បទភាជនីយវណ្ណនា

១៧២. សញ្ចិច្ចាតិ អយំ ‘‘សញ្ចិច្ច មនុស្សវិគ្គហ’’ន្តិ មាតិកាយ វុត្តស្ស សញ្ចិច្ចបទស្ស ឧទ្ធារោ. តត្ថ សន្តិ ឧបសគ្គោ, តេន សទ្ធិំ ឧស្សុក្កវចនមេតំ សញ្ចិច្ចាតិ; តស្ស សញ្ចេតេត្វា សុដ្ឋុ ចេតេត្វាតិ អត្ថោ. យស្មា បន យោ សញ្ចិច្ច វោរោបេតិ, សោ ជានន្តោ សញ្ជានន្តោ ហោតិ, តញ្ចស្ស វោរោបនំ ចេច្ច អភិវិតរិត្វា វីតិក្កមោ ហោតិ. តស្មា ព្យញ្ជនេ អាទរំ អកត្វា អត្ថមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ជានន្តោ សញ្ជានន្តោ ចេច្ច អភិវិតរិត្វា វីតិក្កមោ’’តិ ឯវមស្ស បទភាជនំ វុត្តំ. តត្ថ ជានន្តោតិ ‘‘បាណោ’’តិ ជានន្តោ. សញ្ជានន្តោតិ ‘‘ជីវិតា វោរោបេមី’’តិ សញ្ជានន្តោ; តេនេវ បាណជាននាការេន សទ្ធិំ ជានន្តោតិ អត្ថោ. ចេច្ចាតិ វធកចេតនាវសេន ចេតេត្វា បកប្បេត្វា. អភិវិតរិត្វាតិ ឧបក្កមវសេន មទ្ទន្តោ និរាសង្កចិត្តំ បេសេត្វា. វីតិក្កមោតិ ឯវំ បវត្តស្ស យោ វីតិក្កមោ អយំ សញ្ចិច្ចសទ្ទស្ស សិខាប្បត្តោ អត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥទានិ ‘‘មនុស្សវិគ្គហំ ជីវិតា វោរោបេយ្យា’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ មនុស្សត្តភាវំ អាទិតោ បដ្ឋាយ ទស្សេតុំ ‘‘មនុស្សវិគ្គហោ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ គព្ភសេយ្យកានំ វសេន សព្ពសុខុមអត្តភាវទស្សនត្ថំ ‘‘យំ មាតុកុច្ឆិស្មិ’’ន្តិ វុត្តំ. បឋមំ ចិត្តន្តិ បដិសន្ធិចិត្តំ. ឧប្បន្នន្តិ ជាតំ. បឋមំ វិញ្ញាណំ បាតុភូតន្តិ ឥទំ តស្សេវ វេវចនំ. ‘‘មាតុកុច្ឆិស្មិំ បឋមំ ចិត្ត’’ន្តិ វចនេន ចេត្ថ សកលាបិ បញ្ចវោការបដិសន្ធិ ទស្សិតា ហោតិ. តស្មា តញ្ច បឋមំ ចិត្តំ តំសម្បយុត្តា ច តយោ អរូបក្ខន្ធា តេន សហ និព្ពត្តញ្ច កលលរូបន្តិ អយំ សព្ពបឋមោ មនុស្សវិគ្គហោ. តត្ថ ‘‘កលលរូប’’ន្តិ ឥត្ថិបុរិសានំ កាយវត្ថុភាវទសកវសេន សមតិំស រូបានិ, នបុំសកានំ កាយវត្ថុទសកវសេន វីសតិ. តត្ថ ឥត្ថិបុរិសានំ កលលរូបំ ជាតិឧណ្ណាយ ឯកេន អំសុនា ឧទ្ធដតេលពិន្ទុមត្តំ ហោតិ អច្ឆំ វិប្បសន្នំ. វុត្តញ្ចេតំ អដ្ឋកថាយំ –

‘‘តិលតេលស្ស យថា ពិន្ទុ, សប្បិមណ្ឌោ អនាវិលោ;

ឯវំវណ្ណប្បដិភាគំ កលលន្តិ បវុច្ចតី’’តិ. (វិភ. អដ្ឋ. ២៦ បកិណ្ណកកថា; សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៣៥);

ឯវំ បរិត្តកំ វត្ថុំ អាទិំ កត្វា បកតិយា វីសវស្សសតាយុកស្ស សត្តស្ស យាវ មរណកាលា ឯត្ថន្តរេ អនុបុព្ពេន វុឌ្ឍិប្បត្តោ អត្តភាវោ ឯសោ មនុស្សវិគ្គហោ នាម.

ជីវិតា វោរោបេយ្យាតិ កលលកាលេបិ តាបនមទ្ទនេហិ វា ភេសជ្ជសម្បទានេន វា តតោ វា ឧទ្ធម្បិ តទនុរូបេន ឧបក្កមេន ជីវិតា វិយោជេយ្យាតិ អត្ថោ. យស្មា បន ជីវិតា វោរោបនំ នាម អត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទនមេវ ហោតិ, តស្មា ឯតស្ស បទភាជនេ ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧបច្ឆិន្ទតិ ឧបរោធេតិ សន្តតិំ វិកោបេតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស បវេណិឃដនំ ឧបច្ឆិន្ទន្តោ ឧបរោធេន្តោ ច ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧបច្ឆិន្ទតិ ឧបរោធេតី’’តិ វុច្ចតិ. ស្វាយមត្ថោ ‘‘សន្តតិំ វិកោបេតី’’តិបទេន ទស្សិតោ. វិកោបេតីតិ វិយោជេតិ.

តត្ថ ទុវិធំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ – រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ, អរូបជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច. តេសុ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយេ ឧបក្កមោ នត្ថិ, តំ វោរោបេតុំ ន សក្កា. រូបជីវិតិន្ទ្រិយេ បន អត្ថិ, តំ វោរោបេតុំ សក្កា. តំ បន វោរោបេន្តោ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយម្បិ វោរោបេតិ. តេនេវ ហិ សទ្ធិំ តំ និរុជ្ឈតិ តទាយត្តវុត្តិតោ. តំ បន វោរោបេន្តោ កិំ អតីតំ វោរោបេតិ, អនាគតំ, បច្ចុប្បន្នន្តិ? នេវ អតីតំ, ន អនាគតំ, តេសុ ហិ ឯកំ និរុទ្ធំ ឯកំ អនុប្បន្នន្តិ ឧភបម្បិ អសន្តំ, អសន្តត្តា ឧបក្កមោ នត្ថិ, ឧបក្កមស្ស នត្ថិតាយ ឯកម្បិ វោរោបេតុំ ន សក្កា. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘អតីតេ ចិត្តក្ខណេ ជីវិត្ថ, ន ជីវតិ; ន ជីវិស្សតិ. អនាគតេ ចិត្តក្ខណេ ជីវិស្សតិ, ន ជីវិត្ថ; ន ជីវតិ. បច្ចុប្បន្នេ ចិត្តក្ខណេ ជីវតិ, ន ជីវិត្ថ; ន ជីវិស្សតី’’តិ (មហានិ. ១០).

តស្មា យត្ថ ជីវតិ តត្ថ ឧបក្កមោ យុត្តោតិ បច្ចុប្បន្នំ វោរោបេតិ.

បច្ចុប្បន្នញ្ច នាមេតំ ខណបច្ចុប្បន្នំ, សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ, អទ្ធាបច្ចុប្បន្នន្តិ តិវិធំ. តត្ថ ‘‘ខណបច្ចុប្បន្នំ’’ នាម ឧប្បាទជរាភង្គសមង្គិ, តំ វោរោបេតុំ ន សក្កា. កស្មា? សយមេវ និរុជ្ឈនតោ. ‘‘សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ’’ នាម សត្តដ្ឋជវនវារមត្តំ សភាគសន្តតិវសេន បវត្តិត្វា និរុជ្ឈនកំ, យាវ វា ឧណ្ហតោ អាគន្ត្វា ឱវរកំ បវិសិត្វា និសិន្នស្ស អន្ធការំ ហោតិ, សីតតោ វា អាគន្ត្វា ឱវរកេ និសិន្នស្ស យាវ វិសភាគឧតុបាតុភាវេន បុរិមកោ ឧតុ នប្បដិប្បស្សម្ភតិ, ឯត្ថន្តរេ ‘‘សន្តតិបច្ចុប្បន្ន’’ន្តិ វុច្ចតិ. បដិសន្ធិតោ បន យាវ ចុតិ, ឯតំ ‘‘អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ’’ នាម. តទុភយម្បិ វោរោបេតុំ សក្កា. កថំ? តស្មិញ្ហិ ឧបក្កមេ កតេ លទ្ធុបក្កមំ ជីវិតនវកំ និរុជ្ឈមានំ ទុព្ពលស្ស បរិហីនវេគស្ស សន្តានស្ស បច្ចយោ ហោតិ. តតោ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ វា អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ វា យថាបរិច្ឆិន្នំ កាលំ អបត្វា អន្តរាវ និរុជ្ឈតិ. ឯវំ តទុភយម្បិ វោរោបេតុំ សក្កា, តស្មា តទេវ សន្ធាយ ‘‘សន្តតិំ វិកោបេតី’’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥមស្ស បនត្ថស្ស អាវិភាវត្ថំ បាណោ វេទិតព្ពោ, បាណាតិបាតោ វេទិតព្ពោ, បាណាតិបាតិ វេទិតព្ពោ, បាណាតិបាតស្ស បយោគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ‘‘បាណោ’’តិ វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. ជីវិតិន្ទ្រិយញ្ហិ អតិបាតេន្តោ ‘‘បាណំ អតិបាតេតី’’តិ វុច្ចតិ តំ វុត្តប្បការមេវ. ‘‘បាណាតិបាតោ’’តិ យាយ ចេតនាយ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកំ បយោគំ សមុដ្ឋាបេតិ, សា វធកចេតនា ‘‘បាណាតិបាតោ’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘បាណាតិបាតី’’តិ វុត្តចេតនាសមង្គិ បុគ្គលោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘បាណាតិបាតស្ស បយោគោ’’តិ បាណាតិបាតស្ស ឆបយោគា – សាហត្ថិកោ, អាណត្តិកោ, និស្សគ្គិយោ, ថាវរោ, វិជ្ជាមយោ, ឥទ្ធិមយោតិ.

តត្ថ ‘‘សាហត្ថិកោ’’តិ សយំ មារេន្តស្ស កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា បហរណំ. ‘‘អាណត្តិកោ’’តិ អញ្ញំ អាណាបេន្តស្ស ‘‘ឯវំ វិជ្ឈិត្វា វា បហរិត្វា វា មារេហី’’តិ អាណាបនំ. ‘‘និស្សគ្គិយោ’’តិ ទូរេ ឋិតំ មារេតុកាមស្ស កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា ឧសុសត្តិយន្តបាសាណាទីនំ និស្សជ្ជនំ. ‘‘ថាវរោ’’តិ អសញ្ចារិមេន ឧបករណេន មារេតុកាមស្ស ឱបាតអបស្សេនឧបនិក្ខិបនំ ភេសជ្ជសំវិធានំ. តេ ចត្តារោបិ បរតោ បាឡិវណ្ណនាយមេវ វិត្ថារតោ អាវិភវិស្សន្តិ.

វិជ្ជាមយឥទ្ធិមយា បន បាឡិយំ អនាគតា. តេ ឯវំ វេទិតព្ពា. សង្ខេបតោ ហិ មារណត្ថំ វិជ្ជាបរិជប្បនំ វិជ្ជាមយោ បយោគោ. អដ្ឋកថាសុ បន ‘‘កតមោ វិជ្ជាមយោ បយោគោ? អាថព្ពណិកា អាថព្ពណំ បយោជេន្តិ; នគរេ វា រុទ្ធេ សង្គាមេ វា បច្ចុបដ្ឋិតេ បដិសេនាយ បច្ចត្ថិកេសុ បច្ចាមិត្តេសុ ឦតិំ ឧប្បាទេន្តិ, ឧបទ្ទវំ ឧប្បាទេន្តិ, រោគំ ឧប្បាទេន្តិ, បជ្ជរកំ ឧប្បាទេន្តិ, សូចិកំ ករោន្តិ, វិសូចិកំ ករោន្តិ, បក្ខន្ទិយំ ករោន្តិ. ឯវំ អាថព្ពណិកា អាថព្ពណំ បយោជេន្តិ. វិជ្ជាធារា វិជ្ជំ បរិវត្តេត្វា នគរេ វា រុទ្ធេ…បេ… បក្ខន្ទិយំ ករោន្តី’’តិ ឯវំ វិជ្ជាមយំ បយោគំ ទស្សេត្វា អាថព្ពណិកេហិ ច វិជ្ជាធរេហិ ច មារិតានំ ពហូនិ វត្ថូនិ វុត្តានិ, កិំ តេហិ! ឥទញ្ហេត្ថ លក្ខណំ មារណាយ វិជ្ជាបរិជប្បនំ វិជ្ជាមយោ បយោគោតិ.

កម្មវិបាកជាយ ឥទ្ធិយា បយោជនំ ឥទ្ធិមយោ បយោគោ. កម្មវិបាកជិទ្ធិ ច នាមេសា នាគានំ នាគិទ្ធិ, សុបណ្ណានំ សុបណ្ណិទ្ធិ, យក្ខានំ យក្ខិទ្ធិ, ទេវានំ ទេវិទ្ធិ, រាជូនំ រាជិទ្ធីតិ ពហុវិធា. តត្ថ ទិដ្ឋទដ្ឋផុដ្ឋវិសានំ នាគានំ ទិស្វា ឌំសិត្វា ផុសិត្វា ច បរូបឃាតករណេ ‘‘នាគិទ្ធិ’’ វេទិតព្ពា. សុបណ្ណានំ មហាសមុទ្ទតោ ទ្វត្តិព្យាមសតប្បមាណនាគុទ្ធរណេ ‘‘សុបណ្ណិទ្ធិ’’ វេទិតព្ពា. យក្ខា បន នេវ អាគច្ឆន្តា ន បហរន្តា ទិស្សន្តិ, តេហិ បហដសត្តា បន តស្មិំយេវ ឋានេ មរន្តិ, តត្រ តេសំ ‘‘យក្ខិទ្ធិ’’ ទដ្ឋព្ពា. វេស្សវណស្ស សោតាបន្នកាលតោ បុព្ពេ នយនាវុធេន ឱលោកិតកុម្ភណ្ឌានំ មរណេ អញ្ញេសញ្ច ទេវានំ យថាសកំ ឥទ្ធានុភាវេ ‘‘ទេវិទ្ធិ’’ វេទិតព្ពា. រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស សបរិសស្ស អាកាសគមនាទីសុ, អសោកស្ស ហេដ្ឋា ឧបរិ ច យោជនេ អាណាបវត្តនាទីសុ, បិតុរញ្ញោ ច សីហឡនរិន្ទស្ស ទាឋាកោដនេន ចូឡសុមនកុដុម្ពិយស្សមរណេ ‘‘រាជិទ្ធិ’’ ទដ្ឋព្ពាតិ.

កេចិ បន ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ អញ្ញិស្សា កុច្ឆិគតំ គព្ភំ បាបកេន មនសាអនុបេក្ខិតា ហោតិ ‘អហោ វតាយំ កុច្ឆិគតោ គព្ភោ ន សោត្ថិនា អភិនិក្ខមេយ្យា’តិ. ឯវម្បិ ភិក្ខវេ កុលុម្ពស្ស ឧបឃាតោ ហោតី’’តិ អាទិកានិ សុត្តានិ ទស្សេត្វា ភាវនាមយិទ្ធិយាបិ បរូបឃាតកម្មំ វទន្តិ; សហ បរូបឃាតករណេន ច អាទិត្តឃរូបរិខិត្តស្ស ឧទកឃដស្ស ភេទនមិវ ឥទ្ធិវិនាសញ្ច ឥច្ឆន្តិ; តំ តេសំ ឥច្ឆាមត្តមេវ. កស្មា? យស្មា កុសលវេទនាវិតក្កបរិត្តត្តិកេហិ ន សមេតិ. កថំ? អយញ្ហិ ភាវនាមយិទ្ធិ នាម កុសលត្តិកេ កុសលា ចេវ អព្យាកតា ច, បាណាតិបាតោ អកុសលោ. វេទនាត្តិកេ អទុក្ខមសុខសម្បយុត្តា បាណាតិបាតោ ទុក្ខសម្បយុត្តោ. វិតក្កត្តិកេ អវិតក្កាវិចារា, បាណាតិបាតោ សវិតក្កសវិចារោ. បរិត្តត្តិកេ មហគ្គតា, បាណាតិបាតោ បរិត្តោតិ.

សត្ថហារកំ វាស្ស បរិយេសេយ្យាតិ ឯត្ថ ហរតីតិ ហារកំ. កិំ ហរតិ? ជីវិតំ. អថ វា ហរិតព្ពន្តិ ហារកំ; ឧបនិក្ខិបិតព្ពន្តិ អត្ថោ. សត្ថញ្ច តំ ហារកញ្ចាតិ សត្ថហារកំ. អស្សាតិ មនុស្សវិគ្គហស្ស. បរិយេសេយ្យាតិ យថា លភតិ តថា ករេយ្យ; ឧបនិក្ខិបេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯតេន ថាវរប្បយោគំ ទស្សេតិ. ឥតរថា ហិ បរិយិដ្ឋមត្តេនេវ បារាជិកោ ភវេយ្យ; ន ចេតំ យុត្តំ. បាឡិយំ បន សព្ពំ ព្យញ្ជនំ អនាទិយិត្វា យំ ឯត្ថ ថាវរប្បយោគសង្គហិតំ សត្ថំ, តទេវ ទស្សេតុំ ‘‘អសិំ វា…បេ… រជ្ជុំ វា’’តិ បទភាជនំ វុត្តំ.

តត្ថ សត្ថន្តិ វុត្តាវសេសំ យំកិញ្ចិ សមុខំ វេទិតព្ពំ. លគុឡបាសាណវិសរជ្ជូនញ្ច ជីវិតវិនាសនភាវតោ សត្ថសង្គហោ វេទិតព្ពោ. មរណវណ្ណំវាតិ ឯត្ថ យស្មា ‘‘កិំ តុយ្ហិមិនា បាបកេន ទុជ្ជីវិតេន, យោ ត្វំ ន លភសិ បណីតានិ ភោជនានិ ភុញ្ជិតុ’’ន្តិអាទិនា នយេន ជីវិតេ អាទីនវំ ទស្សេន្តោបិ ‘‘ត្វំ ខោសិ ឧបាសក កតកល្យាណោ…បេ… អកតំ តយា បាបំ, មតំ តេ ជីវិតា សេយ្យោ, ឥតោ ត្វំ កាលង្កតោ បរិចរិស្សសិ អច្ឆរាបរិវុតោ នន្ទនវនេ សុខប្បត្តោ វិហរិស្សសី’’តិអាទិនា នយេន មរណេ វណ្ណំ ភណន្តោបិ មរណវណ្ណមេវ សំវណ្ណេតិ. តស្មា ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា បទភាជនំ វុត្តំ – ‘‘ជីវិតេ អាទីនវំ ទស្សេតិ, មរណេ វណ្ណំ ភណតី’’តិ.

មរណាយ វា សមាទបេយ្យាតិ មរណត្ថាយ ឧបាយំ គាហាបេយ្យ. សត្ថំ វា អាហរាតិ អាទីសុ ច យម្បិ ន វុត្តំ ‘‘សោព្ភេ វា នរកេ វា បបាតេ វា បបតា’’តិអាទិ, តំ សព្ពំ បរតោ វុត្តនយត្តា អត្ថតោ វុត្តមេវាតិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ សក្កា សព្ពំ សរូបេនេវ វត្តុំ.

ឥតិ ចិត្តមនោតិ ឥតិចិត្តោ ឥតិមនោ; ‘‘មតំ តេ ជីវិតា សេយ្យោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តមរណចិត្តោ មរណមនោតិ អត្ថោ. យស្មា បនេត្ថ មនោ ចិត្តសទ្ទស្ស អត្ថទីបនត្ថំ វុត្តោ, អត្ថតោ បនេតំ ឧភយម្បិ ឯកមេវ, តស្មា តស្ស អត្ថតោ អភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ ចិត្តំ តំ មនោ, យំ មនោ តំ ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ឥតិសទ្ទំ បន ឧទ្ធរិត្វាបិ ន តាវ អត្ថោ វុត្តោ. ចិត្តសង្កប្បោតិ ឥមស្មិំ បទេ អធិការវសេន ឥតិសទ្ទោ អាហរិតព្ពោ. ឥទញ្ហិ ‘‘ឥតិចិត្តសង្កប្បោ’’តិ ឯវំ អវុត្តម្បិ អធិការតោ វុត្តមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. តថា ហិស្ស តមេវអត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘មរណសញ្ញី’’តិអាទិមាហ. យស្មា ចេត្ថ ‘‘សង្កប្បោ’’តិ នយិទំ វិតក្កស្ស នាមំ. អថ ខោ សំវិទហនមត្តស្សេតំ អធិវចនំ. តញ្ច សំវិទហនំ ឥមស្មិំ អត្ថេ សញ្ញាចេតនាធិប្បាយេហិ សង្គហំ គច្ឆតិ. តស្មា ចិត្តោ នានប្បការកោ សង្កប្បោ អស្សាតិ ចិត្តសង្កប្បោតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិស្ស បទភាជនម្បិ សញ្ញាចេតនាធិប្បាយវសេន វុត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘អធិប្បាយោ’’តិ វិតក្កោ វេទិតព្ពោ.

ឧច្ចាវចេហិ អាការេហីតិ មហន្តាមហន្តេហិ ឧបាយេហិ. តត្ថ មរណវណ្ណសំវណ្ណនេ តាវ ជីវិតេ អាទីនវទស្សនវសេន អវចាការតា មរណេ វណ្ណភណនវសេន ឧច្ចាការតា វេទិតព្ពា. សមាទបនេ បន មុដ្ឋិជាណុនិប្ផោដនាទីហិ មរណសមាទបនវសេន ឧច្ចាការតា, ឯកតោ ភុញ្ជន្តស្ស នខេ វិសំ បក្ខិបិត្វា មរណាទិសមាទបនវសេន អវចាការតា វេទិតព្ពា.

សោព្ភេ វា នរកេ វា បបាតេ វាតិ ឯត្ថ សោព្ភោ នាម សមន្តតោ ឆិន្នតដោ គម្ភីរោ អាវាដោ. នរកោ នាម តត្ថ តត្ថ ផលន្តិយា ភូមិយា សយមេវ និព្ពត្តា មហាទរី, យត្ថ ហត្ថីបិ បតន្តិ, ចោរាបិ និលីនា តិដ្ឋន្តិ. បបាតោតិ បព្ពតន្តរេ វា ថលន្តរេ វា ឯកតោ ឆិន្នោ ហោតិ. បុរិមេ ឧបាទាយាតិ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិត្វា អទិន្នញ្ច អាទិយិត្វា បារាជិកំ អាបត្តិំ អាបន្នេ បុគ្គលេ ឧបាទាយ. សេសំ បុព្ពេ វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថត្តា ច បាកដមេវាតិ.

១៧៤. ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋសិក្ខាបទំ បទានុក្កមេន វិភជិត្វា ឥទានិ យស្មា ហេដ្ឋា បទភាជនីយម្ហិ សង្ខេបេនេវ មនុស្សវិគ្គហបារាជិកំ ទស្សិតំ, ន វិត្ថារេន អាបត្តិំ អារោបេត្វា តន្តិ ឋបិតា. សង្ខេបទស្សិតេ ច អត្ថេ ន សព្ពាការេនេវ ភិក្ខូ នយំ គហេតុំ សក្កោន្តិ, អនាគតេ ច បាបបុគ្គលានម្បិ ឱកាសោ ហោតិ, តស្មា ភិក្ខូនញ្ច សព្ពាការេន នយគ្គហណត្ថំ អនាគតេ ច បាបបុគ្គលានំ ឱកាសបដិពាហនត្ថំ បុន ‘‘សាមំ អធិដ្ឋាយា’’តិអាទិនា នយេន មាតិកំ ឋបេត្វា វិត្ថារតោ មនុស្សវិគ្គហបារាជិកំ ទស្សេន្តោ ‘‘សាមន្តិ សយំ ហនតី’’តិអាទិមាហ.

តត្រាយំ អនុត្តានបទវណ្ណនាយ សទ្ធិំ វិនិច្ឆយកថា – កាយេនាតិ ហត្ថេន វា បាទេន វា មុដ្ឋិនា វា ជាណុនា វា យេន កេនចិ អង្គបច្ចង្គេន. កាយបដិពទ្ធេនាតិ កាយតោ អមោចិតេន អសិអាទិនា បហរណេន. និស្សគ្គិយេនាតិ កាយតោ ច កាយបដិពទ្ធតោ ច មោចិតេន ឧសុសត្តិអាទិនា. ឯត្តាវតា សាហត្ថិកោ ច និស្សគ្គិយោ ចាតិ ទ្វេ បយោគា វុត្តា ហោន្តិ.

តត្ថ ឯកមេកោ ឧទ្ទិស្សានុទ្ទិស្សភេទតោ ទុវិធោ. តត្ថ ឧទ្ទេសិកេ យំ ឧទ្ទិស្ស បហរតិ, តស្សេវ មរណេន កម្មុនា ពជ្ឈតិ. ‘‘យោ កោចិ មរតូ’’តិ ឯវំ អនុទ្ទេសិកេ បហារប្បច្ចយា យស្ស កស្សចិ មរណេន កម្មុនា ពជ្ឈតិ. ឧភយថាបិ ច បហរិតមត្តេ វា មរតុ បច្ឆា វា តេនេវ រោគេន, បហរិតមត្តេយេវ កម្មុនា ពជ្ឈតិ. មរណាធិប្បាយេន ច បហារំ ទត្វា តេន អមតស្ស បុន អញ្ញចិត្តេន បហារេ ទិន្នេ បច្ឆាបិ យទិ បឋមប្បហារេនេវ មរតិ, តទា ឯវ កម្មុនា ពទ្ធោ. អថ ទុតិយប្បហារេន មរតិ, នត្ថិ បាណាតិបាតោ. ឧភយេហិ មតេបិ បឋមប្បហារេនេវ កម្មុនា ពទ្ធោ. ឧភយេហិ អមតេ នេវត្ថិ បាណាតិបាតោ. ឯស នយោ ពហូហិបិ ឯកស្ស បហារេ ទិន្នេ. តត្រាបិ ហិ យស្ស បហារេន មរតិ, តស្សេវ កម្មុនា ពទ្ធោ ហោតីតិ.

កម្មាបត្តិព្យត្តិភាវត្ថញ្ចេត្ថ ឯឡកចតុក្កម្បិ វេទិតព្ពំ. យោ ហិ ឯឡកំ ឯកស្មិំ ឋានេ និបន្នំ ឧបធារេតិ ‘‘រត្តិំ អាគន្ត្វា វធិស្សាមី’’តិ. ឯឡកស្ស ច និបន្នោកាសេ តស្ស មាតា វា បិតា វា អរហា វា បណ្ឌុកាសាវំ បារុបិត្វា និបន្នោ ហោតិ. សោ រត្តិភាគេ អាគន្ត្វា ‘‘ឯឡកំ មារេមី’’តិ មាតរំ វា បិតរំ វា អរហន្តំ វា មារេតិ. ‘‘ឥមំ វត្ថុំ មារេមី’’តិ ចេតនាយ អត្ថិភាវតោ ឃាតកោ ច ហោតិ, អនន្តរិយកម្មញ្ច ផុសតិ, បារាជិកញ្ច អាបជ្ជតិ. អញ្ញោ កោចិ អាគន្តុកោ និបន្នោ ហោតិ, ‘‘ឯឡកំ មារេមី’’តិ តំ មារេតិ, ឃាតកោ ច ហោតិ បារាជិកញ្ច អាបជ្ជតិ, អានន្តរិយំ ន ផុសតិ. យក្ខោ វា បេតោ វា និបន្នោ ហោតិ, ‘‘ឯឡកំ មារេមី’’តិ តំ មារេតិ ឃាតកោវ ហោតិ, ន ចានន្តរិយំ ផុសតិ, ន ច បារាជិកំ អាបជ្ជតិ, ថុល្លច្ចយំ បន ហោតិ. អញ្ញោ កោចិ និបន្នោ នត្ថិ, ឯឡកោវ ហោតិ តំ មារេតិ, ឃាតកោ ច ហោតិ, បាចិត្តិយញ្ច អាបជ្ជតិ. ‘‘មាតាបិតុអរហន្តានំ អញ្ញតរំ មារេមី’’តិ តេសំយេវ អញ្ញតរំ មារេតិ, ឃាតកោ ច ហោតិ, អានន្តរិយញ្ច ផុសតិ, បារាជិកញ្ច អាបជ្ជតិ. ‘‘តេសំ អញ្ញតរំ មារេស្សាមី’’តិ អញ្ញំ អាគន្តុកំ មារេតិ, យក្ខំ វា បេតំ វា មារេតិ, ឯឡកំ វា មារេតិ, បុព្ពេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. ឥធ បន ចេតនា ទារុណា ហោតីតិ.

អញ្ញានិបិ ឯត្ថ បលាលបុញ្ជាទិវត្ថូនិ វេទិតព្ពានិ. យោ ហិ ‘‘លោហិតកំ អសិំ វា សត្តិំ វា បុច្ឆិស្សាមី’’តិ បលាលបុញ្ជេ បវេសេន្តោ តត្ថ និបន្នំ មាតរំ វា បិតរំ វា អរហន្តំ វា អាគន្តុកបុរិសំ វា យក្ខំ វា បេតំ វា តិរច្ឆានគតំ វា មារេតិ, វោហារវសេន ‘‘ឃាតកោ’’តិ វុច្ចតិ, វធកចេតនាយ បន អភាវតោ នេវ កម្មំ ផុសតិ, ន អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. យោ បន ឯវំ បវេសេន្តោ សរីរសម្ផស្សំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘សត្តោ មញ្ញេ អព្ភន្តរគតោ មរតូ’’តិ បវេសេត្វា មារេតិ, តស្ស តេសំ វត្ថូនំ អនុរូបេន កម្មពទ្ធោ ច អាបត្តិ ច វេទិតព្ពា. ឯស នយោ តត្ថ និទហនត្ថំ បវេសេន្តស្សាបិ វនប្បគុម្ពាទីសុ ខិបន្តស្សាបិ.

យោបិ ‘‘ចោរំ មារេមី’’តិ ចោរវេសេន គច្ឆន្តំ បិតរំ មារេតិ, អានន្តរិយញ្ច ផុសតិ, បារាជិកោ ច ហោតិ. យោ បន បរសេនាយ អញ្ញញ្ច យោធំ បិតរញ្ច កម្មំ ករោន្តេ ទិស្វា យោធស្ស ឧសុំ ខិបតិ, ‘‘ឯតំ វិជ្ឈិត្វា មម បិតរំ វិជ្ឈិស្សតី’’តិ យថាធិប្បាយំ គតេ បិតុឃាតកោ ហោតិ. ‘‘យោធេ វិទ្ធេ មម បិតា បលាយិស្សតី’’តិ ខិបតិ, ឧសុ អយថាធិប្បាយំ គន្ត្វា បិតរំ មារេតិ, វោហារវសេន ‘‘បិតុឃាតកោ’’តិ វុច្ចតិ; អានន្តរិយំ បន នត្ថីតិ.

អធិដ្ឋហិត្វាតិ សមីបេ ឋត្វា. អាណាបេតីតិ ឧទ្ទិស្ស វា អនុទ្ទិស្ស វា អាណាបេតិ. តត្ថ បរសេនាយ បច្ចុបដ្ឋិតាយ អនុទ្ទិស្សេវ ‘‘ឯវំ វិជ្ឈ, ឯវំ បហរ, ឯវំ ឃាតេហី’’តិ អាណត្តេ យត្តកេ អាណត្តោ ឃាតេតិ, តត្តកា ឧភិន្នំ បាណាតិបាតា. សចេ តត្ថ អាណាបកស្ស មាតាបិតរោ ហោន្តិ, អានន្តរិយម្បិ ផុសតិ. សចេ អាណត្តស្សេវ មាតាបិតរោ, សោវ អានន្តរិយំ ផុសតិ. សចេ អរហា ហោតិ, ឧភោបិ អានន្តរិយំ ផុសន្តិ. ឧទ្ទិសិត្វា បន ‘‘ឯតំ ទីឃំ រស្សំ រត្តកញ្ចុកំ នីលកញ្ចុកំ ហត្ថិក្ខន្ធេ និសិន្នំ មជ្ឈេ និសិន្នំ វិជ្ឈ បហរ ឃាតេហី’’តិ អាណត្តេ សចេ សោ តមេវ ឃាតេតិ, ឧភិន្នម្បិ បាណាតិបាតោ; អានន្តរិយវត្ថុម្ហិ ច អានន្តរិយំ. សចេ អញ្ញំ មារេតិ, អាណាបកស្ស នត្ថិ បាណាតិបាតោ. ឯតេន អាណត្តិកោ បយោគោ វុត្តោ ហោតិ. តត្ថ –

វត្ថុំ កាលញ្ច ឱកាសំ, អាវុធំ ឥរិយាបថំ;

តុលយិត្វា បញ្ច ឋានានិ, ធារេយ្យត្ថំ វិចក្ខណោ.

អបរោ នយោ –

វត្ថុ កាលោ ច ឱកាសោ, អាវុធំ ឥរិយាបថោ;

កិរិយាវិសេសោតិ ឥមេ, ឆ អាណត្តិនិយាមកា.

តត្ថ ‘‘វត្ថូ’’តិ មារេតព្ពោ សត្តោ. ‘‘កាលោ’’តិ បុព្ពណ្ហសាយន្ហាទិកាលោ ច យោព្ពនថាវរិយាទិកាលោ ច. ‘‘ឱកាសោ’’តិ គាមោ វា វនំ វា គេហទ្វារំ វា គេហមជ្ឈំ វា រថិកា វា សិង្ឃាដកំ វាតិ ឯវមាទិ. ‘‘អាវុធ’’ន្តិ អសិ វា ឧសុ វា សត្តិ វាតិ ឯវមាទិ. ‘‘ឥរិយាបថោ’’តិ មារេតព្ពស្ស គមនំ វា និសជ្ជា វាតិ ឯវមាទិ. ‘‘កិរិយាវិសេសោ’’តិ វិជ្ឈនំ វា ឆេទនំ វា ភេទនំ វា សង្ខមុណ្ឌកំ វាតិ ឯវមាទិ.

យទិ ហិ វត្ថុំ វិសំវាទេត្វា ‘‘យំ មារេហី’’តិ អាណត្តោ តតោ អញ្ញំ មារេតិ, ‘‘បុរតោ បហរិត្វា មារេហី’’តិ វា អាណត្តោ បច្ឆតោ វា បស្សតោ វា អញ្ញស្មិំ វា បទេសេ បហរិត្វា មារេតិ. អាណាបកស្ស នត្ថិ កម្មពន្ធោ; អាណត្តស្សេវ កម្មពន្ធោ. អថ វត្ថុំ អវិសំវាទេត្វា យថាណត្តិយា មារេតិ, អាណាបកស្ស អាណត្តិក្ខណេ អាណត្តស្ស ច មារណក្ខណេតិ ឧភយេសម្បិ កម្មពន្ធោ. វត្ថុវិសេសេន បនេត្ថ កម្មវិសេសោ ច អាបត្តិវិសេសោ ច ហោតីតិ. ឯវំ តាវ វត្ថុម្ហិ សង្កេតវិសង្កេតតា វេទិតព្ពា.

កាលេ បន យោ ‘‘អជ្ជ ស្វេ’’តិ អនិយមេត្វា ‘‘បុព្ពណ្ហេ មារេហី’’តិ អាណត្តោ យទា កទាចិ បុព្ពណ្ហេ មារេតិ, នត្ថិ វិសង្កេតោ. យោ បន ‘‘អជ្ជ បុព្ពណ្ហេ’’តិ វុត្តោ មជ្ឈន្ហេ វា សាយន្ហេ វា ស្វេ វា បុព្ពណ្ហេ មារេតិ. វិសង្កេតោ ហោតិ, អាណាបកស្ស នត្ថិ កម្មពន្ធោ. បុព្ពណ្ហេ មារេតុំ វាយមន្តស្ស មជ្ឈន្ហេ ជាតេបិ ឯសេវ នយោ. ឯតេន នយេន សព្ពកាលប្បភេទេសុ សង្កេតវិសង្កេតតា វេទិតព្ពា.

ឱកាសេបិ យោ ‘‘ឯតំ គាមេ ឋិតំ មារេហី’’តិ អនិយមេត្វា អាណត្តោ តំ យត្ថ កត្ថចិ មារេតិ, នត្ថិ វិសង្កេតោ. យោ បន ‘‘គាមេយេវា’’តិ និយមេត្វា អាណត្តោ វនេ មារេតិ, តថា ‘‘វនេ’’តិ អាណត្តោ គាមេ មារេតិ. ‘‘អន្តោគេហទ្វារេ’’តិ អាណត្តោ គេហមជ្ឈេ មារេតិ, វិសង្កេតោ. ឯតេន នយេន សព្ពោកាសភេទេសុ សង្កេតវិសង្កេតតា វេទិតព្ពា.

អាវុធេបិ យោ ‘‘អសិនា វា ឧសុនា វា’’តិ អនិយមេត្វា ‘‘អាវុធេន មារេហី’’តិ អាណត្តោ យេន កេនចិ អាវុធេន មារេតិ, នត្ថិ វិសង្កេតោ. យោ បន ‘‘អសិនា’’តិ វុត្តោ ឧសុនា, ‘‘ឥមិនា វា អសិនា’’តិ វុត្តោ អញ្ញេន អសិនា មារេតិ. ឯតស្សេវ វា អសិស្ស ‘‘ឥមាយ ធារាយ មារេហី’’តិ វុត្តោ ឥតរាយ វា ធារាយ តលេន វា តុណ្ឌេន វា ថរុនា វា មារេតិ, វិសង្កេតោ. ឯតេន នយេន សព្ពអាវុធភេទេសុ សង្កេតវិសង្កេតតា វេទិតព្ពា.

ឥរិយាបថេ បន យោ ‘‘ឯតំ គច្ឆន្តំ មារេហី’’តិ វទតិ, អាណត្តោ ច នំ សចេ គច្ឆន្តំ មារេតិ, នត្ថិ វិសង្កេតោ. ‘‘គច្ឆន្តមេវ មារេហី’’តិ វុត្តោ បន សចេ និសិន្នំ មារេតិ. ‘‘និសិន្នមេវ វា មារេហី’’តិ វុត្តោ គច្ឆន្តំ មារេតិ, វិសង្កេតោ ហោតិ. ឯតេន នយេន សព្ពឥរិយាបថភេទេសុ សង្កេតវិសង្កេតតា វេទិតព្ពា.

កិរិយាវិសេសេបិ យោ ‘‘វិជ្ឈិត្វា មារេហី’’តិ វុត្តោ វិជ្ឈិត្វាវ មារេតិ, នត្ថិ វិសង្កេតោ. យោ បន ‘‘វិជ្ឈិត្វា មារេហី’’តិ វុត្តោ ឆិន្ទិត្វា មារេតិ, វិសង្កេតោ. ឯតេន នយេន សព្ពកិរិយាវិសេសភេទេសុ សង្កេតវិសង្កេតតា វេទិតព្ពា.

យោ បន លិង្គវសេន ‘‘ទីឃំ រស្សំ កាឡំ ឱទាតំ កិសំ ថូលំ មារេហី’’តិ អនិយមេត្វា អាណាបេតិ, អាណត្តោ ច យំកិញ្ចិ តាទិសំ មារេតិ, នត្ថិ វិសង្កេតោ ឧភិន្នំ បារាជិកំ. អថ បន សោ អត្តានំ សន្ធាយ អាណាបេតិ, អាណត្តោ ច ‘‘អយមេវ ឦទិសោ’’តិ អាណាបកមេវ មារេតិ, អាណាបកស្ស ទុក្កដំ, វធកស្ស បារាជិកំ. អាណាបកោ អត្តានំ សន្ធាយ អាណាបេតិ, ឥតរោ អញ្ញំ តាទិសំ មារេតិ, អាណាបកោ មុច្ចតិ, វធកស្សេវ បារាជិកំ. កស្មា? ឱកាសស្ស អនិយមិតត្តា. សចេ បន អត្តានំ សន្ធាយ អាណាបេន្តោបិ ឱកាសំ និយមេតិ, ‘‘អសុកស្មិំ នាម រត្តិដ្ឋានេ វា ទិវាដ្ឋានេ វា ថេរាសនេ វា នវាសនេ វា មជ្ឈិមាសនេ វា និសិន្នំ ឯវរូបំ នាម មារេហី’’តិ. តត្ថ ច អញ្ញោ និសិន្នោ ហោតិ, សចេ អាណត្តោ តំ មារេតិ, នេវ វធកោ មុច្ចតិ ន អាណាបកោ. កស្មា? ឱកាសស្ស និយមិតត្តា. សចេ បន និយមិតោកាសតោ អញ្ញត្រ មារេតិ, អាណាបកោ មុច្ចតីតិ អយំ នយោ មហាអដ្ឋកថាយំ សុដ្ឋុ ទឡ្ហំ កត្វា វុត្តោ. តស្មា ឯត្ថ ន អនាទរិយំ កាតព្ពន្តិ.

អធិដ្ឋាយាតិ មាតិកាវសេន អាណត្តិកបយោគកថា និដ្ឋិតា.

ឥទានិ យេ ទូតេនាតិ ឥមស្ស មាតិកាបទស្ស និទ្ទេសទស្សនត្ថំ ‘‘ភិក្ខុ ភិក្ខុំ អាណាបេតី’’តិអាទយោ ចត្តារោ វារា វុត្តា. តេសុ សោ តំ មញ្ញមានោតិ សោ អាណត្តោ យោ អាណាបកេន ‘‘ឥត្ថន្នាមោ’’តិ អក្ខាតោ, តំ មញ្ញមានោ តមេវ ជីវិតា វោរោបេតិ, ឧភិន្នំ បារាជិកំ. តំ មញ្ញមានោ អញ្ញន្តិ ‘‘យំ ជីវិតា វោរោបេហី’’តិ វុត្តោ តំ មញ្ញមានោ អញ្ញំ តាទិសំ ជីវិតា វោរោបេតិ, មូលដ្ឋស្ស អនាបត្តិ. អញ្ញំ មញ្ញមានោ តន្តិ យោ អាណាបកេន វុត្តោ, តស្ស ពលវសហាយំ សមីបេ ឋិតំ ទិស្វា ‘‘ឥមស្ស ពលេនាយំ គជ្ជតិ, ឥមំ តាវ ជីវិតា វោរោបេមី’’តិ បហរន្តោ ឥតរមេវ បរិវត្តិត្វា តស្មិំ ឋានេ ឋិតំ ‘‘សហាយោ’’តិ មញ្ញមានោ ជីវិតា វោរោបេតិ, ឧភិន្នំ បារាជិកំ. អញ្ញំ មញ្ញមានោ អញ្ញន្តិ បុរិមនយេនេវ ‘‘ឥមំ តាវស្ស សហាយំ ជីវិតា វោរោបេមី’’តិ សហាយមេវ វោរោបេតិ, តស្សេវ បារាជិកំ.

ទូតបរម្បរាបទស្ស និទ្ទេសវារេ ឥត្ថន្នាមស្ស បាវទាតិអាទីសុ ឯកោ អាចរិយោ តយោ ពុទ្ធរក្ខិតធម្មរក្ខិតសង្ឃរក្ខិតនាមកា អន្តេវាសិកា ទដ្ឋព្ពា. តត្ថ ភិក្ខុ ភិក្ខុំ អាណាបេតីតិ អាចរិយោ កញ្ចិ បុគ្គលំ មារាបេតុកាមោ តមត្ថំ អាចិក្ខិត្វា ពុទ្ធរក្ខិតំ អាណាបេតិ. ឥត្ថន្នាមស្ស បាវទាតិ គច្ឆ ត្វំ, ពុទ្ធរក្ខិត, ឯតមត្ថំ ធម្មរក្ខិតស្ស បាវទ. ឥត្ថន្នាមោ ឥត្ថន្នាមស្ស បាវទតូតិ ធម្មរក្ខិតោបិ សង្ឃរក្ខិតស្ស បាវទតុ. ឥត្ថន្នាមោ ឥត្ថន្នាមំ ជីវិតា វោរោបេតូតិ ឯវំ តយា អាណត្តេន ធម្មរក្ខិតេន អាណត្តោ សង្ឃរក្ខិតោ ឥត្ថន្នាមំ បុគ្គលំ ជីវិតា វោរោបេតុ; សោ ហិ អម្ហេសុ វីរជាតិកោ បដិពលោ ឥមស្មិំ កម្មេតិ. អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯវំ អាណាបេន្តស្ស អាចរិយស្ស តាវ ទុក្កដំ. សោ ឥតរស្ស អារោចេតីតិ ពុទ្ធរក្ខិតោ ធម្មរក្ខិតស្ស, ធម្មរក្ខិតោ ច សង្ឃរក្ខិតស្ស ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ ឯវំ វទតិ – ‘ឥត្ថន្នាមំ កិរ ជីវិតា វោរោបេហី’តិ. ត្វំ កិរ អម្ហេសុ វីរបុរិសោ’’តិ អារោចេតិ; ឯវំ តេសម្បិ ទុក្កដំ. វធកោ បដិគ្គណ្ហាតីតិ ‘‘សាធុ វោរោបេស្សាមី’’តិ សង្ឃរក្ខិតោ សម្បដិច្ឆតិ. មូលដ្ឋស្ស អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សាតិ សង្ឃរក្ខិតេន បដិគ្គហិតមត្តេ អាចរិយស្ស ថុល្លច្ចយំ. មហាជនោ ហិ តេន បាបេ និយោជិតោតិ. សោ តន្តិ សោ ចេ សង្ឃរក្ខិតោ តំ បុគ្គលំ ជីវិតា វោរោបេតិ, សព្ពេសំ ចតុន្នម្បិ ជនានំ បារាជិកំ. ន កេវលញ្ច ចតុន្នំ, ឯតេនូបាយេន វិសង្កេតំ អកត្វា បរម្បរាយ អាណាបេន្តំ សមណសតំ សមណសហស្សំ វា ហោតុ សព្ពេសំ បារាជិកមេវ.

វិសក្កិយទូតបទនិទ្ទេសេ សោ អញ្ញំ អាណាបេតីតិ សោ អាចរិយេន អាណត្តោ ពុទ្ធរក្ខិតោ ធម្មរក្ខិតំ អទិស្វា វា អវត្តុកាមោ វា ហុត្វា សង្ឃរក្ខិតមេវ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ ឯវមាហ – ‘ឥត្ថន្នាមំ កិរ ជីវិតា វោរោបេហី’’តិ វិសង្កេតំ ករោន្តោ អាណាបេតិ. វិសង្កេតករណេនេវ ហិ ឯស ‘‘វិសក្កិយទូតោ’’តិ វុច្ចតិ. អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ អាណត្តិយា តាវ ពុទ្ធរក្ខិតស្ស ទុក្កដំ. បដិគ្គណ្ហាតិ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ សង្ឃរក្ខិតេន សម្បដិច្ឆិតេ មូលដ្ឋស្សេវ ទុក្កដន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ សន្តេ បដិគ្គហណេ អាបត្តិយេវ ន សិយា, សញ្ចរិត្ត បដិគ្គហណមរណាភិនន្ទនេសុបិ ច អាបត្តិ ហោតិ, មរណបដិគ្គហណេ កថំ ន សិយា តស្មា បដិគ្គណ្ហន្តស្សេវេតំ ទុក្កដំ. តេនេវេត្ថ ‘‘មូលដ្ឋស្សា’’តិ ន វុត្តំ. បុរិមនយេបិ ចេតំ បដិគ្គណ្ហន្តស្ស វេទិតព្ពមេវ; ឱកាសាភាវេន បន ន វុត្តំ. តស្មា យោ យោ បដិគ្គណ្ហាតិ, តស្ស តស្ស តប្បច្ចយា អាបត្តិយេវាតិ អយមេត្ថ អម្ហាកំ ខន្តិ. យថា ចេត្ថ ឯវំ អទិន្នាទានេបីតិ.

សចេ បន សោ តំ ជីវិតា វោរោបេតិ, អាណាបកស្ស ច ពុទ្ធរក្ខិតស្ស វោរោបកស្ស ច សង្ឃរក្ខិតស្សាតិ ឧភិន្នម្បិ បារាជិកំ. មូលដ្ឋស្ស បន អាចរិយស្ស វិសង្កេតត្តា បារាជិកេន អនាបត្តិ. ធម្មរក្ខិតស្ស អជាននតាយ សព្ពេន សព្ពំ អនាបត្តិ. ពុទ្ធរក្ខិតោ បន ទ្វិន្នំ សោត្ថិភាវំ កត្វា អត្តនា នដ្ឋោតិ.

គតបច្ចាគតទូតនិទ្ទេសេ – សោ គន្ត្វា បុន បច្ចាគច្ឆតីតិ តស្ស ជីវិតា វោរោបេតព្ពស្ស សមីបំ គន្ត្វា សុសំវិហិតារក្ខត្តា តំ ជីវិតា វោរោបេតុំ អសក្កោន្តោ អាគច្ឆតិ. យទា សក្កោសិ តទាតិ កិំ អជ្ជេវ មារិតោ មារិតោ ហោតិ, គច្ឆ យទា សក្កោសិ, តទា នំ ជីវិតា វោរោបេហីតិ. អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯវំ បុន អាណត្តិយាបិ ទុក្កដមេវ ហោតិ. សចេ បន សោ អវស្សំ ជីវិតា វោរោបេតព្ពោ ហោតិ, អត្ថសាធកចេតនា មគ្គានន្តរផលសទិសា, តស្មា អយំ អាណត្តិក្ខណេយេវ បារាជិកោ. សចេបិ វធកោ សដ្ឋិវស្សាតិក្កមេន តំ វធតិ, អាណាបកោ ច អន្តរាវ កាលង្ករោតិ, ហីនាយ វា អាវត្តតិ, អស្សមណោវ ហុត្វា កាលញ្ច ករិស្សតិ, ហីនាយ វា អាវត្តិស្សតិ. សចេ អាណាបកោ គិហិកាលេ មាតរំ វា បិតរំ វា អរហន្តំ វា សន្ធាយ ឯវំ អាណាបេត្វា បព្ពជតិ, តស្មិំ បព្ពជិតេ អាណត្តោ តំ មារេតិ, អាណាបកោ គិហិកាលេយេវ មាតុឃាតកោ បិតុឃាតកោ អរហន្តឃាតកោ វា ហោតិ, តស្មា នេវស្ស បព្ពជ្ជា, ន ឧបសម្បទា រុហតិ. សចេបិ មារេតព្ពបុគ្គលោ អាណត្តិក្ខណេ បុថុជ្ជនោ, យទា បន នំ អាណត្តោ មារេតិ តទា អរហា ហោតិ, អាណត្តតោ វា បហារំ លភិត្វា ទុក្ខមូលិកំ សទ្ធំ និស្សាយ វិបស្សន្តោ អរហត្តំ បត្វា តេនេវាពាធេន កាលំករោតិ, អាណាបកោ អាណត្តិក្ខណេយេវ អរហន្តឃាតកោ. វធកោ បន សព្ពត្ថ ឧបក្កមករណក្ខណេយេវ បារាជិកោតិ.

ឥទានិ យេ សព្ពេសុយេវ ឥមេសុ ទូតវសេន វុត្តមាតិកាបទេសុ សង្កេតវិសង្កេតទស្សនត្ថំ

វុត្តា តយោ វារា, តេសុ បឋមវារេ តាវ – យស្មា តំ សណិកំ វា ភណន្តោ តស្ស វា ពធិរតាយ ‘‘មា ឃាតេហី’’តិ ឯតំ វចនំ ន សាវេតិ, តស្មា មូលដ្ឋោ ន មុត្តោ. ទុតិយវារេ – សាវិតត្តា មុត្តោ. តតិយវារេ បន តេន ច សាវិតត្តា ឥតរេន ច ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ឱរតត្តា ឧភោបិ មុត្តាតិ.

ទូតកថា និដ្ឋិតា.

១៧៥. អរហោ រហោសញ្ញីនិទ្ទេសាទីសុ អរហោតិ សម្មុខេ. រហោតិ បរម្មុខេ. តត្ថ យោ ឧបដ្ឋានកាលេ វេរិភិក្ខុម្ហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អាគន្ត្វា បុរតោ និសិន្នេយេវ អន្ធការទោសេន តស្ស អាគតភាវំ អជានន្តោ ‘‘អហោ វត ឥត្ថន្នាមោ ហតោ អស្ស, ចោរាបិ នាម តំ ន ហនន្តិ, សប្បោ វា ន ឌំសតិ, ន សត្ថំ វា វិសំ វា អាហរតី’’តិ តស្ស មរណំ អភិនន្ទន្តោ ឦទិសានិ វចនានិ ឧល្លបតិ, អយំ អរហោ រហោសញ្ញី ឧល្លបតិ នាម. សម្មុខេវ តស្មិំ បរម្មុខសញ្ញីតិ អត្ថោ. យោ បន តំ បុរតោ និសិន្នំ ទិស្វា បុន ឧបដ្ឋានំ កត្វា គតេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ គតេបិ តស្មិំ ‘‘ឥធេវ សោ និសិន្នោ’’តិ សញ្ញី ហុត្វា បុរិមនយេនេវ ឧល្លបតិ, អយំ រហោ អរហោសញ្ញី ឧល្លបតិ នាម. ឯតេនេវុបាយេន អរហោ អរហោសញ្ញី ច រហោ រហោសញ្ញី ច វេទិតព្ពោ. ចតុន្នម្បិ ច ឯតេសំ វាចាយ វាចាយ ទុក្កដន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ មរណវណ្ណសំវណ្ណនាយ វិភាគទស្សនត្ថំ វុត្តេសុ បញ្ចសុ កាយេន សំវណ្ណនាទិមាតិកានិទ្ទេសេសុ – កាយេន វិការំ ករោតីតិ យថា សោ ជានាតិ ‘‘សត្ថំ វា អាហរិត្វា វិសំ វា ខាទិត្វា រជ្ជុយា វា ឧព្ពន្ធិត្វា សោព្ភាទីសុ វា បបតិត្វា យោ មរតិ សោ កិរ ធនំ វា លភតិ, យសំ វា លភតិ, សគ្គំ វា គច្ឆតីតិ អយមត្ថោ ឯតេន វុត្តោ’’តិ តថា ហត្ថមុទ្ទាទីហិ ទស្សេតិ. វាចាយ ភណតីតិ តមេវត្ថំ វាក្យភេទំ កត្វា ភណតិ. តតិយវារោ ឧភយវសេន វុត្តោ. សព្ពត្ថ សំវណ្ណនាយ បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ. តស្ស ទុក្ខុប្បត្តិយំ សំវណ្ណកស្ស ថុល្លច្ចយំ. យំ ឧទ្ទិស្ស សំវណ្ណនា កតា, តស្មិំ មតេ សំវណ្ណនក្ខណេយេវ សំវណ្ណកស្ស បារាជិកំ. សោ តំ ន ជានាតិ អញ្ញោ ញត្វា ‘‘លទ្ធោ វត មេ សុខុប្បត្តិឧបាយោ’’តិ តាយ សំវណ្ណនាយ មរតិ, អនាបត្តិ. ទ្វិន្នំ ឧទ្ទិស្ស សំវណ្ណនាយ កតាយ ឯកោ ញត្វា មរតិ, បារាជិកំ. ទ្វេបិ មរន្តិ, បារាជិកញ្ច អកុសលរាសិ ច. ឯស នយោ សម្ពហុលេសុ. អនុទ្ទិស្ស មរណំ សំវណ្ណេន្តោ អាហិណ្ឌតិ, យោ យោ តំ សំវណ្ណនំ ញត្វា មរតិ, សព្ពោ តេន មារិតោ ហោតិ.

ទូតេន សំវណ្ណនាយំ ‘‘អសុកំ នាម គេហំ វា គាមំ វា គន្ត្វា ឥត្ថន្នាមស្ស ឯវំ មរណវណ្ណំ សំវណ្ណេហី’’តិ សាសនេ អារោចិតមត្តេ ទុក្កដំ. យស្សត្ថាយ បហិតោ តស្ស ទុក្ខុប្បត្តិយា មូលដ្ឋស្ស ថុល្លច្ចយំ, មរណេន បារាជិកំ. ទូតោ ‘‘ញាតោ ទានិ អយំ សគ្គមគ្គោ’’តិ តស្ស អនារោចេត្វា អត្តនោ ញាតិស្ស វា សាលោហិតស្ស វា អារោចេតិ, តស្មិំ មតេ វិសង្កេតោ ហោតិ, មូលដ្ឋោ មុច្ចតិ. ទូតោ តថេវ ចិន្តេត្វា សយំ សំវណ្ណនាយ វុត្តំ កត្វា មរតិ, វិសង្កេតោវ. អនុទ្ទិស្ស បន សាសនេ អារោចិតេ យត្តកា ទូតស្ស សំវណ្ណនាយ មរន្តិ, តត្តកា បាណាតិបាតា. សចេ មាតាបិតរោ មរន្តិ, អានន្តរិយម្បិ ហោតិ.

១៧៦. លេខាសំវណ្ណនាយ – លេខំ ឆិន្ទតីតិ បណ្ណេ វា បោត្ថកេ វា អក្ខរានិ លិខតិ – ‘‘យោ សត្ថំ វា អាហរិត្វា បបាតេ វា បបតិត្វា អញ្ញេហិ វា អគ្គិប្បវេសនឧទកប្បវេសនាទីហិ ឧបាយេហិ មរតិ, សោ ឥទញ្ចិទញ្ច លភតី’’តិ វា ‘‘តស្ស ធម្មោ ហោតី’’តិ វាតិ. ឯត្ថាបិ ទុក្កដថុល្លច្ចយា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. ឧទ្ទិស្ស លិខិតេ បន យំ ឧទ្ទិស្ស លិខិតំ តស្សេវ មរណេន បារាជិកំ. ពហូ ឧទ្ទិស្ស លិខិតេ យត្តកា មរន្តិ, តត្តកា បាណាតិបាតា. មាតាបិតូនំ មរណេន អានន្តរិយំ. អនុទ្ទិស្ស លិខិតេបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘ពហូ មរន្តី’’តិ វិប្បដិសារេ ឧប្បន្នេ តំ បោត្ថកំ ឈាបេត្វា វា យថា វា អក្ខរានិ ន បញ្ញាយន្តិ តថា កត្វា មុច្ចតិ. សចេ សោ បរស្ស បោត្ថកោ ហោតិ, ឧទ្ទិស្ស លិខិតោ វា ហោតិ អនុទ្ទិស្ស លិខិតោ វា, គហិតដ្ឋានេ ឋបេត្វា មុច្ចតិ. សចេ មូលេន កីតោ ហោតិ, បោត្ថកស្សាមិកានំ បោត្ថកំ, យេសំ ហត្ថតោ មូលំ គហិតំ, តេសំ មូលំ ទត្វា មុច្ចតិ. សចេ សម្ពហុលា ‘‘មរណវណ្ណំ លិខិស្សាមា’’តិ ឯកជ្ឈាសយា ហុត្វា ឯកោ តាលរុក្ខំ អារោហិត្វា បណ្ណំ ឆិន្ទតិ, ឯកោ អាហរតិ, ឯកោ បោត្ថកំ ករោតិ, ឯកោ លិខតិ, ឯកោ សចេ កណ្ដកលេខា ហោតិ, មសិំ មក្ខេតិ, មសិំ មក្ខេត្វា តំ បោត្ថកំ សជ្ជេត្វា សព្ពេវ សភាយំ វា អាបណេ វា យត្ថ វា បន លេខាទស្សនកោតូហលកា ពហូ សន្និបតន្តិ, តត្ថ ឋបេន្តិ. តំ វាចេត្វា សចេបិ ឯកោ មរតិ, សព្ពេសំ បារាជិកំ. សចេ ពហុកា មរន្តិ, វុត្តសទិសោវ នយោ. វិប្បដិសារេ បន ឧប្បន្នេ តំ បោត្ថកំ សចេបិ មញ្ជូសាយំ គោបេន្តិ, អញ្ញោ ច តំ ទិស្វា នីហរិត្វា បុន ពហូនំ ទស្សេតិ, នេវ មុច្ចន្តិ. តិដ្ឋតុ មញ្ជូសា, សចេបិ តំ បោត្ថកំ នទិយំ វា សមុទ្ទេ វា ខិបន្តិ វា ធោវន្តិ វា ខណ្ឌាខណ្ឌំ វា ឆិន្ទន្តិ, អគ្គិម្ហិ វា ឈាបេន្តិ, យាវ សង្ឃដ្ដិតេបិ ទុទ្ធោតេ វា ទុជ្ឈាបិតេ វា បត្តេ អក្ខរានិ បញ្ញាយន្តិ, តាវ ន មុច្ចន្តិ. យថា បន អក្ខរានិ ន បញ្ញាយន្តិ តថេវ កតេ មុច្ចន្តីតិ.

ឥទានិ ថាវរបយោគស្ស វិភាគទស្សនត្ថំ វុត្តេសុ ឱបាតាទិមាតិកានិទ្ទេសេសុ មនុស្សំ ឧទ្ទិស្ស ឱបាតំ ខនតីតិ ‘‘ឥត្ថន្នាមោ បតិត្វា មរិស្សតី’’តិ កញ្ចិ មនុស្សំ ឧទ្ទិសិត្វា យត្ថ សោ ឯកតោ វិចរតិ, តត្ថ អាវាដំ ខនតិ, ខនន្តស្ស តាវ សចេបិ ជាតបថវិយា ខនតិ, បាណាតិបាតស្ស បយោគត្តា បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ. យំ ឧទ្ទិស្ស ខនតិ, តស្ស ទុក្ខុប្បត្តិយា ថុល្លច្ចយំ, មរណេន បារាជិកំ. អញ្ញស្មិំ បតិត្វា មតេ អនាបត្តិ. សចេ អនុទ្ទិស្ស ‘‘យោ កោចិ មរិស្សតី’’តិ ខតោ ហោតិ, យត្តកា បតិត្វា មរន្តិ, តត្តកា បាណាតិបាតា. អានន្តរិយវត្ថូសុ ច អានន្តរិយំ ថុល្លច្ចយបាចិត្តិយវត្ថូសុ ថុល្លច្ចយបាចិត្តិយានិ.

ពហូ តត្ថ ចេតនា; កតមាយ បារាជិកំ ហោតីតិ? មហាអដ្ឋកថាយំ តាវ វុត្តំ – ‘‘អាវាដំ គម្ភីរតោ ច អាយាមវិត្ថារតោ ច ខនិត្វា បមាណេ ឋបេត្វា តច្ឆេត្វា បុញ្ឆិត្វា បំសុបច្ឆិំ ឧទ្ធរន្តស្ស សន្និដ្ឋាបិកា អត្ថសាធកចេតនា មគ្គានន្តរផលសទិសា. សចេបិ វស្សសតស្ស អច្ចយេន បតិត្វា អវស្សំ មរណកសត្តោ ហោតិ, សន្និដ្ឋាបកចេតនាយមេវ បារាជិក’’ន្តិ. មហាបច្ចរិយំ បន សង្ខេបដ្ឋកថាយញ្ច – ‘‘ឥមស្មិំ អាវាដេ បតិត្វា មរិស្សតីតិ ឯកស្មិម្បិ កុទ្ទាលប្បហារេ ទិន្នេ សចេ កោចិ តត្ថ បក្ខលិតោ បតិត្វា មរតិ, បារាជិកមេវ. សុត្តន្តិកត្ថេរា បន សន្និដ្ឋាបកចេតនំ គណ្ហន្តី’’តិ វុត្តំ.

ឯកោ ‘‘ឱបាតំ ខនិត្វា អសុកំ នាម អានេត្វា ឥធ បាតេត្វា មារេហី’’តិ អញ្ញំ អាណាបេតិ, សោ តំ បាតេត្វា មារេតិ, ឧភិន្នំ បារាជិកំ. អញ្ញំ បាតេត្វា មារេតិ, សយំ បតិត្វា មរតិ, អញ្ញោ អត្តនោ ធម្មតាយ បតិត្វា មរតិ, សព្ពត្ថ វិសង្កេតោ ហោតិ, មូលដ្ឋោ មុច្ចតិ. ‘‘អសុកោ អសុកំ អានេត្វា ឥធ មារេស្សតី’’តិ ខតេបិ ឯសេវ នយោ. មរិតុកាមា ឥធ មរិស្សន្តីតិ ខនតិ, ឯកស្ស មរណេ បារាជិកំ. ពហុន្នំ មរណេ អកុសលរាសិ, មាតាបិតូនំ មរណេ អានន្តរិយំ, ថុល្លច្ចយបាចិត្តិយវត្ថូសុ ថុល្លច្ចយបាចិត្តិយានិ.

‘‘យេ កេចិ មារេតុកាមា, តេ ឥធ បាតេត្វា មារេស្សន្តី’’តិ ខនតិ, តត្ថ បាតេត្វា មារេន្តិ, ឯកស្មិំ មតេ បារាជិកំ, ពហូសុ អកុសលរាសិ, អានន្តរិយាទិវត្ថូសុ អានន្តរិយាទីនិ. ឥធេវ អរហន្តាបិ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. បុរិមនយេ បន ‘‘តេសំ មរិតុកាមតាយ បតនំ នត្ថី’’តិ តេ ន សង្គយ្ហន្តិ. ទ្វីសុបិ នយេសុ អត្តនោ ធម្មតាយ បតិត្វា មតេ វិសង្កេតោ. ‘‘យេ កេចិ អត្តនោ វេរិកេ ឯត្ថ បាតេត្វា មារេស្សន្តី’’តិ ខនតិ, តត្ថ ច វេរិកា វេរិកេ បាតេត្វា មារេន្តិ, ឯកស្មិំ មារិតេ បារាជិកំ, ពហូសុ អកុសលរាសិ, មាតរិ វា បិតរិ វា អរហន្តេ វា វេរិកេហិ អានេត្វា តត្ថ មារិតេ អានន្តរិយំ. អត្តនោ ធម្មតាយ បតិត្វា មតេសុ វិសង្កេតោ.

យោ បន ‘‘មរិតុកាមា វា អមរិតុកាមា វា មារេតុកាមា វា អមារេតុកាមា វា យេ កេចិ ឯត្ថ បតិតា វា បាតិតា វា មរិស្សន្តី’’តិ សព្ពថាបិ អនុទ្ទិស្សេវ ខនតិ. យោ យោ មរតិ តស្ស តស្ស មរណេន យថានុរូបំ កម្មញ្ច ផុសតិ, អាបត្តិញ្ច អាបជ្ជតិ. សចេ គព្ភិនី បតិត្វា សគព្ភា មរតិ, ទ្វេ បាណាតិបាតា. គព្ភោយេវ វិនស្សតិ, ឯកោ. គព្ភោ ន វិនស្សតិ, មាតា មរតិ, ឯកោយេវ. ចោរេហិ អនុពទ្ធោ បតិត្វា មរតិ, ឱបាតខនកស្សេវ បារាជិកំ. ចោរា តត្ថ បាតេត្វា មារេន្តិ, បារាជិកមេវ. តត្ថ បតិតំ ពហិ នីហរិត្វា មារេន្តិ, បារាជិកមេវ. កស្មា? ឱបាតេ បតិតប្បយោគេន គហិតត្តា. ឱបាតតោ និក្ខមិត្វា តេនេវ អាពាធេន មរតិ, បារាជិកមេវ. ពហូនិ វស្សានិ អតិក្កមិត្វា បុន កុបិតេន តេនេវាពាធេន មរតិ, បារាជិកមេវ. ឱបាតេ បតនប្បច្ចយា ឧប្បន្នរោគេន គិលានស្សេវ អញ្ញោ រោគោ ឧប្បជ្ជតិ, ឱបាតរោគោ ពលវតរោ ហោតិ, តេន មតេបិ ឱបាតខណកោ ន មុច្ចតិ. សចេ បច្ឆា ឧប្បន្នរោគោ ពលវា ហោតិ, តេន មតេ មុច្ចតិ. ឧភោហិ មតេ ន មុច្ចតិ. ឱបាតេ ឱបបាតិកមនុស្សោ និព្ពត្តិត្វា ឧត្តរិតុំ អសក្កោន្តោ មរតិ, បារាជិកមេវ. មនុស្សំ ឧទ្ទិស្ស ខតេ យក្ខាទីសុ បតិត្វា មតេសុ អនាបត្តិ. យក្ខាទយោ ឧទ្ទិស្ស ខតេ មនុស្សាទីសុ មរន្តេសុបិ ឯសេវ នយោ. យក្ខាទយោ ឧទ្ទិស្ស ខនន្តស្ស បន ខននេបិ តេសំ ទុក្ខុប្បត្តិយម្បិ ទុក្កដមេវ. មរណេ វត្ថុវសេន ថុល្លច្ចយំ វា បាចិត្តិយំ វា. អនុទ្ទិស្ស ខតេ ឱបាតេ យក្ខរូបេន វា បេតរូបេន វា បតតិ, តិរច្ឆានរូបេន មរតិ, បតនរូបំ បមាណំ, តស្មា ថុល្លច្ចយន្តិ ឧបតិស្សត្ថេរោ. មរណរូបំ បមាណំ, តស្មា បាចិត្តិយន្តិ ផុស្សទេវត្ថេរោ. តិរច្ឆានរូបេន បតិត្វា យក្ខបេតរូបេន មតេបិ ឯសេវ នយោ.

ឱបាតខនកោ ឱបាតំ អញ្ញស្ស វិក្កិណាតិ វា មុធា វា ទេតិ, យោ យោ បតិត្វា មរតិ, តប្បច្ចយា តស្សេវ អាបត្តិ ច កម្មពន្ធោ ច. យេន លទ្ធោ សោ និទ្ទោសោ. អថ សោបិ ‘‘ឯវំ បតិតា ឧត្តរិតុំ អសក្កោន្តា នស្សិស្សន្តិ, សុឧទ្ធរា វា ន ភវិស្សន្តី’’តិ តំ ឱបាតំ គម្ភីរតរំ វា ឧត្តានតរំ វា ទីឃតរំ វា រស្សតរំ វា វិត្ថតតរំ វា សម្ពាធតរំ វា ករោតិ, ឧភិន្នម្បិ អាបត្តិ ច កម្មពន្ធោ ច. ពហូ មរន្តីតិ វិប្បដិសារេ ឧប្បន្នេ ឱបាតំ បំសុនា បូរេតិ, សចេ កោចិ បំសុម្ហិ បតិត្វា មរតិ, បូរេត្វាបិ មូលដ្ឋោ ន មុច្ចតិ. ទេវេ វស្សន្តេ កទ្ទមោ ហោតិ, តត្ថ លគ្គិត្វា មតេបិ. រុក្ខោ វា បតន្តោ វាតោ វា វស្សោទកំ វា បំសុំ ហរតិ, កន្ទមូលត្ថំ វា បថវិំ ខនន្តា តត្ថ អាវាដំ ករោន្តិ. តត្ថ សចេ កោចិ លគ្គិត្វា វា បតិត្វា វា មរតិ, មូលដ្ឋោ ន មុច្ចតិ. តស្មិំ បន ឱកាសេ មហន្តំ តឡាកំ វា បោក្ខរណិំ វា ការេត្វា ចេតិយំ វា បតិដ្ឋាបេត្វា ពោធិំ វា រោបេត្វា អាវាសំ វា សកដមគ្គំ វា ការេត្វា មុច្ចតិ. យទាបិ ថិរំ កត្វា បូរិតេ ឱបាតេ រុក្ខាទីនំ មូលានិ មូលេហិ សំសិព្ពិតានិ ហោន្តិ, ជាតបថវី ជាតា, តទាបិ មុច្ចតិ. សចេបិ នទី អាគន្ត្វា ឱបាតំ ហរតិ, ឯវម្បិ មុច្ចតីតិ. អយំ តាវ ឱបាតកថា.

ឱបាតស្សេវ បន អនុលោមេសុ បាសាទីសុបិ យោ តាវ បាសំ ឱឌ្ឌេតិ ‘‘ឯត្ថ ពជ្ឈិត្វា សត្តា មរិស្សន្តី’’តិ អវស្សំ ពជ្ឈនកសត្តានំ វសេន ហត្ថា មុត្តមត្តេ បារាជិកានន្តរិយថុល្លច្ចយបាចិត្តិយានិ វេទិតព្ពានិ. ឧទ្ទិស្ស កតេ យំ ឧទ្ទិស្ស ឱឌ្ឌិតោ, តតោ អញ្ញេសំ ពន្ធនេ អនាបត្តិ. បាសេ មូលេន វា មុធា វា ទិន្នេបិ មូលដ្ឋស្សេវ កម្មពន្ធោ. សចេ យេន លទ្ធោ សោ ឧគ្គលិតំ វា បាសំ សណ្ឋបេតិ, បស្សេន វា គច្ឆន្តេ ទិស្វា វតិំ កត្វា សម្មុខេ បវេសេតិ, ថទ្ធតរំ វា បាសយដ្ឋិំ ឋបេតិ, ទឡ្ហតរំ វា បាសរជ្ជុំ ពន្ធតិ, ថិរតរំ វា ខាណុកំ វា អាកោដេតិ, ឧភោបិ ន មុច្ចន្តិ. សចេ វិប្បដិសារេ ឧប្បន្នេ បាសំ ឧគ្គលាបេត្វា គច្ឆតិ, តំ ទិស្វា បុន អញ្ញេ សណ្ឋបេន្តិ, ពទ្ធា ពទ្ធា មរន្តិ, មូលដ្ឋោ ន មុច្ចតិ.

សចេ បន តេន បាសយដ្ឋិ សយំ អកតា ហោតិ, គហិតដ្ឋានេ ឋបេត្វា មុច្ចតិ. តត្ថជាតកយដ្ឋិំ ឆិន្ទិត្វា មុច្ចតិ. សយំ កតយដ្ឋិំ បន គោបេន្តោបិ ន មុច្ចតិ. យទិ ហិ តំ អញ្ញោ គណ្ហិត្វា បាសំ សណ្ឋបេតិ, តប្បច្ចយា មរន្តេសុ មូលដ្ឋោ ន មុច្ចតិ. សចេ តំ ឈាបេត្វា អលាតំ កត្វា ឆឌ្ឌេតិ, តេន អលាតេន បហារំ លទ្ធា មរន្តេសុបិ ន មុច្ចតិ. សព្ពសោ បន ឈាបេត្វា វា នាសេត្វា វា មុច្ចតិ, បាសរជ្ជុម្បិ អញ្ញេហិ ច វដ្ដិតំ គហិតដ្ឋានេ ឋបេត្វា មុច្ចតិ. រជ្ជុកេ លភិត្វា សយំ វដ្ដិតំ ឧព្ពដ្ដេត្វា វាកេ លភិត្វា វដ្ដិតំ ហីរំ ហីរំ កត្វា មុច្ចតិ. អរញ្ញតោ បន សយំ វាកេ អាហរិត្វា វដ្ដិតំ គោបេន្តោបិ ន មុច្ចតិ. សព្ពសោ បន ឈាបេត្វា វា នាសេត្វា វា មុច្ចតិ.

អទូហលំ សជ្ជេន្តោ ចតូសុ បាទេសុ អទូហលមញ្ចំ ឋបេត្វា បាសាណេ អារោបេតិ, បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ. សព្ពសជ្ជំ កត្វា ហត្ថតោ មុត្តមត្តេ អវស្សំ អជ្ឈោត្ថរិតព្ពកសត្តានំ វសេន ឧទ្ទិស្សកានុទ្ទិស្សកានុរូបេន បារាជិកាទីនិ វេទិតព្ពានិ. អទូហលេ មូលេន វា មុធា វា ទិន្នេបិ មូលដ្ឋស្សេវ កម្មពទ្ធោ. សចេ យេន លទ្ធំ សោ បតិតំ វា ឧក្ខិបតិ, អញ្ញេបិ បាសាណេ អារោបេត្វា គរុកតរំ វា ករោតិ, បស្សេន វា គច្ឆន្តេ ទិស្វា វតិំ កត្វា អទូហលេ បវេសេតិ, ឧភោបិ ន មុច្ចន្តិ. សចេបិ វិប្បដិសារេ ឧប្បន្នេ អទូហលំ បាតេត្វា គច្ឆតិ, តំ ទិស្វា អញ្ញោ សណ្ឋបេតិ, មូលដ្ឋោ ន មុច្ចតិ. បាសាណេ បន គហិតដ្ឋានេ ឋបេត្វា អទូហលបាទេ ច បាសយដ្ឋិយំ វុត្តនយេន គហិតដ្ឋានេ វា ឋបេត្វា ឈាបេត្វា វា មុច្ចតិ.

សូលំ រោបេន្តស្សាបិ សព្ពសជ្ជំ កត្វា ហត្ថតោ មុត្តមត្តេ សូលមុខេ បតិត្វា អវស្សំ មរណកសត្តានំ វសេន ឧទ្ទិស្សានុទ្ទិស្សានុរូបតោ បារាជិកាទីនិ វេទិតព្ពានិ. សូលេ មូលេន វា មុធា វា ទិន្នេបិ មូលដ្ឋស្សេវ កម្មពទ្ធោ. សចេ យេន លទ្ធំ សោ ‘‘ឯកប្បហារេនេវ មរិស្សន្តី’’តិ តិខិណតរំ វា ករោតិ, ‘‘ទុក្ខំ មរិស្សន្តី’’តិ កុណ្ឋតរំ វា ករោតិ, ‘‘ឧច្ច’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា នីចតរំ វា ‘‘នីច’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា ឧច្ចតរំ វា បុន រោបេតិ, វង្កំ វា ឧជុកំ អតិឧជុកំ វា ឦសកំ បោណំ ករោតិ, ឧភោបិ ន មុច្ចន្តិ. សចេ បន ‘‘អដ្ឋានេ ឋិត’’ន្តិ អញ្ញស្មិំ ឋានេ ឋបេតិ, តំ ចេ មារណត្ថាយ អាទិតោ បភុតិ បរិយេសិត្វា កតំ ហោតិ, មូលដ្ឋោ ន មុច្ចតិ. អបរិយេសិត្វា បន កតមេវ លភិត្វា រោបិតេ មូលដ្ឋោ មុច្ចតិ. វិប្បដិសារេ ឧប្បន្នេ បាសយដ្ឋិយំ វុត្តនយេន គហិតដ្ឋានេ វា ឋបេត្វា ឈាបេត្វា វា មុច្ចតិ.

១៧៧. អបស្សេនេ សត្ថំ វាតិ ឯត្ថ អបស្សេនំ នាម និច្ចបរិភោគោ មញ្ចោ វា បីឋំ វា អបស្សេនផលកំ វា ទិវាដ្ឋានេ និសីទន្តស្ស អបស្សេនកត្ថម្ភោ វា តត្ថជាតករុក្ខោ វា ចង្កមេ អបស្សាយ តិដ្ឋន្តស្ស អាលម្ពនរុក្ខោ វា អាលម្ពនផលកំ វា សព្ពម្បេតំ អបស្សយនីយដ្ឋេន អបស្សេនំ នាម; តស្មិំ អបស្សេនេ យថា អបស្សយន្តំ វិជ្ឈតិ វា ឆិន្ទតិ វា តថា កត្វា វាសិផរសុសត្តិអារកណ្ដកាទីនំ អញ្ញតរំ សត្ថំ ឋបេតិ, ទុក្កដំ. ធុវបរិភោគដ្ឋានេ និរាសង្កស្ស និសីទតោ វា និបជ្ជតោ វា អបស្សយន្តស្ស វា សត្ថសម្ផស្សបច្ចយា ទុក្ខុប្បត្តិយា ថុល្លច្ចយំ, មរណេន បារាជិកំ. តំ ចេ អញ្ញោបិ តស្ស វេរិភិក្ខុ វិហារចារិកំ ចរន្តោ ទិស្វា ‘‘ឥមស្ស មញ្ញេ មរណត្ថាយ ឥទំ និខិត្តំ, សាធុ សុដ្ឋុ មរតូ’’តិ អភិនន្ទន្តោ គច្ឆតិ, ទុក្កដំ. សចេ បន សោបិ តត្ថ ‘‘ឯវំ កតេ សុកតំ ភវិស្សតី’’តិ តិខិណតរាទិករណេន កិញ្ចិ កម្មំ ករោតិ, តស្សាបិ បារាជិកំ. សចេ បន ‘‘អដ្ឋានេ ឋិត’’ន្តិ ឧទ្ធរិត្វា អញ្ញស្មិំ ឋានេ ឋបេតិ តទត្ថមេវ កត្វា ឋបិតេ មូលដ្ឋោ ន មុច្ចតិ. បាកតិកំ លភិត្វា ឋបិតំ ហោតិ, មុច្ចតិ. តំ អបនេត្វា អញ្ញំ តិខិណតរំ ឋបេតិ មូលដ្ឋោ មុច្ចតេវ.

វិសមក្ខនេបិ យាវ មរណាភិនន្ទនេ ទុក្កដំ តាវ ឯសេវ នយោ. សចេ បន សោបិ ខុទ្ទកំ វិសមណ្ឌលន្តិ សល្លក្ខេត្វា មហន្តតរំ វា ករោតិ, មហន្តំ វា ‘‘អតិរេកំ ហោតី’’តិ ខុទ្ទកំ ករោតិ, តនុកំ វា ពហលំ; ពហលំ វា តនុកំ ករោតិ, អគ្គិនា តាបេត្វា ហេដ្ឋា វា ឧបរិ វា សញ្ចារេតិ, តស្សាបិ បារាជិកំ. ‘‘ឥទំ អឋានេ ឋិត’’ន្តិ សព្ពមេវ តច្ឆេត្វា បុញ្ឆិត្វា អញ្ញស្មិំ ឋានេ ឋបេតិ, អត្តនា ភេសជ្ជានិ យោជេត្វា កតេ មូលដ្ឋោ ន មុច្ចតិ, អត្តនា អកតេ មុច្ចតិ. សចេ បន សោ ‘‘ឥទំ វិសំ អតិបរិត្ត’’ន្តិ អញ្ញម្បិ អានេត្វា បក្ខិបតិ, យស្ស វិសេន មរតិ, តស្ស បារាជិកំ. សចេ ឧភិន្នម្បិ សន្តកេន មរតិ, ឧភិន្នម្បិ បារាជិកំ. ‘‘ឥទំ វិសំ និព្ពិស’’ន្តិ តំ អបនេត្វា អត្តនោ វិសមេវ ឋបេតិ, តស្សេវ បារាជិកំ មូលដ្ឋោ មុច្ចតិ.

ទុព្ពលំ វា ករោតីតិ មញ្ចបីឋំ អដនិយា ហេដ្ឋាភាគេ ឆិន្ទិត្វា វិទលេហិ វា រជ្ជុកេហិ វា យេហិ វីតំ ហោតិ, តេ វា ឆិន្ទិត្វា អប្បាវសេសមេវ កត្វា ហេដ្ឋា អាវុធំ និក្ខិបតិ ‘‘ឯត្ថ បតិត្វា មរិស្សតី’’តិ. អបស្សេនផលកាទីនម្បិ ចង្កមេ អាលម្ពនរុក្ខផលកបរិយោសានានំ បរភាគំ ឆិន្ទិត្វា ហេដ្ឋា អាវុធំ និក្ខិបតិ, សោព្ភាទីសុ មញ្ចំ វា បីឋំ វា អបស្សេនផលកំ វា អានេត្វា ឋបេតិ, យថា តត្ថ និសិន្នមត្តោ វា អបស្សិតមត្តោ វា បតតិ, សោព្ភាទីសុ វា សញ្ចរណសេតុ ហោតិ, តំ ទុព្ពលំ ករោតិ; ឯវំ ករោន្តស្ស ករណេ ទុក្កដំ. ឥតរស្ស ទុក្ខុប្បត្តិយា ថុល្លច្ចយំ, មរណេ បារាជិកំ. ភិក្ខុំ អានេត្វា សោព្ភាទីនំ តដេ ឋបេតិ ‘‘ទិស្វា ភយេន កម្បេន្តោ បតិត្វា មរិស្សតី’’តិ ទុក្កដំ. សោ តត្ថេវ បតតិ, ទុក្ខុប្បត្តិយា ថុល្លច្ចយំ, មរណេ បារាជិកំ. សយំ វា បាតេតិ, អញ្ញេន វា បាតាបេតិ, អញ្ញោ អវុត្តោ វា អត្តនោ ធម្មតាយ បាតេតិ, អមនុស្សោ បាតេតិ, វាតប្បហារេន បតតិ, អត្តនោ ធម្មតាយ បតត្តិ, សព្ពត្ថ មរណេ បារាជិកំ. កស្មា? តស្ស បយោគេន សោព្ភាទិតដេ ឋិតត្តា.

ឧបនិក្ខិបនំ នាម សមីបេ និក្ខិបនំ. តត្ថ ‘‘យោ ឥមិនា អសិនា មតោ សោ ធនំ វា លភតី’’តិអាទិនា នយេន មរណវណ្ណំ វា សំវណ្ណេត្វា ‘‘ឥមិនា មរណត្ថិកា មរន្តុ, មារណត្ថិកា មារេន្តូ’’តិ វា វត្វា អសិំ ឧបនិក្ខិបតិ, តស្ស ឧបនិក្ខិបនេ ទុក្កដំ. មរិតុកាមោ វា តេន អត្តានំ បហរតុ, មារេតុកាមោ វា អញ្ញំ បហរតុ, ឧភយថាបិ បរស្ស ទុក្ខុប្បត្តិយា ឧបនិក្ខេបកស្ស ថុល្លច្ចយំ, មរណេ បារាជិកំ. អនុទ្ទិស្ស និក្ខិត្តេ ពហូនំ មរណេ អកុសលរាសិ. បារាជិកាទិវត្ថូសុ បារាជិកាទីនិ. វិប្បដិសារេ ឧប្បន្នេ អសិំ គហិតដ្ឋានេ ឋបេត្វា មុច្ចតិ. កិណិត្វា គហិតោ ហោតិ, អសិស្សាមិកានំ អសិំ, យេសំ ហត្ថតោ មូលំ គហិតំ, តេសំ មូលំ ទត្វា មុច្ចតិ. សចេ លោហបិណ្ឌិំ វា ផាលំ វា កុទាលំ វា គហេត្វា អសិ ការាបិតោ ហោតិ, យំ ភណ្ឌំ គហេត្វា ការិតោ, តទេវ កត្វា មុច្ចតិ. សចេ កុទាលំ គហេត្វា ការិតំ វិនាសេត្វា ផាលំ ករោតិ, ផាលេន បហារំ លភិត្វា មរន្តេសុបិ បាណាតិបាតតោ ន មុច្ចតិ. សចេ បន លោហំ សមុដ្ឋាបេត្វា ឧបនិក្ខិបនត្ថមេវ ការិតោ ហោតិ, អរេន ឃំសិត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណំ កត្វា វិប្បកិណ្ណេ មុច្ចតិ. សចេបិ សំវណ្ណនាបោត្ថកោ វិយ ពហូហិ ឯកជ្ឈាសយេហិ កតោ ហោតិ, បោត្ថកេ វុត្តនយេនេវ កម្មពន្ធវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. ឯស នយោ សត្តិភេណ្ឌីសុ. លគុឡេ បាសយដ្ឋិសទិសោ វិនិច្ឆយោ. តថា បាសាណេ. សត្ថេ អសិសទិសោវ. វិសំ វាតិ វិសំ ឧបនិក្ខិបន្តស្ស វត្ថុវសេន ឧទ្ទិស្សានុទ្ទិស្សានុរូបតោ បារាជិកាទិវត្ថូសុ បារាជិកាទីនិ វេទិតព្ពានិ. កិណិត្វា ឋបិតេ បុរិមនយេន បដិបាកតិកំ កត្វា មុច្ចតិ. សយំ ភេសជ្ជេហិ យោជិតេ អវិសំ កត្វា មុច្ចតិ. រជ្ជុយា បាសរជ្ជុសទិសោវ វិនិច្ឆយោ.

ភេសជ្ជេ – យោ ភិក្ខុ វេរិភិក្ខុស្ស បជ្ជរកេ វា វិសភាគរោគេ វា ឧប្បន្នេ អសប្បាយានិបិ សប្បិអាទីនិ សប្បាយានីតិ មរណាធិប្បាយោ ទេតិ, អញ្ញំ វា កិញ្ចិ កន្ទមូលផលំ តស្ស ឯវំ ភេសជ្ជទានេ ទុក្កដំ. បរស្ស ទុក្ខុប្បត្តិយំ មរណេ ច ថុល្លច្ចយបារាជិកានិ, អានន្តរិយវត្ថុម្ហិ អានន្តរិយន្តិ វេទិតព្ពំ.

១៧៨. រូបូបហារេ – ឧបសំហរតីតិ បរំ វា អមនាបរូបំ តស្ស សមីបេ ឋបេតិ, អត្តនា វា យក្ខបេតាទិវេសំ គហេត្វា តិដ្ឋតិ, តស្ស ឧបសំហារមត្តេ ទុក្កដំ. បរស្ស តំ រូបំ ទិស្វា ភយុប្បត្តិយំ ថុល្លច្ចយំ, មរណេ បារាជិកំ. សចេ បន តទេវ រូបំ ឯកច្ចស្ស មនាបំ ហោតិ, អលាភកេន ច សុស្សិត្វា មរតិ, វិសង្កេតោ. មនាបិយេបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ បន វិសេសេន ឥត្ថីនំ បុរិសរូបំ បុរិសានញ្ច ឥត្ថិរូបំ មនាបំ តំ អលង្ករិត្វា ឧបសំហរតិ, ទិដ្ឋមត្តកមេវ ករោតិ, អតិចិរំ បស្សិតុម្បិ ន ទេតិ, ឥតរោ អលាភកេន សុស្សិត្វា មរតិ, បារាជិកំ. សចេ ឧត្តសិត្វា មរតិ, វិសង្កេតោ. អថ បន ឧត្តសិត្វា វា អលាភកេន វាតិ អវិចារេត្វា ‘‘កេវលំ បស្សិត្វា មរិស្សតី’’តិ ឧបសំហរតិ, ឧត្តសិត្វា វា សុស្សិត្វា វា មតេ បារាជិកមេវ. ឯតេនេវូបាយេន សទ្ទូបហារាទយោបិ វេទិតព្ពា. កេវលញ្ហេត្ថ អមនុស្សសទ្ទាទយោ ឧត្រាសជនកា អមនាបសទ្ទា, បុរិសានំ ឥត្ថិសទ្ទមធុរគន្ធព្ពសទ្ទាទយោ ចិត្តស្សាទករា មនាបសទ្ទា. ហិមវន្តេ វិសរុក្ខានំ មូលាទិគន្ធា កុណបគន្ធា ច អមនាបគន្ធា, កាឡានុសារីមូលគន្ធាទយោ មនាបគន្ធា. បដិកូលមូលរសាទយោ អមនាបរសា, អប្បដិកូលមូលរសាទយោ មនាបរសា. វិសផស្សមហាកច្ឆុផស្សាទយោ អមនាបផោដ្ឋព្ពា, ចីនបដហំសបុប្ផតូលិកផស្សាទយោ មនាបផោដ្ឋព្ពាតិ វេទិតព្ពា.

ធម្មូបហារេ – ធម្មោតិ ទេសនាធម្មោ វេទិតព្ពោ. ទេសនាវសេន វា និរយេ ច សគ្គេ ច វិបត្តិសម្បត្តិភេទំ ធម្មារម្មណមេវ. នេរយិកស្សាតិ ភិន្នសំវរស្ស កតបាបស្ស និរយេ និព្ពត្តនារហស្ស សត្តស្ស បញ្ចវិធពន្ធនកម្មករណាទិនិរយកថំ កថេតិ. តំ ចេ សុត្វា សោ ឧត្តសិត្វា មរតិ, កថិកស្ស បារាជិកំ. សចេ បន សោ សុត្វាបិ អត្តនោ ធម្មតាយ មរតិ, អនាបត្តិ. ‘‘ឥទំ សុត្វា ឯវរូបំ បាបំ ន ករិស្សតិ ឱរមិស្សតិ វិរមិស្សតី’’តិ និរយកថំ កថេតិ, តំ សុត្វា ឥតរោ ឧត្តសិត្វា មរតិ, អនាបត្តិ. សគ្គកថន្តិ ទេវនាដកាទីនំ នន្ទនវនាទីនញ្ច សម្បត្តិកថំ; តំ សុត្វា ឥតរោ សគ្គាធិមុត្តោ សីឃំ តំ សម្បត្តិំ បាបុណិតុកាមោ សត្ថាហរណវិសខាទនអាហារុបច្ឆេទ-អស្សាសបស្សាសសន្និរុន្ធនាទីហិ ទុក្ខំ ឧប្បាទេតិ, កថិកស្ស ថុល្លច្ចយំ, មរតិ បារាជិកំ. សចេ បន សោ សុត្វាបិ យាវតាយុកំ ឋត្វា អត្តនោ ធម្មតាយ មរតិ, អនាបត្តិ. ‘‘ឥមំ សុត្វា បុញ្ញានិ ករិស្សតី’’តិ កថេតិ, តំ សុត្វា ឥតរោ អធិមុត្តោ កាលំករោតិ, អនាបត្តិ.

១៧៩. អាចិក្ខនាយំ – បុដ្ឋោ ភណតីតិ ‘‘ភន្តេ កថំ មតោ ធនំ វា លភតិ សគ្គេ វា ឧបបជ្ជតី’’តិ ឯវំ បុច្ឆិតោ ភណតិ.

អនុសាសនិយំ – អបុដ្ឋោតិ ឯវំ អបុច្ឆិតោ សាមញ្ញេវ ភណតិ.

សង្កេតកម្មនិមិត្តកម្មានិ អទិន្នាទានកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

ឯវំ នានប្បការតោ អាបត្តិភេទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អនាបត្តិភេទំ ទស្សេន្តោ ‘‘អនាបត្តិ អសញ្ចិច្ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អសញ្ចិច្ចាតិ ‘‘ឥមិនា ឧបក្កមេន ឥមំ មារេមី’’តិ អចេតេត្វា. ឯវញ្ហិ អចេតេត្វា កតេន ឧបក្កមេន បរេ មតេបិ អនាបត្តិ, វក្ខតិ ច ‘‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ អសញ្ចិច្ចា’’តិ. អជានន្តស្សាតិ ‘‘ឥមិនា អយំ មរិស្សតី’’តិ អជានន្តស្ស ឧបក្កមេន បរេ មតេបិ អនាបត្តិ, វក្ខតិ ច វិសគតបិណ្ឌបាតវត្ថុស្មិំ ‘‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ អជានន្តស្សា’’តិ. នមរណាធិប្បាយស្សាតិ មរណំ អនិច្ឆន្តស្ស. យេន ហិ ឧបក្កមេន បរោ មរតិ, តេន ឧបក្កមេន តស្មិំ មារិតេបិ នមរណាធិប្បាយស្ស អនាបត្តិ. វក្ខតិ ច ‘‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ នមរណាធិប្បាយស្សា’’តិ. ឧម្មត្តកាទយោ បុព្ពេ វុត្តនយា ឯវ. ឥធ បន អាទិកម្មិកា អញ្ញមញ្ញំ ជីវិតា វោរោបិតភិក្ខូ, តេសំ អនាបត្តិ. អវសេសានំ មរណវណ្ណសំវណ្ណនកាទីនំ អាបត្តិយេវាតិ.

បទភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមុដ្ឋានាទីសុ – ឥទំ សិក្ខាបទំ តិសមុដ្ឋានំ; កាយចិត្តតោ ច វាចាចិត្តតោ ច កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ. កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនំ. សចេបិ ហិ សិរិសយនំ អារូឡ្ហោ រជ្ជសម្បត្តិសុខំ អនុភវន្តោ រាជា ‘‘ចោរោ ទេវ អានីតោ’’តិ វុត្តេ ‘‘គច្ឆថ នំ មារេថា’’តិ ហសមានោវ ភណតិ, ទោមនស្សចិត្តេនេវ ភណតីតិ វេទិតព្ពោ. សុខវោកិណ្ណត្តា បន អនុប្បពន្ធាភាវា ច ទុជ្ជានមេតំ បុថុជ្ជនេហីតិ.