វិនីតវត្ថុវណ្ណនា

១៨០. វិនីតវត្ថុកថាសុ បឋមវត្ថុស្មិំ – ការុញ្ញេនាតិ តេ ភិក្ខូ តស្ស មហន្តំ គេលញ្ញទុក្ខំ ទិស្វា ការុញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘សីលវា ត្វំ កតកុសលោ, កស្មា មីយមានោ ភាយសិ, ននុ សីលវតោ សគ្គោ នាម មរណមត្តបដិពទ្ធោយេវា’’តិ ឯវំ មរណត្ថិកាវ ហុត្វា មរណត្ថិកភាវំ អជានន្តា មរណវណ្ណំ សំវណ្ណេសុំ. សោបិ ភិក្ខុ តេសំ សំវណ្ណនាយ អាហារុបច្ឆេទំ កត្វា អន្តរាវ កាលមកាសិ. តស្មា អាបត្តិំ អាបន្នា. វោហារវសេន បន វុត្តំ ‘‘ការុញ្ញេន មរណវណ្ណំ សំវណ្ណេសុ’’ន្តិ. តស្មា ឥទានិបិ បណ្ឌិតេន ភិក្ខុនា គិលានស្ស ភិក្ខុនោ ឯវំ មរណវណ្ណោ ន សំវណ្ណេតព្ពោ. សចេ ហិ តស្ស សំវណ្ណនំ សុត្វា អាហារូបច្ឆេទាទិនា ឧបក្កមេន ឯកជវនវារាវសេសេបិ អាយុស្មិំ អន្តរា កាលំករោតិ, ឥមិនាវ មារិតោ ហោតិ. ឥមិនា បន នយេន អនុសិដ្ឋិ ទាតព្ពា – ‘‘សីលវតោ នាម អនច្ឆរិយា មគ្គផលុប្បត្តិ, តស្មា វិហារាទីសុ អាសត្តិំ អកត្វា ពុទ្ធគតំ ធម្មគតំ សង្ឃគតំ កាយគតញ្ច សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា មនសិការេ អប្បមាទោ កាតព្ពោ’’តិ. មរណវណ្ណេ ច សំវណ្ណិតេបិ យោ តាយ សំវណ្ណនាយ កញ្ចិ ឧបក្កមំ អកត្វា អត្តនោ ធម្មតាយ យថាយុនា យថានុសន្ធិនាវ មរតិ, តប្បច្ចយា សំវណ្ណកោ អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោតិ.

ទុតិយវត្ថុស្មិំ – ន ច ភិក្ខវេ អប្បដិវេក្ខិត្វាតិ ឯត្ថ កីទិសំ អាសនំ បដិវេក្ខិតព្ពំ, កីទិសំ ន បដិវេក្ខិតព្ពំ? យំ សុទ្ធំ អាសនមេវ ហោតិ អបច្ចត្ថរណកំ, យញ្ច អាគន្ត្វា ឋិតានំ បស្សតំយេវ អត្ថរីយតិ, តំ នបច្ចវេក្ខិតព្ពំ, និសីទិតុំ វដ្ដតិ. យម្បិ មនុស្សា សយំ ហត្ថេន អក្កមិត្វា ‘‘ឥធ ភន្តេ និសីទថា’’តិ ទេន្តិ, តស្មិម្បិ វដ្ដតិ. សចេបិ បឋមមេវាគន្ត្វា និសិន្នា បច្ឆា ឧទ្ធំ វា អធោ វា សង្កមន្តិ, បច្ចវេក្ខណកិច្ចំ នត្ថិ. យម្បិ តនុកេន វត្ថេន យថា តលំ ទិស្សតិ, ឯវំ បដិច្ឆន្នំ ហោតិ, តស្មិម្បិ បច្ចវេក្ខណកិច្ចំ នត្ថិ. យំ បន បដិកច្ចេវ បាវារកោជវាទីហិ អត្ថតំ ហោតិ, តំ ហត្ថេន បរាមសិត្វា សល្លក្ខេត្វា និសីទិតព្ពំ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘ឃនសាដកេនាបិ អត្ថតេ យស្មិំ វលិ ន បញ្ញាយតិ, តំ នប្បដិវេក្ខិតព្ពន្តិ វុត្តំ.

មុសលវត្ថុស្មិំ – អសញ្ចិច្ចោតិ អវធកចេតនោ វិរទ្ធបយោគោ ហិ សោ. តេនាហ ‘‘អសញ្ចិច្ចោ អហ’’ន្តិ. ឧទុក្ខលវត្ថុ ឧត្តានមេវ. វុឌ្ឍបព្ពជិតវត្ថូសុបឋមវត្ថុស្មិំ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស បដិពន្ធំ មា អកាសី’’តិ បណាមេសិ. ទុតិយវត្ថុស្មិំ – សង្ឃមជ្ឈេបិ គណមជ្ឈេបិ ‘‘មហល្លកត្ថេរស្ស បុត្តោ’’តិ វុច្ចមានោ តេន វចនេន អដ្ដីយមានោ ‘‘មរតុ អយ’’ន្តិ បណាមេសិ. តតិយវត្ថុស្មិំ – តស្ស ទុក្ខុប្បាទនេន ថុល្លច្ចយំ.

១៨១. តតោ បរានិ តីណិ វត្ថូនិ ឧត្តានត្ថានេវ. វិសគតបិណ្ឌបាតវត្ថុស្មិំ – សារាណីយធម្មបូរកោ សោ ភិក្ខុ អគ្គបិណ្ឌំ សព្រហ្មចារីនំ ទត្វាវ ភុញ្ជតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អគ្គការិកំ អទាសី’’តិ. អគ្គការិកន្តិ អគ្គកិរិយំ; បឋមំ លទ្ធបិណ្ឌបាតំ អគ្គគ្គំ វា បណីតបណីតំ បិណ្ឌបាតន្តិ អត្ថោ. យា បន តស្ស ទានសង្ខាតា អគ្គកិរិយា, សា ន សក្កា ទាតុំ, បិណ្ឌបាតញ្ហិ សោ ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ អទាសិ. តេ ភិក្ខូតិ តេ ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ បរិភុត្តបិណ្ឌបាតា ភិក្ខូ; តេ កិរ សព្ពេបិ កាលមកំសុ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. អស្សទ្ធេសុ បន មិច្ឆាទិដ្ឋិកេសុ កុលេសុ សក្កច្ចំ បណីតភោជនំ លភិត្វា អនុបបរិក្ខិត្វា នេវ អត្តនា បរិភុញ្ជិតព្ពំ, ន បរេសំ ទាតព្ពំ. យម្បិ អាភិទោសិកំ ភត្តំ វា ខជ្ជកំ វា តតោ លភតិ, តម្បិ ន បរិភុញ្ជិតព្ពំ. អបិហិតវត្ថុម្បិ ហិ សប្បវិច្ឆិកាទីហិ អធិសយិតំ ឆឌ្ឌនីយធម្មំ តានិ កុលានិ ទេន្តិ. គន្ធហលិទ្ទាទិមក្ខិតោបិ តតោ បិណ្ឌបាតោ ន គហេតព្ពោ. សរីរេ រោគដ្ឋានានិ បុញ្ឆិត្វា ឋបិតភត្តម្បិ ហិ តានិ ទាតព្ពំ មញ្ញន្តីតិ.

វីមំសនវត្ថុស្មិំ – វីមំសមានោ ទ្វេ វីមំសតិ – ‘‘សក្កោតិ នុ ខោ ឥមំ មារេតុំ នោ’’តិ វិសំ វា វីមំសតិ, ‘‘មរេយ្យ នុ ខោ អយំ ឥមំ វិសំ ខាទិត្វា នោ’’តិ បុគ្គលំ វា. ឧភយថាបិ វីមំសាធិប្បាយេន ទិន្នេ មរតុ វា មា វា ថុល្លច្ចយំ. ‘‘ឥទំ វិសំ ឯតំ មារេតូ’’តិ វា ‘‘ឥទំ វិសំ ខាទិត្វា អយំ មរតូ’’តិ វា ឯវំ ទិន្នេ បន សចេ មរតិ, បារាជិកំ; នោ ចេ, ថុល្លច្ចយំ.

១៨២-៣. ឥតោ បរានិ តីណិ សិលាវត្ថូនិ តីណិ ឥដ្ឋកវាសិគោបានសីវត្ថូនិ ច ឧត្តានត្ថានេវ. ន កេវលញ្ច សិលាទីនំយេវ វសេន អយំ អាបត្តានាបត្តិភេទោ ហោតិ, ទណ្ឌមុគ្គរនិខាទនវេមាទីនម្បិ វសេន ហោតិយេវ, តស្មា បាឡិយំ អនាគតម្បិ អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

អដ្ដកវត្ថូសុ – អដ្ដកោតិ វេហាសមញ្ចោ វុច្ចតិ; យំ សេតកម្មមាលាកម្មលតាកម្មាទីនំ អត្ថាយ ពន្ធន្តិ. តត្ថ អាវុសោ អត្រដ្ឋិតោ ពន្ធាហីតិ មរណាធិប្បាយោ យត្រ ឋិតោ បតិត្វា ខាណុនា វា ភិជ្ជេយ្យ, សោព្ភបបាតាទីសុ វា មរេយ្យ, តាទិសំ ឋានំ សន្ធាយាហ. ឯត្ថ ច កោចិ ឧបរិឋានំ និយាមេតិ ‘‘ឥតោ បតិត្វា មរិស្សតី’’តិ, កោចិ ហេដ្ឋា ឋានំ ‘‘ឥធ បតិត្វា មរិស្សតី’’តិ, កោចិ ឧភយម្បិ ‘‘ឥតោ ឥធ បតិត្វា មរិស្សតី’’តិ. តត្រ យោ ឧបរិ និយមិតដ្ឋានា អបតិត្វា អញ្ញតោ បតតិ, ហេដ្ឋា និយមិតដ្ឋានេ វា អបតិត្វា អញ្ញត្ថ បតតិ, ឧភយនិយាមេ វា យំកិញ្ចិ ឯកំ វិរាធេត្វា បតតិ, តស្មិំ មតេ វិសង្កេតត្តា អនាបត្តិ. វិហារច្ឆាទនវត្ថុស្មិម្បិ ឯសេវ នយោ.

អនភិរតិវត្ថុស្មិំ – សោ កិរ ភិក្ខុ កាមវិតក្កាទីនំ សមុទាចារំ ទិស្វា និវារេតុំ អសក្កោន្តោ សាសនេ អនភិរតោ គិហិភាវាភិមុខោ ជាតោ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘យាវ សីលភេទំ ន បាបុណាមិ តាវ មរិស្សាមី’’តិ. អថ តំ បព្ពតំ អភិរុហិត្វា បបាតេ បបតន្តោ អញ្ញតរំ វិលីវការំ ឱត្ថរិត្វា មារេសិ. វិលីវការន្តិ វេណុការំ. ន ច ភិក្ខវេ អត្តានំ បាតេតព្ពន្តិ ន អត្តា បាតេតព្ពោ. វិភត្តិព្យត្តយេន បនេតំ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ន កេវលំ ន បាតេតព្ពំ, អញ្ញេនបិ យេន កេនចិ ឧបក្កមេន អន្តមសោ អាហារុបច្ឆេទេនបិ ន មារេតព្ពោ. យោបិ ហិ គិលានោ វិជ្ជមានេ ភេសជ្ជេ ច ឧបដ្ឋាកេសុ ច មរិតុកាមោ អាហារំ ឧបច្ឆិន្ទតិ, ទុក្កដមេវ. យស្ស បន មហាអាពាធោ ចិរានុពទ្ធោ, ភិក្ខូ ឧបដ្ឋហន្តា កិលមន្តិ ជិគុច្ឆន្តិ ‘‘កទា នុ ខោ គិលានតោ មុច្ចិស្សាមា’’តិ អដ្ដីយន្តិ. សចេ សោ ‘‘អយំ អត្តភាវោ បដិជគ្គិយមានោបិ ន តិដ្ឋតិ, ភិក្ខូ ច កិលមន្តី’’តិ អាហារំ ឧបច្ឆិន្ទតិ, ភេសជ្ជំ ន សេវតិ វដ្ដតិ. យោ បន ‘‘អយំ រោគោ ខរោ, អាយុសង្ខារា ន តិដ្ឋន្តិ, អយញ្ច មេ វិសេសាធិគមោ ហត្ថប្បត្តោ វិយ ទិស្សតី’’តិ ឧបច្ឆិន្ទតិ វដ្ដតិយេវ. អគិលានស្សាបិ ឧប្បន្នសំវេគស្ស ‘‘អាហារបរិយេសនំ នាម បបញ្ចោ, កម្មដ្ឋានមេវ អនុយុញ្ជិស្សាមី’’តិ កម្មដ្ឋានសីសេន ឧបច្ឆិន្ទន្តស្ស វដ្ដតិ. វិសេសាធិគមំ ព្យាករិត្វា អាហារំ ឧបច្ឆិន្ទតិ, ន វដ្ដតិ. សភាគានញ្ហិ លជ្ជីភិក្ខូនំ កថេតុំ វដ្ដតិ.

សិលាវត្ថុស្មិំ – ទវាយាតិ ទវេន ហស្សេន; ខិឌ្ឌាយាតិ អត្ថោ. សិលាតិ បាសាណោ; ន កេវលញ្ច បាសាណោ, អញ្ញម្បិ យំកិញ្ចិ ទារុខណ្ឌំ វា ឥដ្ឋកាខណ្ឌំ វា ហត្ថេន វា យន្តេន វា បវិជ្ឈិតុំ ន វដ្ដតិ. ចេតិយាទីនំ អត្ថាយ បាសាណាទយោ ហសន្តា ហសន្តា បវដ្ដេន្តិបិ ខិបន្តិបិ ឧក្ខិបន្តិបិ កម្មសមយោតិ វដ្ដតិ. អញ្ញម្បិ ឦទិសំ នវកម្មំ វា ករោន្តា ភណ្ឌកំ វា ធោវន្តា រុក្ខំ វា ធោវនទណ្ឌកំ វា ឧក្ខិបិត្វា បវិជ្ឈន្តិ, វដ្ដតិ. ភត្តវិស្សគ្គកាលាទីសុ កាកេ វា សោណេ វា កដ្ឋំ វា កថលំ វា ខិបិត្វា បលាបេតិ, វដ្ដតិ.

១៨៤. សេទនាទិវត្ថូនិ សព្ពានេវ ឧត្តានត្ថានិ. ឯត្ថ ច អហំ កុក្កុច្ចកោតិ ន គិលានុបដ្ឋានំ ន កាតព្ពំ, ហិតកាមតាយ សព្ពំ គិលានស្ស ពលាពលញ្ច រុចិញ្ច សប្បាយាសប្បាយញ្ច ឧបលក្ខេត្វា កាតព្ពំ.

១៨៥. ជារគព្ភិនិវត្ថុស្មិំ – បវុត្ថបតិកាតិ បវាសំ គតបតិកា. គព្ភបាតនន្តិ យេន បរិភុត្តេន គព្ភោ បតតិ, តាទិសំ ភេសជ្ជំ. ទ្វេ បជាបតិកវត្ថូនិ ឧត្តានត្ថានេវ. គព្ភមទ្ទនវត្ថុស្មិំ – ‘‘មទ្ទិត្វា បាតេហី’’តិ វុត្តេ អញ្ញេន មទ្ទាបេត្វា បាតេតិ, វិសង្កេតំ. ‘‘មទ្ទាបេត្វា បាតាបេហី’’តិ វុត្តេបិ សយំ មទ្ទិត្វា បាតេតិ, វិសង្កេតមេវ. មនុស្សវិគ្គហេ បរិយាយោ នាម នត្ថិ. តស្មា ‘‘គព្ភោ នាម មទ្ទិតេ បតតី’’តិ វុត្តេ សា សយំ វា មទ្ទតុ, អញ្ញេន វា មទ្ទាបេត្វា បាតេតុ, វិសង្កេតោ នត្ថិ; បារាជិកមេវ តាបនវត្ថុស្មិម្បិ ឯសេវ នយោ.

វញ្ឈិត្ថិវត្ថុស្មិំ – វញ្ឈិត្ថី នាម យា គព្ភំ ន គណ្ហាតិ. គព្ភំ អគណ្ហនកឥត្ថី នាម នត្ថិ, យស្សា បន គហិតោបិ គព្ភោ ន សណ្ឋាតិ, តំយេវ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ឧតុសមយេ កិរ សព្ពិត្ថិយោ គព្ភំ គណ្ហន្តិ. យា បនាយំ ‘‘វញ្ឈា’’តិ វុច្ចតិ, តស្សា កុច្ឆិយំ និព្ពត្តសត្តានំ អកុសលវិបាកោ សម្បាបុណាតិ. តេ បរិត្តកុសលវិបាកេន គហិតបដិសន្ធិកា អកុសលវិបាកេន អធិភូតា វិនស្សន្តិ. អភិនវបដិសន្ធិយំយេវ ហិ កម្មានុភាវេន ទ្វីហាការេហិ គព្ភោ ន សណ្ឋាតិ – វាតេន វា បាណកេហិ វា. វាតោ សោសេត្វា អន្តរធាបេតិ, បាណកា ខាទិត្វា. តស្ស បន វាតស្ស បាណកានំ វា បដិឃាតាយ ភេសជ្ជេ កតេ គព្ភោ សណ្ឋហេយ្យ; សោ ភិក្ខុ តំ អកត្វា អញ្ញំ ខរភេសជ្ជំ អទាសិ. តេន សា កាលមកាសិ. ភគវា ភេសជ្ជស្ស កដត្តា ទុក្កដំ បញ្ញាបេសិ.

ទុតិយវត្ថុស្មិម្បិ ឯសេវ នយោ. តស្មា អាគតាគតស្ស បរជនស្ស ភេសជ្ជំ ន កាតព្ពំ, ករោន្តោ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. បញ្ចន្នំ បន សហធម្មិកានំ កាតព្ពំ ភិក្ខុស្ស ភិក្ខុនិយា សិក្ខមានាយ សាមណេរស្ស សាមណេរិយាតិ. សមសីលសទ្ធាបញ្ញានញ្ហិ ឯតេសំ តីសុ សិក្ខាសុ យុត្តានំ ភេសជ្ជំ អកាតុំ ន លព្ភតិ, ករោន្តេន ច សចេ តេសំ អត្ថិ, តេសំ សន្តកំ គហេត្វា យោជេត្វា ទាតព្ពំ. សចេ នត្ថិ, អត្តនោ សន្តកំ កាតព្ពំ. សចេ អត្តនោបិ នត្ថិ, ភិក្ខាចារវត្តេន វា ញាតកបវារិតដ្ឋានតោ វា បរិយេសិតព្ពំ. អលភន្តេន គិលានស្ស អត្ថាយ អកតវិញ្ញត្តិយាបិ អាហរិត្វា កាតព្ពំ.

អបរេសម្បិ បញ្ចន្នំ កាតុំ វដ្ដតិ – មាតុ, បិតុ, តទុបដ្ឋាកានំ, អត្តនោ វេយ្យាវច្ចករស្ស, បណ្ឌុបលាសស្សាតិ. បណ្ឌុបលាសោ នាម យោ បព្ពជ្ជាបេក្ខោ យាវ បត្តចីវរំ បដិយាទិយតិ តាវ វិហារេ វសតិ. តេសុ សចេ មាតាបិតរោ ឥស្សរា ហោន្តិ, ន បច្ចាសីសន្តិ, អកាតុំ វដ្ដតិ. សចេ បន រជ្ជេបិ ឋិតា បច្ចាសីសន្តិ, អកាតុំ ន វដ្ដតិ. ភេសជ្ជំ បច្ចាសីសន្តានំ ភេសជ្ជំ ទាតព្ពំ, យោជេតុំ អជានន្តានំ យោជេត្វា ទាតព្ពំ. សព្ពេសំ អត្ថាយ សហធម្មិកេសុ វុត្តនយេនេវ បរិយេសិតព្ពំ. សចេ បន មាតរំ វិហារេ អានេត្វា ជគ្គតិ, សព្ពំ បរិកម្មំ អនាមសន្តេន កាតព្ពំ. ខាទនីយំ ភោជនីយំ សហត្ថា ទាតព្ពំ. បិតា បន យថា សាមណេរោ ឯវំ សហត្ថេន ន្ហាបនសម្ពាហនាទីនិ កត្វា ឧបដ្ឋាតព្ពោ. យេ ច មាតាបិតរោ ឧបដ្ឋហន្តិ បដិជគ្គន្តិ, តេសម្បិ ឯវមេវ កាតព្ពំ. វេយ្យាវច្ចករោ នាម យោ វេតនំ គហេត្វា អរញ្ញេ ទារូនិ វា ឆិន្ទតិ, អញ្ញំ វា កិញ្ចិ កម្មំ ករោតិ, តស្ស រោគេ ឧប្បន្នេ យាវ ញាតកា ន បស្សន្តិ តាវ ភេសជ្ជំ កាតព្ពំ. យោ បន ភិក្ខុនិស្សិតកោវ ហុត្វា សព្ពកម្មានិ ករោតិ, តស្ស ភេសជ្ជំ កាតព្ពមេវ. បណ្ឌុបលាសេបិ សាមណេរេ វិយ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

អបរេសម្បិ ទសន្នំ កាតុំ វដ្ដតិ – ជេដ្ឋភាតុ, កនិដ្ឋភាតុ, ជេដ្ឋភគិនិយា, កនិដ្ឋភគិនិយា, ចូឡមាតុយា, មហាមាតុយា, ចូឡបិតុនោ, មហាបិតុនោ, បិតុច្ឆាយ, មាតុលស្សាតិ. តេសំ បន សព្ពេសម្បិ ករោន្តេន តេសំយេវ សន្តកំ ភេសជ្ជំ គហេត្វា កេវលំ យោជេត្វា ទាតព្ពំ. សចេ បន នប្បហោន្តិ, យាចន្តិ ច ‘‘ទេថ នោ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ បដិទស្សាមា’’តិ តាវកាលិកំ ទាតព្ពំ. សចេបិ ន យាចន្តិ, ‘‘អម្ហាកំ ភេសជ្ជំ អត្ថិ, តាវកាលិកំ គណ្ហថា’’តិ វត្វា វា ‘‘យទា នេសំ ភវិស្សតិ តទា ទស្សន្តី’’តិ អាភោគំ វា កត្វា ទាតព្ពំ. សចេ បដិទេន្តិ, គហេតព្ពំ, នោ ចេ ទេន្តិ, ន ចោទេតព្ពា. ឯតេ ទស ញាតកេ ឋបេត្វា អញ្ញេសំ ន កាតព្ពំ.

ឯតេសំ បុត្តបរម្បរាយ បន យាវ សត្តមោ កុលបរិវដ្ដោ តាវ ចត្តារោ បច្ចយេ អាហរាបេន្តស្ស អកតវិញ្ញត្តិ វា ភេសជ្ជំ ករោន្តស្ស វេជ្ជកម្មំ វា កុលទូសកាបត្តិ វា ន ហោតិ. សចេ ភាតុជាយា ភគិនិសាមិកោ វា គិលានា ហោន្តិ, ញាតកា ចេ, តេសម្បិ វដ្ដតិ. អញ្ញាតកា ចេ, ភាតុ ច ភគិនិយា ច កត្វា ទាតព្ពំ, ‘‘តុម្ហាកំ ជគ្គនដ្ឋានេ ទេថា’’តិ. អថ វា តេសំ បុត្តានំ កត្វា ទាតព្ពំ, ‘‘តុម្ហាកំ មាតាបិតូនំ ទេថា’’តិ. ឯតេនុបាយេន សព្ពបទេសុបិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

តេសំ អត្ថាយ ច សាមណេរេហិ អរញ្ញតោ ភេសជ្ជំ អាហរាបេន្តេន ញាតិសាមណេរេហិ វា អាហរាបេតព្ពំ. អត្តនោ អត្ថាយ វា អាហរាបេត្វា ទាតព្ពំ. តេហិបិ ‘‘ឧបជ្ឈាយស្ស អាហរាមា’’តិ វត្តសីសេន អាហរិតព្ពំ. ឧបជ្ឈាយស្ស មាតាបិតរោ គិលានា វិហារំ អាគច្ឆន្តិ, ឧបជ្ឈាយោ ច ទិសាបក្កន្តោ ហោតិ, សទ្ធិវិហារិកេន ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តកំ ភេសជ្ជំ ទាតព្ពំ. នោ ចេ អត្ថិ, អត្តនោ ភេសជ្ជំ ឧបជ្ឈាយស្ស បរិច្ចជិត្វា ទាតព្ពំ. អត្តនោបិ អសន្តេ វុត្តនយេន បរិយេសិត្វា ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តកំ កត្វា ទាតព្ពំ. ឧបជ្ឈាយេនបិ សទ្ធិវិហារិកស្ស មាតាបិតូសុ ឯវមេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ. ឯស នយោ អាចរិយន្តេវាសិកេសុបិ. អញ្ញោបិ យោ អាគន្តុកោ វា ចោរោ វា យុទ្ធបរាជិតោ ឥស្សរោ វា ញាតកេហិ បរិច្ចត្តោ កបណោ វា គមិយមនុស្សោ វា គិលានោ ហុត្វា វិហារំ បវិសតិ, សព្ពេសំ អបច្ចាសីសន្តេន ភេសជ្ជំ កាតព្ពំ.

សទ្ធំ កុលំ ហោតិ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋាយកំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស មាតាបិតុដ្ឋានិយំ, តត្រ ចេ កោចិ គិលានោ ហោតិ, តស្សត្ថាយ វិស្សាសេន ‘‘ភេសជ្ជំ កត្វា ភន្តេ ទេថា’’តិ វទន្តិ, នេវ ទាតព្ពំ ន កាតព្ពំ. អថ បន កប្បិយំ ញត្វា ឯវំ បុច្ឆន្តិ – ‘‘ភន្តេ, អសុកស្ស នាម រោគស្ស កិំ ភេសជ្ជំ ករោន្តី’’តិ? ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច គហេត្វា ករោន្តី’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ មាតា គិលានា, ភេសជ្ជំ តាវ អាចិក្ខថា’’តិ ឯវំ បុច្ឆិតេ បន ន អាចិក្ខិតព្ពំ. អញ្ញមញ្ញំ បន កថា កាតព្ពា – ‘‘អាវុសោ, អសុកស្ស នាម ភិក្ខុនោ ឥមស្មិំ រោគេ កិំ ភេសជ្ជំ ករិំសូ’’តិ? ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ភន្តេ’’តិ. តំ សុត្វា ឥតរោ មាតុ ភេសជ្ជំ ករោតិ, វដ្ដតេវ.

មហាបទុមត្ថេរោបិ កិរ វសភរញ្ញោ ទេវិយា រោគេ ឧប្បន្នេ ឯកាយ ឥត្ថិយា អាគន្ត្វា បុច្ឆិតោ ‘‘ន ជានាមី’’តិ អវត្វា ឯវមេវ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សមុល្លបេសិ. តំ សុត្វា តស្សា ភេសជ្ជមកំសុ. វូបសន្តេ ច រោគេ តិចីវរេន តីហិ ច កហាបណសតេហិ សទ្ធិំ ភេសជ្ជចង្កោដកំ បូរេត្វា អាហរិត្វា ថេរស្ស បាទមូលេ ឋបេត្វា ‘‘ភន្តេ, បុប្ផបូជំ ករោថា’’តិ អាហំសុ. ថេរោ ‘‘អាចរិយភាគោ នាមាយ’’ន្តិ កប្បិយវសេន គាហាបេត្វា បុប្ផបូជំ អកាសិ. ឯវំ តាវ ភេសជ្ជេ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

បរិត្តេ បន ‘‘គិលានស្ស បរិត្តំ ករោថ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ន កាតព្ពំ, ‘‘ភណថា’’តិ វុត្តេ បន កាតព្ពំ. សចេ បិស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘មនុស្សា នាម ន ជានន្តិ, អកយិរមានេ វិប្បដិសារិនោ ភវិស្សន្តី’’តិ កាតព្ពំ; ‘‘បរិត្តោទកំ បរិត្តសុត្តំ កត្វា ទេថា’’តិ វុត្តេន បន តេសំយេវ ឧទកំ ហត្ថេន ចាលេត្វា សុត្តំ បរិមជ្ជេត្វា ទាតព្ពំ. សចេ វិហារតោ ឧទកំ អត្តនោ សន្តកំ វា សុត្តំ ទេតិ, ទុក្កដំ. មនុស្សា ឧទកញ្ច សុត្តញ្ច គហេត្វា និសីទិត្វា ‘‘បរិត្តំ ភណថា’’តិ វទន្តិ, កាតព្ពំ. នោ ចេ ជានន្តិ, អាចិក្ខិតព្ពំ. ភិក្ខូនំ និសិន្នានំ បាទេសុ ឧទកំ អាកិរិត្វា សុត្តញ្ច ឋបេត្វា គច្ឆន្តិ ‘‘បរិត្តំ ករោថ, បរិត្តំ ភណថា’’តិ ន បាទា អបនេតព្ពា. មនុស្សា ហិ វិប្បដិសារិនោ ហោន្តិ. អន្តោគាមេ គិលានស្សត្ថាយ វិហារំ បេសេន្តិ, ‘‘បរិត្តំ ភណន្តូ’’តិ ភណិតព្ពំ. អន្តោគាមេ រាជគេហាទីសុ រោគេ វា ឧបទ្ទវេ វា ឧប្បន្នេ បក្កោសាបេត្វា ភណាបេន្តិ, អាដានាដិយសុត្តាទីនិ ភណិតព្ពានិ. ‘‘អាគន្ត្វា គិលានស្ស សិក្ខាបទានិ ទេន្តុ, ធម្មំ កថេន្តុ. រាជន្តេបុរេ វា អមច្ចគេហេ វា អាគន្ត្វា សិក្ខាបទានិ ទេន្តុ, ធម្មំ កថេន្តូ’’តិ បេសិតេបិ គន្ត្វា សិក្ខាបទានិ ទាតព្ពានិ, ធម្មោ កថេតព្ពោ. ‘‘មតានំ បរិវារត្ថំ អាគច្ឆន្តូ’’តិ បក្កោសន្តិ, ន គន្តព្ពំ. សីវថិកទស្សនេ អសុភទស្សនេ ច មរណស្សតិំ បដិលភិស្សាមីតិ កម្មដ្ឋានសីសេន គន្តុំ វដ្ដតិ. ឯវំ បរិត្តេ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

បិណ្ឌបាតេ បន – អនាមដ្ឋបិណ្ឌបាតោ កស្ស ទាតព្ពោ, កស្ស ន ទាតព្ពោ? មាតាបិតុនំ តាវ ទាតព្ពោ. សចេបិ កហាបណគ្ឃនកោ ហោតិ, សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតនំ នត្ថិ. មាតាបិតុឧបដ្ឋាកានំ វេយ្យាវច្ចករស្ស បណ្ឌុបលាសស្សាតិ ឯតេសម្បិ ទាតព្ពោ. តត្ថ បណ្ឌុបលាសស្ស ថាលកេ បក្ខិបិត្វាបិ ទាតុំ វដ្ដតិ. តំ ឋបេត្វា អញ្ញេសំ អាគារិកានំ មាតាបិតុនម្បិ ន វដ្ដតិ. បព្ពជិតបរិភោគោ ហិ អាគារិកានំ ចេតិយដ្ឋានិយោ. អបិច អនាមដ្ឋបិណ្ឌបាតោ នាមេស សម្បត្តស្ស ទាមរិកចោរស្សាបិ ឥស្សរស្សាបិ ទាតព្ពោ. កស្មា? តេ ហិ អទីយមានេបិ ‘‘ន ទេន្តី’’តិ អាមសិត្វា ទីយមានេបិ ‘‘ឧច្ឆិដ្ឋកំ ទេន្តី’’តិ កុជ្ឈន្តិ. កុទ្ធា ជីវិតាបិ វោរោបេន្តិ, សាសនស្សាបិ អន្តរាយំ ករោន្តិ. រជ្ជំ បត្ថយមានស្ស វិចរតោ ចោរនាគស្ស វត្ថុ ចេត្ថ កថេតព្ពំ. ឯវំ បិណ្ឌបាតេ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

បដិសន្ថារោ បន កស្ស កាតព្ពោ, កស្ស ន កាតព្ពោ? បដិសន្ថារោ នាម វិហារំ សម្បត្តស្ស យស្ស កស្សចិ អាគន្តុកស្ស វា ទលិទ្ទស្ស វា ចោរស្ស វា ឥស្សរស្ស វា កាតព្ពោយេវ. កថំ? អាគន្តុកំ តាវ ខីណបរិព្ពយំ វិហារំ សម្បត្តំ ទិស្វា បានីយំ ទាតព្ពំ, បាទមក្ខនតេលំ ទាតព្ពំ. កាលេ អាគតស្ស យាគុភត្តំ, វិកាលេ អាគតស្ស សចេ តណ្ឌុលា អត្ថិ; តណ្ឌុលា ទាតព្ពា. អវេលាយំ សម្បត្តោ ‘‘គច្ឆាហី’’តិ ន វត្តព្ពោ. សយនដ្ឋានំ ទាតព្ពំ. សព្ពំ អបច្ចាសីសន្តេនេវ កាតព្ពំ. ‘‘មនុស្សា នាម ចតុបច្ចយទាយកា ឯវំ សង្គហេ កយិរមានេ បុនប្បុនំ បសីទិត្វា ឧបការំ ករិស្សន្តី’’តិ ចិត្តំ ន ឧប្បាទេតព្ពំ. ចោរានំ បន សង្ឃិកម្បិ ទាតព្ពំ.

បដិសន្ថារានិសំសទីបនត្ថញ្ច ចោរនាគវត្ថុ, ភាតរា សទ្ធិំ ជម្ពុទីបគតស្ស មហានាគរញ្ញោ វត្ថុ, បិតុរាជស្ស រជ្ជេ ចតុន្នំ អមច្ចានំ វត្ថុ, អភយចោរវត្ថូតិ ឯវមាទីនិ ពហូនិ វត្ថូនិ មហាអដ្ឋកថាយំ វិត្ថារតោ វុត្តានិ.

តត្រាយំ ឯកវត្ថុទីបនា – សីហឡទីបេ កិរ អភយោ នាម ចោរោ បញ្ចសតបរិវារោ ឯកស្មិំ ឋានេ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា សមន្តា តិយោជនំ ឧព្ពាសេត្វា វសតិ. អនុរាធបុរវាសិនោ កទម្ពនទិំ ន ឧត្តរន្តិ, ចេតិយគិរិមគ្គេ ជនសញ្ចារោ ឧបច្ឆិន្នោ. អថេកទិវសំ ចោរោ ‘‘ចេតិយគិរិំ វិលុម្បិស្សាមី’’តិ អគមាសិ. អារាមិកា ទិស្វា ទីឃភាណកអភយត្ថេរស្ស អារោចេសុំ. ថេរោ ‘‘សប្បិផាណិតាទីនិ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ចោរានំ ទេថ, តណ្ឌុលា អត្ថី’’តិ? ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ, សង្ឃស្សត្ថាយ អាហដា តណ្ឌុលា ច បត្តសាកញ្ច គោរសោ ចា’’តិ. ‘‘ភត្តំ សម្បាទេត្វា ចោរានំ ទេថា’’តិ. អារាមិកា តថា ករិំសុ. ចោរា ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា ‘‘កេនាយំ បដិសន្ថារោ កតោ’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘អម្ហាកំ អយ្យេន អភយត្ថេរេនា’’តិ. ចោរា ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អាហំសុ – ‘‘មយំ សង្ឃស្ស ច ចេតិយស្ស ច សន្តកំ អច្ឆិន្ទិត្វា គហេស្សាមាតិ អាគតា, តុម្ហាកំ បន ឥមិនា បដិសន្ថារេនម្ហ បសន្នា, អជ្ជ បដ្ឋាយ វិហារេ ធម្មិកា រក្ខា អម្ហាកំ អាយត្តា ហោតុ, នាគរា អាគន្ត្វា ទានំ ទេន្តុ, ចេតិយំ វន្ទន្តូ’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ ច នាគរេ ទានំ ទាតុំ អាគច្ឆន្តេ នទីតីរេយេវ បច្ចុគ្គន្ត្វា រក្ខន្តា វិហារំ នេន្តិ, វិហារេបិ ទានំ ទេន្តានំ រក្ខំ កត្វា តិដ្ឋន្តិ. តេបិ ភិក្ខូនំ ភុត្តាវសេសំ ចោរានំ ទេន្តិ. គមនកាលេបិ តេ ចោរា នទីតីរំ បាបេត្វា និវត្តន្តិ.

អថេកទិវសំ ភិក្ខុសង្ឃេ ខីយនកកថា ឧប្បន្នា ‘‘ថេរោ ឥស្សរវតាយ សង្ឃស្ស សន្តកំ ចោរានំ អទាសី’’តិ. ថេរោ សន្និបាតំ ការាបេត្វា អាហ – ‘‘ចោរា សង្ឃស្ស បកតិវដ្ដញ្ច ចេតិយសន្តកញ្ច អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហិស្សាមា’’តិ អាគមិំសុ. អថ នេសំ មយា ឯវំ ន ហរិស្សន្តីតិ ឯត្តកោ នាម បដិសន្ថារោ កតោ, តំ សព្ពម្បិ ឯកតោ សម្បិណ្ឌេត្វា អគ្ឃាបេថ. តេន ការណេន អវិលុត្តំ ភណ្ឌំ ឯកតោ សម្បិណ្ឌេត្វា អគ្ឃាបេថាតិ. តតោ សព្ពម្បិ ថេរេន ទិន្នកំ ចេតិយឃរេ ឯកំ វរបោត្ថកចិត្តត្ថរណំ ន អគ្ឃតិ. តតោ អាហំសុ – ‘‘ថេរេន កតបដិសន្ថារោ សុកតោ ចោទេតុំ វា សារេតុំ វា ន លព្ភា, គីវា វា អវហារោ វា នត្ថី’’តិ. ឯវំ មហានិសំសោ បដិសន្ថារោតិ សល្លក្ខេត្វា កត្តព្ពោ បណ្ឌិតេន ភិក្ខុនាតិ.

១៨៧. អង្គុលិបតោទកវត្ថុស្មិំ – ឧត្តន្តោតិ កិលមន្តោ. អនស្សាសកោតិ និរស្សាសោ. ឥមស្មិំ បន វត្ថុស្មិំ យាយ អាបត្តិយា ភវិតព្ពំ សា ‘‘ខុទ្ទកេសុ និទិដ្ឋា’’តិ ឥធ ន វុត្តា.

តទនន្តរេ វត្ថុស្មិំ – ឱត្ថរិត្វាតិ អក្កមិត្វា. សោ កិរ តេហិ អាកឌ្ឍិយមានោ បតិតោ. ឯកោ តស្ស ឧទរំ អភិរុហិត្វា និសីទិ. សេសាបិ បន្នរស ជនា បថវិយំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា អទូហលបាសាណា វិយ មិគំ មារេសុំ. យស្មា បន តេ កម្មាធិប្បាយា, ន មរណាធិប្បាយា; តស្មា បារាជិកំ ន វុត្តំ.

ភូតវេជ្ជកវត្ថុស្មិំ – យក្ខំ មារេសីតិ ភូតវិជ្ជាកបាឋកា យក្ខគហិតំ មោចេតុកាមា យក្ខំ អាវាហេត្វា មុញ្ចាតិ វទន្តិ. នោ ចេ មុញ្ចតិ, បិដ្ឋេន វា មត្តិកាយ វា រូបំ កត្វា ហត្ថបាទាទីនិ ឆិន្ទន្តិ, យំ យំ តស្ស ឆិជ្ជតិ តំ តំ យក្ខស្ស ឆិន្នមេវ ហោតិ. សីសេ ឆិន្នេ យក្ខោបិ មរតិ. ឯវំ សោបិ មារេសិ; តស្មា ថុល្លច្ចយំ វុត្តំ. ន កេវលញ្ច យក្ខមេវ, យោបិ ហិ សក្កំ ទេវរាជំ មារេយ្យ, សោបិ ថុល្លច្ចយមេវ អាបជ្ជតិ.

វាឡយក្ខវត្ថុស្មិំ – វាឡយក្ខវិហារន្តិ យស្មិំ វិហារេ វាឡោ ចណ្ឌោ យក្ខោ វសតិ, តំ វិហារំ. យោ ហិ ឯវរូបំ វិហារំ អជានន្តោ កេវលំ វសនត្ថាយ បេសេតិ, អនាបត្តិ. យោ មរណាធិប្បាយោ បេសេតិ, សោ ឥតរស្ស មរណេន បារាជិកំ, អមរណេន ថុល្លច្ចយំ អាបជ្ជតិ. យថា ច វាឡយក្ខវិហារំ; ឯវំ យត្ថ វាឡសីហព្យគ្ឃាទិមិគា វា អជគរកណ្ហសប្បាទយោ ទីឃជាតិកា វា វសន្តិ, តំ វាឡវិហារំ បេសេន្តស្សាបិ អាបត្តានាបត្តិភេទោ វេទិតព្ពោ. អយំ បាឡិមុត្តកនយោ. យថា ច ភិក្ខុំ វាឡយក្ខវិហារំ បេសេន្តស្ស; ឯវំ វាឡយក្ខម្បិ ភិក្ខុសន្តិកំ បេសេន្តស្ស អាបត្តានាបត្តិភេទោ វេទិតព្ពោ. ឯសេវ នយោ វាឡកន្តារាទិវត្ថូសុបិ. កេវលញ្ហេត្ថ យស្មិំ កន្តារេ វាឡមិគា វា ទីឃជាតិកា វា អត្ថិ, សោ វាឡកន្តារោ. យស្មិំ ចោរា អត្ថិ, សោ ចោរកន្តារោតិ ឯវំ បទត្ថមត្តមេវ នានំ. មនុស្សវិគ្គហបារាជិកញ្ច នាមេតំ សណ្ហំ, បរិយាយកថាយ ន មុច្ចតិ; តស្មា យោ វទេយ្យ ‘‘អសុកស្មិំ នាម ឱកាសេ ចោរោ និសិន្នោ, យោ តស្ស សីសំ ឆិន្ទិត្វា អាហរតិ, សោ រាជតោ សក្ការវិសេសំ លភតី’’តិ. តស្ស ចេតំ វចនំ សុត្វា កោចិ នំ គន្ត្វា មារេតិ, អយំ បារាជិកោ ហោតីតិ.

១៨៨. តំ មញ្ញមានោតិ អាទីសុ សោ កិរ ភិក្ខុ អត្តនោ វេរិភិក្ខុំ មារេតុកាមោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមំ មេ ទិវា មារេន្តស្ស ន សុករំ ភវេយ្យ សោត្ថិនា គន្តុំ, រត្តិំ នំ មារេស្សាមី’’តិ សល្លក្ខេត្វា រត្តិំ អាគម្ម ពហូនំ សយិតដ្ឋានេ តំ មញ្ញមានោ តមេវ ជីវិតា វោរោបេសិ. អបរោ តំ មញ្ញមានោ អញ្ញំ, អបរោ អញ្ញំ តស្សេវ សហាយំ មញ្ញមានោ តំ, អបរោ អញ្ញំ តស្សេវ សហាយំ មញ្ញមានោ អញ្ញំ តស្ស សហាយមេវ ជីវិតា វោរោបេសិ. សព្ពេសម្បិ បារាជិកមេវ.

អមនុស្សគហិតវត្ថូសុ បឋមេ វត្ថុស្មិំ ‘‘យក្ខំ បលាបេស្សាមី’’តិ បហារំ អទាសិ, ឥតរោ ‘‘ន ទានាយំ វិរជ្ឈិតុំ សមត្ថោ, មារេស្សាមិ ន’’ន្តិ. ឯត្ថ ច នមរណាធិប្បាយស្ស អនាបត្តិ វុត្តាតិ. ន ឯត្តកេនេវ អមនុស្សគហិតស្ស បហារោ ទាតព្ពោ, តាលបណ្ណំ បន បរិត្តសុត្តំ វា ហត្ថេ វា បាទេ វា ពន្ធិតព្ពំ, រតនសុត្តាទីនិ បរិត្តានិ ភណិតព្ពានិ, ‘‘មា សីលវន្តំ ភិក្ខុំ វិហេឋេហី’’តិ ធម្មកថា កាតព្ពាតិ. សគ្គកថាទីនិ ឧត្តានត្ថានិ. យញ្ហេត្ថ វត្តព្ពំ តំ វុត្តមេវ.

១៨៩. រុក្ខច្ឆេទនវត្ថុ អដ្ដពន្ធនវត្ថុសទិសំ. អយំ បន វិសេសោ – យោ រុក្ខេន ឱត្ថតោបិ ន មរតិ, សក្កា ច ហោតិ ឯកេន បស្សេន រុក្ខំ ឆេត្វា បថវិំ វា ខនិត្វា និក្ខមិតុំ, ហត្ថេ ចស្ស វាសិ វា កុឋារី វា អត្ថិ, តេន អបិ ជីវិតំ បរិច្ចជិតព្ពំ, ន ច រុក្ខោ វា ឆិន្ទិតព្ពោ, ន បថវី វា ខណិតព្ពា. កស្មា? ឯវំ ករោន្តោ ហិ បាចិត្តិយំ អាបជ្ជតិ, ពុទ្ធស្ស អាណំ ភញ្ជតិ, ន ជីវិតបរិយន្តំ សីលំ ករោតិ. តស្មា អបិ ជីវិតំ បរិច្ចជិតព្ពំ, ន ច សីលន្តិ បរិគ្គហេត្វា ន ឯវំ កាតព្ពំ. អញ្ញស្ស បន ភិក្ខុនោ រុក្ខំ វា ឆិន្ទិត្វា បថវិំ វា ខនិត្វា តំ នីហរិតុំ វដ្ដតិ. សចេ ឧទុក្ខលយន្តកេន រុក្ខំ បវដ្ដេត្វា នីហរិតព្ពោ ហោតិ, តំយេវ រុក្ខំ ឆិន្ទិត្វា ឧទុក្ខលំ គហេតព្ពន្តិ មហាសុមត្ថេរោ អាហ. អញ្ញម្បិ ឆិន្ទិត្វា គហេតុំ វដ្ដតីតិ មហាបទុមត្ថេរោ. សោព្ភាទីសុ បតិតស្សាបិ និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា ឧត្តារណេ ឯសេវ នយោ. អត្តនា ភូតគាមំ ឆិន្ទិត្វា និស្សេណី ន កាតព្ពា, អញ្ញេសំ កត្វា ឧទ្ធរិតុំ វដ្ដតីតិ.

១៩០. ទាយាលិម្បនវត្ថូសុ – ទាយំ អាលិម្បេសុន្តិ វនេ អគ្គិំ អទំសុ. ឯត្ថ បន ឧទ្ទិស្សានុទ្ទិស្សវសេន បារាជិកានន្តរិយថុល្លច្ចយបាចិត្តិវត្ថូនំ អនុរូបតោ បារាជិកាទីនិ អកុសលរាសិភាវោ ច បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ‘‘អល្លតិណវនប្បគុម្ពាទយោ ឌយ្ហន្តូ’’តិ អាលិម្បេន្តស្ស ច បាចិត្តិយំ. ‘‘ទព្ពូបករណានិ វិនស្សន្តូ’’តិ អាលិម្បេន្តស្ស ទុក្កដំ. ខិឌ្ឌាធិប្បាយេនាបិ ទុក្កដន្តិ សង្ខេបដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. ‘‘យំកិញ្ចិ អល្លសុក្ខំ សឥន្ទ្រិយានិន្ទ្រិយំ ឌយ្ហតូ’’តិ អាលិម្បេន្តស្ស វត្ថុវសេន បារាជិកថុល្លច្ចយបាចិត្តិយទុក្កដានិ វេទិតព្ពានិ.

បដគ្គិទានំ បន បរិត្តករណញ្ច ភគវតា អនុញ្ញាតំ, តស្មា អរញ្ញេ វនកម្មិកេហិ វា ទិន្នំ សយំ វា ឧដ្ឋិតំ អគ្គិំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘តិណកុដិយោ មា វិនស្សន្តូ’’តិ តស្ស អគ្គិនោ បដិអគ្គិំ ទាតុំ វដ្ដតិ, យេន សទ្ធិំ អាគច្ឆន្តោ អគ្គិ ឯកតោ ហុត្វា និរុបាទានោ និព្ពាតិ. បរិត្តម្បិ កាតុំ វដ្ដតិ តិណកុដិកានំ សមន្តា ភូមិតច្ឆនំ បរិខាខណនំ វា, យថា អាគតោ អគ្គិ ឧបាទានំ អលភិត្វា និព្ពាតិ. ឯតញ្ច សព្ពំ ឧដ្ឋិតេយេវ អគ្គិស្មិំ កាតុំ វដ្ដតិ. អនុដ្ឋិតេ អនុបសម្បន្នេហិ កប្បិយវោហារេន ការេតព្ពំ. ឧទកេន បន និព្ពាបេន្តេហិ អប្បាណកមេវ ឧទកំ អាសិញ្ចិតព្ពំ.

១៩១. អាឃាតនវត្ថុស្មិំ – យថា ឯកប្បហារវចនេ; ឯវំ ‘‘ទ្វីហិ បហារេហី’’តិ អាទិវចនេសុបិ បារាជិកំ វេទិតព្ពំ. ‘‘ទ្វីហី’’តិ វុត្តេ ច ឯកេន បហារេន មារិតេបិ ខេត្តមេវ ឱតិណ្ណត្តា បារាជិកំ, តីហិ មារិតេ បន វិសង្កេតំ. ឥតិ យថាបរិច្ឆេទេ វា បរិច្ឆេទព្ភន្តរេ វា អវិសង្កេតំ, បរិច្ឆេទាតិក្កមេ បន សព្ពត្ថ វិសង្កេតំ ហោតិ, អាណាបកោ មុច្ចតិ, វធកស្សេវ ទោសោ. យថា ច បហារេសុ; ឯវំ បុរិសេសុបិ ‘‘ឯកោ មារេតូ’’តិ វុត្តេ ឯកេនេវ មារិតេ បារាជិកំ, ទ្វីហិ មារិតេ វិសង្កេតំ. ‘‘ទ្វេ មារេន្តូ’’តិ វុត្តេ ឯកេន វា ទ្វីហិ វា មារិតេ បារាជិកំ, តីហិ មារិតេ វិសង្កេតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯកោ សង្គាមេ វេគេន ធាវតោ បុរិសស្ស សីសំ អសិនា ឆិន្ទតិ, អសីសកំ កពន្ធំ ធាវតិ, តមញ្ញោ បហរិត្វា បាតេសិ, កស្ស បារាជិកន្តិ វុត្តេ ឧបឌ្ឍា ថេរា ‘‘គមនូបច្ឆេទកស្សា’’តិ អាហំសុ. អាភិធម្មិកគោទត្តត្ថេរោ ‘‘សីសច្ឆេទកស្សា’’តិ. ឯវរូបានិបិ វត្ថូនិ ឥមស្ស វត្ថុស្ស អត្ថទីបនេ វត្តព្ពានីតិ.

១៩២. តក្កវត្ថុស្មិំ – អនិយមេត្វា ‘‘តក្កំ បាយេថា’’តិ វុត្តេ យំ វា តំ វា តក្កំ បាយេត្វា មារិតេ បារាជិកំ. និយមេត្វា បន ‘‘គោតក្កំ មហិំសតក្កំ អជិកាតក្ក’’ន្តិ វា, ‘‘សីតំ ឧណ្ហំ ធូបិតំ អធូបិត’’ន្តិ វា វុត្តេ យំ វុត្តំ, តតោ អញ្ញំ បាយេត្វា មារិតេ វិសង្កេតំ.

លោណសោវីរកវត្ថុស្មិំ – លោណសោវីរកំ នាម សព្ពរសាភិសង្ខតំ ឯកំ ភេសជ្ជំ. តំ កិរ ករោន្តា ហរីតកាមលកវិភីតកកសាវេ សព្ពធញ្ញានិ សព្ពអបរណ្ណានិ សត្តន្នម្បិ ធញ្ញានំ ឱទនំ កទលិផលាទីនិ សព្ពផលានិ វេត្តកេតកខជ្ជូរិកឡីរាទយោ សព្ពកឡីរេ មច្ឆមំសខណ្ឌានិ អនេកានិ ច មធុផាណិតសិន្ធវលោណនិកដុកាទីនិ ភេសជ្ជានិ បក្ខិបិត្វា កុម្ភិមុខំ លិម្បិត្វា ឯកំ វា ទ្វេ វា តីណិ វា សំវច្ឆរានិ ឋបេន្តិ, តំ បរិបច្ចិត្វា ជម្ពុរសវណ្ណំ ហោតិ. វាតកាសកុដ្ឋបណ្ឌុភគន្ទរាទីនំ សិនិទ្ធភោជនំ ភុត្តានញ្ច ឧត្តរបានំ ភត្តជីរណកភេសជ្ជំ តាទិសំ នត្ថិ. តំ បនេតំ ភិក្ខូនំ បច្ឆាភត្តម្បិ វដ្ដតិ, គិលានានំ បាកតិកមេវ, អគិលានានំ បន ឧទកសម្ភិន្នំ បានបរិភោគេនាតិ.

សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ

តតិយបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.