‘‘ចក្ខុភូតា វត ភិក្ខវេ សាវកា វិហរន្តី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចក្ខុ ភូតំ ជាតំ ឧប្បន្នំ តេសន្តិ ចក្ខុភូតា; ភូតចក្ខុកា ឧប្បន្នចក្ខុកា, ចក្ខុំ ឧប្បាទេត្វា, វិហរន្តីតិ អត្ថោ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. យត្រ ហិ នាមាតិ ឯត្ថ យត្រាតិ ការណវចនំ. តត្រាយមត្ថយោជនា; យស្មា នាម សាវកោបិ ឯវរូបំ ញស្សតិ វា ទក្ខតិ វា សក្ខិំ វា ករិស្សតិ, តស្មា អវោចុម្ហ – ‘‘ចក្ខុភូតា វត ភិក្ខវេ សាវកា វិហរន្តិ, ញាណភូតា វត ភិក្ខវេ សាវកា វិហរន្តី’’តិ.

បុព្ពេវ មេ សោ ភិក្ខវេ សត្តោ ទិដ្ឋោតិ ពោធិមណ្ឌេ សព្ពញ្ញុតញាណប្បដិវេធេន អប្បមាណេសុ ចក្កវាឡេសុ អប្បមាណេ សត្តនិកាយេ ភវគតិយោនិឋិតិនិវាសេ ច បច្ចក្ខំ ករោន្តេន មយា បុព្ពេវ សោ សត្តោ ទិដ្ឋោតិ វទតិ.

គោឃាតកោតិ គាវោ វធិត្វា វធិត្វា អដ្ឋិតោ មំសំ មោចេត្វា វិក្កិណិត្វា ជីវិកកប្បនកសត្តោ. តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេនាតិ តស្ស នានាចេតនាហិ អាយូហិតស្ស អបរាបរិយកម្មស្ស. តត្រ ហិ យាយ ចេតនាយ នរកេ បដិសន្ធិ ជនិតា, តស្សា វិបាកេ បរិក្ខីណេ អវសេសកម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា អារម្មណំ កត្វា បុន បេតាទីសុ បដិសន្ធិ និព្ពត្តតិ, តស្មា សា បដិសន្ធិ កម្មសភាគតាយ វា អារម្មណសភាគតាយ វា ‘‘តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសោ’’តិ វុច្ចតិ. អយញ្ច សត្តោ ឯវំ ឧបបន្នោ. តេនាហ – ‘‘តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេនា’’តិ. តស្ស កិរ នរកា ចវនកាលេ និម្មំសកតានំ គុន្នំ អដ្ឋិរាសិ ឯវ និមិត្តំ អហោសិ. សោ បដិច្ឆន្នម្បិ តំ កម្មំ វិញ្ញូនំ បាកដំ វិយ ករោន្តោ អដ្ឋិសង្ខលិកបេតោ ជាតោ.

២២៩. មំសបេសិវត្ថុស្មិំ គោឃាតកោតិ គោមំសបេសិយោ កត្វា សុក្ខាបេត្វា វល្លូរវិក្កយេន អនេកានិ វស្សានិ ជីវិកំ កប្បេសិ. តេនស្ស នរកា ចវនកាលេ មំសបេសិយេវ និមិត្តំ អហោសិ. សោ មំសបេសិបេតោ ជាតោ.

មំសបិណ្ឌវត្ថុស្មិំ សោ សាកុណិកោ សកុណេ គហេត្វា វិក្កិណនកាលេ និប្បក្ខចម្មេ មំសបិណ្ឌមត្តេ កត្វា វិក្កិណន្តោ ជីវិកំ កប្បេសិ. តេនស្ស នរកា ចវនកាលេ មំសបិណ្ឌោវ និមិត្តំ អហោសិ. សោ មំសបិណ្ឌបេតោ ជាតោ.

និច្ឆវិវត្ថុស្មិំ តស្ស ឱរព្ភិកស្ស ឯឡកេ វធិត្វា និច្ចម្មេ កត្វា កប្បិតជីវិកស្ស បុរិមនយេនេវ និច្ចម្មំ ឯឡកសរីរំ និមិត្តមហោសិ. សោ និច្ឆវិបេតោ ជាតោ.

អសិលោមវត្ថុស្មិំ សោ សូករិកោ ទីឃរត្តំ និវាបបុដ្ឋេ សូករេ អសិនា វធិត្វា វធិត្វា ទីឃរត្តំ ជីវិកំ កប្បេសិ. តេនស្ស ឧក្ខិត្តាសិកភាវោវ និមិត្តំ អហោសិ. តស្មា អសិលោមបេតោ ជាតោ.

សត្តិលោមវត្ថុស្មិំ សោ មាគវិកោ ឯកំ មិគញ្ច សត្តិញ្ច គហេត្វា វនំ គន្ត្វា តស្ស មិគស្ស សមីបំ អាគតាគតេ មិគេ សត្តិយា វិជ្ឈិត្វា មារេសិ, តស្ស សត្តិយា វិជ្ឈនកភាវោយេវ និមិត្តំ អហោសិ. តស្មា សត្តិលោមបេតោ ជាតោ.

ឧសុលោមវត្ថុស្មិំ ការណិកោតិ រាជាបរាធិកេ អនេកាហិ ការណាហិ បីឡេត្វា អវសានេ កណ្ឌេន វិជ្ឈិត្វា មារណកបុរិសោ. សោ កិរ អសុកស្មិំ បទេសេ វិទ្ធោ មរតីតិ ញត្វាវ វិជ្ឈតិ. តស្សេវំ ជីវិកំ កប្បេត្វា នរកេ ឧប្បន្នស្ស តតោ បក្កាវសេសេន ឥធូបបត្តិកាលេ ឧសុនា វិជ្ឈនភាវោយេវ និមិត្តំ អហោសិ. តស្មា ឧសុលោមបេតោ ជាតោ.

សូចិលោមវត្ថុស្មិំ សារថីតិ អស្សទមកោ. គោទមកោតិបិ កុរុន្ទដ្ឋកថាយំវុត្តំ. តស្ស បតោទសូចិយា វិជ្ឈនភាវោយេវ និមិត្តំ អហោសិ. តស្មា សូចិលោមបេតោ ជាតោ.

ទុតិយសូចិលោមវត្ថុស្មិំ សូចកោតិ បេសុញ្ញការកោ. សោ កិរ មនុស្សេ អញ្ញមញ្ញញ្ច ភិន្ទិ. រាជកុលេ ច ‘‘ឥមស្ស ឥមំ នាម អត្ថិ, ឥមិនា ឥទំ នាម កត’’ន្តិ សូចេត្វា សូចេត្វា អនយព្យសនំ បាបេសិ. តស្មា យថានេន សូចេត្វា មនុស្សា ភិន្នា, តថា សូចីហិ ភេទនទុក្ខំ បច្ចនុភោតុំ កម្មមេវ និមិត្តំ កត្វា សូចិលោមបេតោ ជាតោ.

អណ្ឌភារិតវត្ថុស្មិំ គាមកូដោតិ វិនិច្ឆយាមច្ចោ. តស្ស កម្មសភាគតាយ កុម្ភមត្តា មហាឃដប្បមាណា អណ្ឌា អហេសុំ. សោ ហិ យស្មា រហោ បដិច្ឆន្ន ឋានេ លញ្ជំ គហេត្វា កូដវិនិច្ឆយេន បាកដំ ទោសំ ករោន្តោ សាមិកេ អស្សាមិកេ អកាសិ. តស្មាស្ស រហស្សំ អង្គំ បាកដំ និព្ពត្តំ. យស្មា ទណ្ឌំ បដ្ឋបេន្តោ បរេសំ អសយ្ហំ ភារំ អារោបេសិ, តស្មាស្ស រហស្សង្គំ អសយ្ហភារោ ហុត្វា និព្ពត្តំ. យស្មា យស្មិំ ឋានេ ឋិតេន សមេន ភវិតព្ពំ, តស្មិំ ឋត្វា វិសមោ អហោសិ, តស្មាស្ស រហស្សង្គេ វិសមា និសជ្ជា អហោសីតិ.

បារទារិកវត្ថុស្មិំ សោ សត្តោ បរស្ស រក្ខិតំ គោបិតំ សស្សាមិកំ ផស្សំ ផុសន្តោ មីឡ្ហសុខេន កាមសុខេន ចិត្តំ រមយិត្វា កម្មសភាគតាយ គូថផស្សំ ផុសន្តោ ទុក្ខមនុភវិតុំ តត្ថ និព្ពត្តោ. ទុដ្ឋព្រាហ្មណវត្ថុ បាកដមេវ.

២៣០. និច្ឆវិត្ថិវត្ថុស្មិំ យស្មា មាតុគាមោ នាម អត្តនោ ផស្សេ អនិស្សរោ, សា ច តំ សាមិកស្ស សន្តកំ ផស្សំ ថេនេត្វា បរេសំ អភិរតិំ ឧប្បាទេសិ, តស្មា កម្មសភាគតាយ សុខសម្ផស្សា ធំសិត្វា ទុក្ខសម្ផស្សំ អនុភវិតុំ និច្ឆវិត្ថី ហុត្វា ឧបបន្នា.

មង្គុលិត្ថិវត្ថុស្មិំ មង្គុលិន្តិ វិរូបំ ទុទ្ទសិកំ ពីភច្ឆំ, សា កិរ ឥក្ខណិកាកម្មំ យក្ខទាសិកម្មំ ករោន្តី ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ឯវំ ពលិកម្មេ កតេ អយំ នាម តុម្ហាកំ វឌ្ឍិ ភវិស្សតី’’តិ មហាជនស្ស គន្ធបុប្ផាទីនិ វញ្ចនាយ គហេត្វា មហាជនំ ទុទ្ទិដ្ឋិំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ គណ្ហាបេសិ, តស្មា តាយ កម្មសភាគតាយ គន្ធបុប្ផាទីនំ ថេនិតត្តា ទុគ្គន្ធា ទុទ្ទស្សនស្ស គាហិតត្តា ទុទ្ទសិកា វិរូបា ពីភច្ឆា ហុត្វា និព្ពត្តា.

ឱកិលិនិវត្ថុស្មិំ ឧប្បក្កំ ឱកិលិនិំ ឱកិរិនិន្តិ សា កិរ អង្គារចិតកេ និបន្នា វិប្ផន្ទមានា វិបរិវត្តមានា បច្ចតិ, តស្មា ឧប្បក្កា ចេវ ហោតិ ខរេន អគ្គិនា បក្កសរីរា; ឱកិលិនី ច កិលិន្នសរីរា ពិន្ទុពិន្ទូនិ ហិស្សា សរីរតោ បគ្ឃរន្តិ. ឱកិរិនី ច អង្គារសម្បរិកិណ្ណា, តស្សា ហិ ហេដ្ឋតោបិ កិំសុកបុប្ផវណ្ណា អង្គារា, ឧភយបស្សេសុបិ, អាកាសតោបិស្សា ឧបរិ អង្គារា បតន្តិ, តេន វុត្តំ – ‘‘ឧប្បក្កំ ឱកិលិនិំ ឱកិរិនិ’’ន្តិ. សា ឥស្សាបកតា សបត្តិំ អង្គារកដាហេន ឱកិរីតិ តស្សា កិរ កលិង្គរញ្ញោ ឯកា នាដកិនី អង្គារកដាហំ សមីបេ ឋបេត្វា គត្តតោ ឧទកញ្ច បុញ្ឆតិ, បាណិនា ច សេទំ ករោតិ. រាជាបិ តាយ សទ្ធិំ កថញ្ច ករោតិ, បរិតុដ្ឋាការញ្ច ទស្សេតិ. អគ្គមហេសី តំ អសហមានា ឥស្សាបកតា ហុត្វា អចិរបក្កន្តស្ស រញ្ញោ តំ អង្គារកដាហំ គហេត្វា តស្សា ឧបរិ អង្គារេ ឱកិរិ. សា តំ កម្មំ កត្វា តាទិសំយេវ វិបាកំ បច្ចនុភវិតុំ បេតលោកេ និព្ពត្តា.

ចោរឃាតកវត្ថុស្មិំ សោ រញ្ញោ អាណាយ ទីឃរត្តំ ចោរានំ សីសានិ ឆិន្ទិត្វា បេតលោកេ និព្ពត្តន្តោ អសីសកំ កពន្ធំ ហុត្វា និព្ពត្តិ.

ភិក្ខុវត្ថុស្មិំ បាបភិក្ខូតិ លាមកភិក្ខុ. សោ កិរ លោកស្ស សទ្ធាទេយ្យេ ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជិត្វា កាយវចីទ្វារេហិ អសំ យតោ ភិន្នាជីវោ ចិត្តកេឡិំ កីឡន្តោ វិចរិ. តតោ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ និរយេ បច្ចិត្វា បេតលោកេ និព្ពត្តន្តោ ភិក្ខុសទិសេនេវ អត្តភាវេន និព្ពត្តិ. ភិក្ខុនី-សិក្ខមានា-សាមណេរ-សាមណេរីវត្ថូសុបិ អយមេវ វិនិច្ឆយោ.

២៣១. តបោទាវត្ថុស្មិំ អច្ឆោទកោតិ បសន្នោទកោ. សីតោទកោតិ សីតលឧទកោ. សាតោទកោតិ មធុរោទកោ. សេតកោតិ បរិសុទ្ធោ និស្សេវាលបណកកទ្ទមោ. សុប្បតិត្ថោតិ សុន្ទរេហិ តិត្ថេហិ ឧបបន្នោ. រមណីយោតិ រតិជនកោ. ចក្កមត្តានីតិ រថចក្កប្បមាណានិ. កុថិតា សន្ទតីតិ តត្រា សន្តត្តា ហុត្វា សន្ទតិ. យតាយំ ភិក្ខវេតិ យតោ អយំ ភិក្ខវេ. សោ ទហោតិ សោ រហទោ. កុតោ បនាយំ សន្ទតីតិ? វេភារបព្ពតស្ស កិរ ហេដ្ឋា ភុម្មដ្ឋកនាគានំ បញ្ចយោជនសតិកំ នាគភវនំ ទេវលោកសទិសំ មណិមយេន តលេន អារាមុយ្យានេហិ ច សមន្នាគតំ; តត្ថ នាគានំ កីឡនដ្ឋានេ សោ ឧទកទហោ, តតោ អយំ តបោទា សន្ទតិ. ទ្វិន្នំ មហានិរយានំ អន្តរិកាយ អាគច្ឆតីតិ រាជគហនគរំ កិរ អាវិញ្ជេត្វា មហាបេតលោកោ, តត្ថ ទ្វិន្នំ មហាលោហកុម្ភិនិរយានំ អន្តរេន អយំ តបោទា អាគច្ឆតិ, តស្មា កុថិតា សន្ទតីតិ.

យុទ្ធវត្ថុស្មិំ នន្ទី ចរតីតិ វិជយភេរី អាហិណ្ឌតិ. រាជា អាវុសោ លិច្ឆវីហីតិ ថេរោ កិរ អត្តនោ ទិវាដ្ឋានេ ច រត្តិដ្ឋានេ ច និសីទិត្វា ‘‘លិច្ឆវយោ កតហត្ថា កតូបាសនា, រាជា ច តេហិ សទ្ធិំ សម្បហារំ ទេតី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា រាជានំ បរាជិតំ បលាយមានំ អទ្ទស. តតោ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ‘‘រាជា អាវុសោ តុម្ហាកំ ឧបដ្ឋាកោ លិច្ឆវីហិ បភគ្គោ’’តិ អាហ. សច្ចំ, ភិក្ខវេ, មោគ្គល្លានោ អាហាតិ បរាជិកកាលេ អាវជ្ជិត្វា យំ ទិដ្ឋំ តំ ភណន្តោ សច្ចំ អាហ.

២៣២. នាគោគាហវត្ថុស្មិំ សប្បិនិកាយាតិ ឯវំនាមិកាយ. អានេញ្ជំ សមាធិន្តិ អនេជំ អចលំ កាយវាចាវិប្ផន្ទវិរហិតំ ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិំ. នាគានន្តិ ហត្ថីនំ. ឱគយ្ហ ឧត្តរន្តានន្តិ ឱគយ្ហ ឱគាហេត្វា បុន ឧត្តរន្តានំ. តេ កិរ គម្ភីរំ ឧទកំ ឱតរិត្វា តត្ថ ន្ហត្វា ច បិវិត្វា ច សោណ្ឌាយ ឧទកំ គហេត្វា អញ្ញមញ្ញំ អាលោលេន្តា ឧត្តរន្តិ, តេសំ ឯវំ ឱគយ្ហ ឧត្តរន្តានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កោញ្ចំ ករោន្តានន្តិ នទីតីរេ ឋត្វា សោណ្ឌំ មុខេ បក្ខិបិត្វា កោញ្ចនាទំ ករោន្តានំ. សទ្ទំ អស្សោសិន្តិ តំ កោញ្ចនាទសទ្ទំ អស្សោសិំ. អត្ថេសោ, ភិក្ខវេ, សមាធិ សោ ច ខោ អបរិសុទ្ធោតិ អត្ថិ ឯសោ សមាធិ មោគ្គល្លានស្ស, សោ ច ខោ បរិសុទ្ធោ ន ហោតិ. ថេរោ កិរ បព្ពជិតតោ សត្តមេ ទិវសេ តទហុអរហត្តប្បត្តោ អដ្ឋសុ សមាបត្តីសុ បញ្ចហាការេហិ អនាចិណ្ណវសីភាវោ សមាធិបរិបន្ថកេ ធម្មេ ន សុដ្ឋុ បរិសោធេត្វា អាវជ្ជនសមាបជ្ជនាធិដ្ឋានវុដ្ឋានបច្ចវេក្ខណានំ សញ្ញាមត្តកមេវ កត្វា ចតុត្ថជ្ឈានំ អប្បេត្វា និសិន្នោ, ឈានង្គេហិ វុដ្ឋាយ នាគានំ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘អន្តោសមាបត្តិយំ អស្សោសិ’’ន្តិ ឯវំសញ្ញី អហោសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អត្ថេសោ, ភិក្ខវេ, សមាធិ; សោ ច ខោ អបរិសុទ្ធោ’’តិ.

សោភិតវត្ថុស្មិំ អហំ, អាវុសោ, បញ្ច កប្បសតានិ អនុស្សរាមីតិ ឯកាវជ្ជនេន អនុស្សរាមីតិ អាហ. ឥតរថា ហិ អនច្ឆរិយំ អរិយសាវកានំ បដិបាដិយា នានាវជ្ជនេន តស្ស តស្ស អតីតេ និវាសស្ស អនុស្សរណន្តិ ន ភិក្ខូ ឧជ្ឈាយេយ្យុំ. យស្មា បនេស ‘‘ឯកាវជ្ជនេន អនុស្សរាមី’’តិ អាហ, តស្មា ភិក្ខូ ឧជ្ឈាយិំសុ. អត្ថេសា, ភិក្ខវេ, សោភិតស្ស, សា ច ខោ ឯកាយេវ ជាតីតិ យំ សោភិតោ ជាតិំ អនុស្សរាមីតិ អាហ, អត្ថេសា ជាតិ សោភិតស្ស, សា ច ខោ ឯកាយេវ អនន្តរា ន ឧប្បដិបាដិយា អនុស្សរិតាតិ អធិប្បាយោ.

កថំ បនាយំ ឯតំ អនុស្សរីតិ? អយំ កិរ បញ្ចន្នំ កប្បសតានំ ឧបរិ តិត្ថាយតនេ

បព្ពជិត្វា អសញ្ញសមាបត្តិំ និព្ពត្តេត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ កាលំ កត្វា អសញ្ញភវេ និព្ពត្តិ. តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា អវសានេ មនុស្សលោកេ ឧប្បន្នោ សាសនេ បព្ពជិត្វា តិស្សោ វិជ្ជា សច្ឆាកាសិ. សោ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរមានោ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ បដិសន្ធិំ ទិស្វា តតោ បរំ តតិយេ អត្តភាវេ ចុតិមេវ អទ្ទស. អថ ឧភិន្នមន្តរា អចិត្តកំ អត្តភាវំ អនុស្សរិតុំ អសក្កោន្តោ នយតោ សល្លក្ខេសិ – ‘‘អទ្ធាអហំ អសញ្ញភវេ និព្ពត្តោ’’តិ. ឯវំ សល្លក្ខេន្តេន បនានេន ទុក្ករំ កតំ, សតធា ភិន្នស្ស វាលស្ស កោដិយា កោដិ បដិវិទ្ធា, អាកាសេ បទំ ទស្សិតំ. តស្មា នំ ភគវា ឥមស្មិំយេវ វត្ថុស្មិំ ឯតទគ្គេ ឋបេសិ – ‘‘ឯតទគ្គំ ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តានំ យទិទំ សោភិតោ’’តិ (អ. និ. ១.២១៩, ២២៧).

វិនីតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនវណ្ណនា

២៣៣. ឧទ្ទិដ្ឋា ខោ អាយស្មន្តោ ចត្តារោ បារាជិកា ធម្មាតិ ឥទំ ឥធ ឧទ្ទិដ្ឋបារាជិកបរិទីបនមេវ. សមោធានេត្វា បន សព្ពានេវ ចតុវីសតិ បារាជិកានិ វេទិតព្ពានិ. កតមានិ ចតុវីសតិ? បាឡិយំ អាគតានិ តាវ ភិក្ខូនំ ចត្តារិ, ភិក្ខុនីនំ អសាធារណានិ ចត្តារីតិ អដ្ឋ. ឯកាទស អភព្ពបុគ្គលា, តេសុ បណ្ឌកតិរច្ឆានគតឧភតោព្យញ្ជនកា, តយោ វត្ថុវិបន្នា អហេតុកបដិសន្ធិកា, តេសំ សគ្គោ អវារិតោ មគ្គោ បន វារិតោ, អភព្ពា ហិ តេ មគ្គប្បដិលាភាយ វត្ថុវិបន្នត្តាតិ. បព្ពជ្ជាបិ នេសំ បដិក្ខិត្តា, តស្មា តេបិ បារាជិកា. ថេយ្យសំវាសកោ, តិត្ថិយបក្កន្តកោ, មាតុឃាតកោ, បិតុឃាតកោ, អរហន្តឃាតកោ, ភិក្ខុនីទូសកោ, លោហិតុប្បាទកោ, សង្ឃភេទកោតិ ឥមេ អដ្ឋ អត្តនោ កិរិយាយ វិបន្នត្តា អភព្ពដ្ឋានំ បត្តាតិ បារាជិកាវ. តេសុ ថេយ្យសំវាសកោ, តិត្ថិយបក្កន្តកោ, ភិក្ខុនីទូសកោតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ សគ្គោ អវារិតោ មគ្គោ បន វារិតោវ. ឥតរេសំ បញ្ចន្នំ ឧភយម្បិ វារិតំ. តេ ហិ អនន្តរភវេ នរកេ និព្ពត្តនកសត្តា. ឥតិ ឥមេ ច ឯកាទស, បុរិមា ច អដ្ឋាតិ ឯកូនវីសតិ. តេ គិហិលិង្គេ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា គិហិនិវាសននិវត្ថាយ ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ វីសតិ. សា ហិ អជ្ឈាចារវីតិក្កមំ អកត្វាបិ ឯត្តាវតាវ អស្សមណីតិ ឥមានិ តាវ វីសតិ បារាជិកានិ.

អបរានិបិ – លម្ពី, មុទុបិដ្ឋិកោ, បរស្ស អង្គជាតំ មុខេន គណ្ហាតិ, បរស្ស អង្គជាតេ អភិនិសីទតីតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ វសេន ចត្តារិ អនុលោមបារាជិកានីតិ វទន្តិ. ឯតានិ ហិ យស្មា ឧភិន្នំ រាគវសេន សទិសភាវូបគតានំ ធម្មោ ‘‘មេថុនធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ. តស្មា ឯតេន បរិយាយេន មេថុនធម្មំ អប្បដិសេវិត្វាយេវ កេវលំ មគ្គេន មគ្គប្បវេសនវសេន អាបជ្ជិតព្ពត្តា មេថុនធម្មបារាជិកស្ស អនុលោមេន្តីតិ អនុលោមបារាជិកានីតិ វុច្ចន្តិ. ឥតិ ឥមានិ ច ចត្តារិ បុរិមានិ ច វីសតីតិ សមោធានេត្វា សព្ពានេវ ចតុវីសតិ បារាជិកានិ វេទិតព្ពានិ.

ន លភតិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សំវាសន្តិ ឧបោសថ-បវារណ-បាតិមោក្ខុទ្ទេស-សង្ឃកម្មប្បភេទំ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សំវាសំ ន លភតិ. យថា បុរេ តថា បច្ឆាតិ យថា បុព្ពេ គិហិកាលេ អនុបសម្បន្នកាលេ ច បច្ឆា បារាជិកំ អាបន្នោបិ តថេវ អសំវាសោ ហោតិ. នត្ថិ តស្ស ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឧបោសថបវារណបាតិមោក្ខុទ្ទេសសង្ឃកម្មប្បភេទោ សំវាសោតិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សំវាសំ ន លភតិ. តត្ថាយស្មន្តេ បុច្ឆាមីតិ តេសុ ចតូសុ បារាជិកេសុ អាយស្មន្តេ ‘‘កច្ចិត្ថ បរិសុទ្ធា’’តិ បុច្ឆាមិ. កច្ចិត្ថាតិ កច្ចិ ឯត្ថ; ឯតេសុ ចតូសុ បារាជិកេសុ កច្ចិ បរិសុទ្ធាតិ អត្ថោ. អថ វា កច្ចិត្ថ បរិសុទ្ធាតិ កច្ចិ បរិសុទ្ធា អត្ថ, ភវថាតិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ

ចតុត្ថបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.