តតិយសង្គីតិកថា

តិស្សោបិ ខោ មហាព្រហ្មា ព្រហ្មលោកតោ ចវិត្វា មោគ្គលិព្រាហ្មណស្ស គេហេ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. សិគ្គវត្ថេរោបិ តស្ស បដិសន្ធិគ្គហណតោ បភុតិ សត្ត វស្សានិ ព្រាហ្មណស្ស គេហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. ឯកទិវសម្បិ ឧឡុង្កមត្តំ វា យាគុំ កដច្ឆុមត្តំ វា ភត្តំ នាលត្ថ. សត្តន្នំ បន វស្សានំ អច្ចយេន ឯកទិវសំ ‘‘អតិច្ឆថ, ភន្តេ’’តិ វចនមត្តំ អលត្ថ. តំទិវសមេវ ព្រាហ្មណោបិ ពហិទ្ធា កិញ្ចិ ករណីយំ កត្វា អាគច្ឆន្តោ បដិបថេ ថេរំ ទិស្វា, ‘‘ភោ បព្ពជិត, អម្ហាកំ គេហំ អគមិត្ថា’’តិ អាហ. ‘‘អាម, ព្រាហ្មណ, អគមិម្ហា’’តិ. ‘‘អបិ កិញ្ចិ លភិត្ថា’’តិ? ‘‘អាម, ព្រាហ្មណ, លភិម្ហា’’តិ. សោ គេហំ គន្ត្វា បុច្ឆិ – ‘‘តស្ស បព្ពជិតស្ស កិញ្ចិ អទត្ថា’’តិ? ‘‘ន កិញ្ចិ អទម្ហា’’តិ. ព្រាហ្មណោ ទុតិយទិវសេ ឃរទ្វារេយេវ និសីទិ ‘‘អជ្ជ បព្ពជិតំ មុសាវាទេន និគ្គហេស្សាមី’’តិ. ថេរោ ទុតិយទិវសេ ព្រាហ្មណស្ស ឃរទ្វារំ សម្បត្តោ. ព្រាហ្មណោ ថេរំ ទិស្វាវ ឯវមាហ – ‘‘តុម្ហេ ហិយ្យោ អម្ហាកំ គេហេ កិញ្ចិ អលទ្ធាយេវ ‘លភិម្ហា’តិ អវោចុត្ថ. វដ្ដតិ នុ ខោ តុម្ហាកំ មុសាវាទោ’’តិ! ថេរោ អាហ – ‘‘មយំ, ព្រាហ្មណ, តុម្ហាកំ គេហេ សត្ត វស្សានិ ‘អតិច្ឆថា’តិ វចនមត្តម្បិ អលភិត្វា ហិយ្យោ ‘អតិច្ឆថា’តិ វចនមត្តំ លភិម្ហ; អថេតំ បដិសន្ថារំ ឧបាទាយ ឯវមវោចុម្ហា’’តិ.

ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ បដិសន្ថារមត្តម្បិ លភិត្វា ‘លភិម្ហា’តិ បសំសន្តិ, អញ្ញំ កិញ្ចិ ខាទនីយំ ភោជនីយំ លភិត្វា កស្មា ន បសំសន្តី’’តិ បសីទិត្វា អត្តនោ អត្ថាយ បដិយាទិតភត្តតោ កដច្ឆុមត្តំ ភិក្ខំ តទុបិយញ្ច ព្យញ្ជនំ ទាបេត្វា ‘‘ឥមំ ភិក្ខំ សព្ពកាលំ តុម្ហេ លភិស្សថា’’តិ អាហ. សោ បុនទិវសតោ បភុតិ ឧបសង្កមន្តស្ស ថេរស្ស ឧបសមំ ទិស្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ បសីទិត្វា ថេរំ និច្ចកាលំ អត្តនោ ឃរេ ភត្តវិស្សគ្គករណត្ថាយ យាចិ. ថេរោ អធិវាសេត្វា ទិវសេ ទិវសេ ភត្តកិច្ចំ កត្វា គច្ឆន្តោ ថោកំ ថោកំ ពុទ្ធវចនំ កថេត្វា គច្ឆតិ. សោបិ ខោ មាណវកោ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោយេវ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ អហោសិ. ព្រហ្មលោកតោ អាគតសុទ្ធសត្តស្ស អាសនេ វា សយនេ វា អញ្ញោ កោចិ និសជ្ជិតា វា និបជ្ជិតា វា នត្ថិ. សោ យទា អាចរិយឃរំ គច្ឆតិ, តទាស្ស មញ្ចបីឋំ សេតេន វត្ថេន បដិច្ឆាទេត្វា លគ្គេត្វា ឋបេន្តិ. ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘សមយោ ទានិ មាណវកំ បព្ពាជេតុំ, ចិរញ្ច មេ ឥធាគច្ឆន្តស្ស, ន ច កាចិ មាណវកេន សទ្ធិំ កថា ឧប្បជ្ជតិ. ហន្ទ ទានិ ឥមិនា ឧបាយេន បល្លង្កំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ គេហំ គន្ត្វា យថា តស្មិំ គេហេ ឋបេត្វា មាណវកស្ស បល្លង្កំ អញ្ញំ ន កិញ្ចិ អាសនំ ទិស្សតិ តថា អធិដ្ឋាសិ. ព្រាហ្មណស្ស គេហជនោ ថេរំ ទិស្វា អញ្ញំ កិញ្ចិ អាសនំ អបស្សន្តោ មាណវកស្ស បល្លង្កំ អត្ថរិត្វា ថេរស្ស អទាសិ. និសីទិ ថេរោ បល្លង្កេ. មាណវកោបិ ខោ តង្ខណញ្ញេវ អាចរិយឃរា អាគម្ម ថេរំ អត្តនោ បល្លង្កេ និសិន្នំ ទិស្វា កុបិតោ អនត្តមនោ ‘‘កោ មម បល្លង្កំ សមណស្ស បញ្ញបេសី’’តិ អាហ.

ថេរោ ភត្តកិច្ចំ កត្វា វូបសន្តេ មាណវកស្ស ចណ្ឌិក្កភាវេ ឯវមាហ – ‘‘កិំ បន ត្វំ, មាណវក, កិញ្ចិ មន្តំ ជានាសី’’តិ? មាណវកោ ‘‘ភោ បព្ពជិត, មយិ ទានិ មន្តេ អជានន្តេ អញ្ញេ កេ ជានិស្សន្តី’’តិ វត្វា, ថេរំ បុច្ឆិ – ‘‘តុម្ហេ បន មន្តំ ជានាថា’’តិ? ‘‘បុច្ឆ, មាណវក, បុច្ឆិត្វា សក្កា ជានិតុ’’ន្តិ. អថ ខោ មាណវកោ តីសុ វេទេសុ សនិឃណ្ឌុកេដុភេសុ សាក្ខរប្បភេទេសុ ឥតិហាសបញ្ចមេសុ យានិ យានិ គណ្ឋិដ្ឋានានិ, យេសំ យេសំ នយំ នេវ អត្តនា បស្សតិ នាបិស្ស អាចរិយោ អទ្ទស, តេសុ តេសុ ថេរំ បុច្ឆិ. ថេរោ ‘‘បកតិយាបិ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ, ឥទានិ បន បដិសម្ភិទាប្បត្តោ, តេនស្ស នត្ថិ តេសំ បញ្ហានំ វិស្សជ្ជនេ ភារោ’’តិ តាវទេវ តេ បញ្ហេ វិស្សជ្ជេត្វា មាណវកំ អាហ – ‘‘មាណវក, អហំ តយា ពហុំ បុច្ឆិតោ; អហម្បិ ទានិ តំ ឯកំ បញ្ហំ បុច្ឆាមិ, ព្យាករិស្សសិ មេ’’តិ? ‘‘អាម, ភោ បព្ពជិត, បុច្ឆ ព្យាករិស្សាមី’’តិ. ថេរោ ចិត្តយមកេ ឥមំ បញ្ហំ បុច្ឆិ –

‘‘យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ តស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតិ; យស្ស វា បន ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតិ តស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតី’’តិ?

មាណវោ ឧទ្ធំ វា អធោ វា ហរិតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘កិំ នាម, ភោ បព្ពជិត, ឥទ’’ន្តិ អាហ. ‘‘ពុទ្ធមន្តោ នាមាយំ, មាណវា’’តិ. ‘‘សក្កា បនាយំ, ភោ, មយ្ហម្បិ ទាតុ’’ន្តិ. ‘‘សក្កា មាណវ, អម្ហេហិ គហិតបព្ពជ្ជំ គណ្ហន្តស្ស ទាតុ’’ន្តិ. តតោ មាណវោ មាតាបិតរោ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘អយំ បព្ពជិតោ ពុទ្ធមន្តំ នាម ជានាតិ, ន ច អត្តនោ សន្តិកេ អបព្ពជិតស្ស ទេតិ, អហំ ឯតស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា មន្តំ ឧគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ.

អថស្ស មាតាបិតរោ ‘‘បព្ពជិត្វាបិ នោ បុត្តោ មន្តេ គណ្ហតុ, គហេត្វា បុនាគមិស្សតី’’តិ មញ្ញមានា ‘‘ឧគ្គណ្ហ, បុត្តា’’តិ អនុជានិំសុ. ថេរោ ទារកំ បព្ពាជេត្វា ទ្វត្តិំសាការកម្មដ្ឋានំ តាវ អាចិក្ខិ. សោ តត្ថ បរិកម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. តតោ ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘សាមណេរោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ, អភព្ពោ ទានិ សាសនតោ និវត្តិតុំ. សចេ បនស្សាហំ កម្មដ្ឋានំ វឌ្ឍេត្វា កថេយ្យំ, អរហត្តំ បាបុណេយ្យ, អប្បោស្សុក្កោ ភវេយ្យ ពុទ្ធវចនំ គហេតុំ, សមយោ ទានិ នំ ចណ្ឌវជ្ជិត្ថេរស្ស សន្តិកំ បេសេតុ’’ន្តិ. តតោ អាហ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, សាមណេរ, ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហ. មម វចនេន តញ្ច អារោគ្យំ បុច្ឆ; ឯវញ្ច វទេហិ – ‘ឧបជ្ឈាយោ មំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ សន្តិកំ បហិណី’តិ. ‘កោ នាម តេ ឧបជ្ឈាយោ’តិ ច វុត្តេ ‘សិគ្គវត្ថេរោ នាម, ភន្តេ’តិ វទេយ្យាសិ. ‘អហំ កោ នាមា’តិ វុត្តេ ឯវំ វទេយ្យាសិ – ‘មម ឧបជ្ឈាយោ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ នាមំ ជានាតី’’’តិ.

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តិស្សោ សាមណេរោ ថេរំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា អនុបុព្ពេន ចណ្ឌវជ្ជិត្ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ថេរោ សាមណេរំ បុច្ឆិ – ‘‘កុតោ អាគតោសី’’តិ? ‘‘ឧបជ្ឈាយោ មំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ សន្តិកំ បហិណី’’តិ. ‘‘កោ នាម តេ ឧបជ្ឈាយោ’’តិ? ‘‘សិគ្គវត្ថេរោ នាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អហំ កោ នាមា’’តិ? ‘‘មម ឧបជ្ឈាយោ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ នាមំ ជានាតី’’តិ. ‘‘បត្តចីវរំ ទានិ បដិសាមេហី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ សាមណេរោ បត្តចីវរំ បដិសាមេត្វា បុនទិវសេ បរិវេណំ សម្មជ្ជិត្វា ឧទកទន្តបោនំ ឧបដ្ឋាបេសិ. ថេរោ តស្ស សម្មជ្ជិតដ្ឋានំ បុន សម្មជ្ជិ. តំ ឧទកំ ឆឌ្ឌេត្វា អញ្ញំ ឧទកំ អាហរិ. តញ្ច ទន្តកដ្ឋំ អបនេត្វា អញ្ញំ ទន្តកដ្ឋំ គណ្ហិ. ឯវំ សត្ត ទិវសានិ កត្វា សត្តមេ ទិវសេ បុន បុច្ឆិ. សាមណេរោ បុនបិ បុព្ពេ កថិតសទិសមេវ កថេសិ. ថេរោ ‘‘សោ វតាយំ ព្រាហ្មណោ’’តិ សញ្ជានិត្វា ‘‘កិមត្ថំ អាគតោសី’’តិ អាហ. ‘‘ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហត្ថាយ, ភន្តេ’’តិ. ថេរោ ‘‘ឧគ្គណ្ហ ទានិ, សាមណេរា’’តិ វត្វា បុន ទិវសតោ បភុតិ ពុទ្ធវចនំ បដ្ឋបេសិ. តិស្សោ សាមណេរោវ ហុត្វា, ឋបេត្វា វិនយបិដកំ សព្ពំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិ សទ្ធិំ អដ្ឋកថាយ. ឧបសម្បន្នកាលេ បន អវស្សិកោវ សមានោ តិបិដកធរោ អហោសិ. អាចរិយុបជ្ឈាយា មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរស្ស ហត្ថេ សកលំ ពុទ្ធវចនំ បតិដ្ឋាបេត្វា យាវតាយុកំ ឋត្វា បរិនិព្ពាយិំសុ. មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោបិ អបរេន សមយេន កម្មដ្ឋានំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តប្បត្តោ ពហូនំ ធម្មវិនយំ វាចេសិ.

តេន ខោ បន សមយេន ពិន្ទុសារស្ស រញ្ញោ ឯកសតបុត្តា អហេសុំ. តេ សព្ពេ អសោកោ អត្តនា សទ្ធិំ ឯកមាតិកំ តិស្សកុមារំ ឋបេត្វា ឃាតេសិ. ឃាតេន្តោ ច ចត្តារិ វស្សានិ អនភិសិត្តោវ រជ្ជំ ការេត្វា ចតុន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន តថាគតស្ស បរិនិព្ពានតោ ទ្វិន្នំ វស្សសតានំ ឧបរិ អដ្ឋារសមេ វស្សេ សកលជម្ពុទីបេ ឯករជ្ជាភិសេកំ បាបុណិ. អភិសេកានុភាវេន ចស្ស ឥមា រាជិទ្ធិយោ អាគតា – មហាបថវិយា ហេដ្ឋា យោជនប្បមាណេ អាណា បវត្តតិ; តថា ឧបរិ អាកាសេ អនោតត្តទហតោ អដ្ឋហិ កាជេហិ សោឡស បានីយឃដេ ទិវសេ ទិវសេ ទេវតា អាហរន្តិ, យតោ សាសនេ ឧប្បន្នសទ្ធោ ហុត្វា អដ្ឋ ឃដេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អទាសិ, ទ្វេ ឃដេ សដ្ឋិមត្តានំ តិបិដកធរភិក្ខូនំ, ទ្វេ ឃដេ អគ្គមហេសិយា អសន្ធិមិត្តាយ, ចត្តារោ ឃដេ អត្តនា បរិភុញ្ជិ; ទេវតាឯវ ហិមវន្តេ នាគលតាទន្តកដ្ឋំ នាម អត្ថិ សិនិទ្ធំ មុទុកំ រសវន្តំ តំ ទិវសេ ទិវសេ អាហរន្តិ, យេន រញ្ញោ ច មហេសិយា ច សោឡសន្នញ្ច នាដកិត្ថិសហស្សានំ សដ្ឋិមត្តានញ្ច ភិក្ខុសហស្សានំ ទេវសិកំ ទន្តបោនកិច្ចំ និប្បជ្ជតិ. ទេវសិកមេវ ចស្ស ទេវតា អគទាមលកំ អគទហរីតកំ សុវណ្ណវណ្ណញ្ច គន្ធរសសម្បន្នំ អម្ពបក្កំ អាហរន្តិ. តថា ឆទ្ទន្តទហតោ បញ្ចវណ្ណនិវាសនបាវុរណំ បីតកវណ្ណហត្ថបុច្ឆនបដកំ ទិព្ពញ្ច បានកំ អាហរន្តិ. ទេវសិកមេវ បនស្ស ន្ហានគន្ធំ អនុវិលេបនគន្ធំ បារុបនត្ថាយ អសុត្តមយិកំ សុមនបុប្ផបដំ មហារហញ្ច អញ្ជនំ នាគភវនតោ នាគរាជានោ អាហរន្តិ. ឆទ្ទន្តទហេវ ឧដ្ឋិតស្ស សាលិនោ នវ វាហសហស្សានិ ទិវសេ ទិវសេ សុកា អាហរន្តិ. មូសិកា និត្ថុសកណេ ករោន្តិ, ឯកោបិ ខណ្ឌតណ្ឌុលោ ន ហោតិ, រញ្ញោ សព្ពដ្ឋានេសុ អយមេវ តណ្ឌុលោ បរិភោគំ គច្ឆតិ. មធុមក្ខិកា មធុំ ករោន្តិ. កម្មារសាលាសុ អច្ឆា កូដំ បហរន្តិ. ករវីកសកុណា អាគន្ត្វា មធុរស្សរំ វិកូជន្តា រញ្ញោ ពលិកម្មំ ករោន្តិ.

ឥមាហិ ឥទ្ធីហិ សមន្នាគតោ រាជា ឯកទិវសំ សុវណ្ណសង្ខលិកពន្ធនំ បេសេត្វា ចតុន្នំ ពុទ្ធានំ អធិគតរូបទស្សនំ កប្បាយុកំ កាឡំ នាម នាគរាជានំ អានយិត្វា សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា មហារហេ បល្លង្កេ និសីទាបេត្វា អនេកសតវណ្ណេហិ ជលជ ថលជបុប្ផេហិ សុវណ្ណបុប្ផេហិ ច បូជំ កត្វា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតេហិ សោឡសហិ នាដកិត្ថិសហស្សេហិ សមន្តតោ បរិក្ខិបិត្វា ‘‘អនន្តញាណស្ស តាវ មេ សទ្ធម្មវរចក្កវត្តិនោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស រូបំ ឥមេសំ អក្ខីនំ អាបាថំ ករោហី’’តិ វត្វា តេន និម្មិតំ សកលសរីរវិប្បកិណ្ណបុញ្ញប្បភាវនិព្ពត្តាសីតានុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិតទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណសស្សិរីកតាយ វិកសិតកមលុប្បលបុណ្ឌរីកបដិមណ្ឌិតមិវ សលិលតលំ តារាគណរស្មិជាលវិសទវិប្ផុរិតសោភាសមុជ្ជលិតមិវ គគនតលំ នីលបីតលោហិតាទិភេទវិចិត្រវណ្ណរំសិវិនទ្ធព្យាមប្បភាបរិក្ខេបវិលាសិតាយ សញ្ចាប្បភានុរាគឥន្ទធនុវិជ្ជុលតាបរិក្ខិត្តមិវ កនកគិរិសិខរំ នានាវិរាគវិមលកេតុមាលាសមុជ្ជលិតចារុមត្ថកសោភំ នយនរសាយតនមិវ ព្រហ្មទេវមនុជនាគយក្ខគណានំ ពុទ្ធរូបំ បស្សន្តោ សត្ត ទិវសានិ អក្ខិបូជំ នាម អកាសិ.

រាជា កិរ អភិសេកំ បាបុណិត្វា តីណិយេវ សំវច្ឆរានិ ពាហិរកបាសណ្ឌំ បរិគ្គណ្ហិ. ចតុត្ថេ សំវច្ឆរេ ពុទ្ធសាសនេ បសីទិ. តស្ស កិរ បិតា ពិន្ទុសារោ ព្រាហ្មណភត្តោ អហោសិ, សោ ព្រាហ្មណានញ្ច ព្រាហ្មណជាតិយបាសណ្ឌានញ្ច បណ្ឌរង្គបរិព្ពាជកាទីនំ សដ្ឋិសហស្សមត្តានំ និច្ចភត្តំ បដ្ឋបេសិ. អសោកោបិ បិតរា បវត្តិតំ ទានំ អត្តនោ អន្តេបុរេ តថេវ ទទមានោ ឯកទិវសំ សីហបញ្ជរេ ឋិតោ តេ ឧបសមបរិពាហិរេន អាចារេន ភុញ្ជមានេ អសំយតិន្ទ្រិយេ អវិនីតឥរិយាបថេ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឦទិសំ ទានំ ឧបបរិក្ខិត្វា យុត្តដ្ឋានេ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ. ឯវំ ចិន្តេត្វា អមច្ចេ អាហ – ‘‘គច្ឆថ, ភណេ, អត្តនោ អត្តនោ សាធុសម្មតេ សមណព្រាហ្មណេ អន្តេបុរំ អតិហរថ, ទានំ ទស្សាមា’’តិ. អមច្ចា ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ រញ្ញោ បដិស្សុណិត្វា តេ តេ បណ្ឌរង្គបរិព្ពាជកាជីវកនិគណ្ឋាទយោ អានេត្វា ‘‘ឥមេ, មហារាជ, អម្ហាកំ អរហន្តោ’’តិ អាហំសុ.

អថ រាជា អន្តេបុរេ ឧច្ចាវចានិ អាសនានិ បញ្ញបេត្វា ‘‘អាគច្ឆន្តូ’’តិ វត្វា អាគតាគតេ អាហ – ‘‘អត្តនោ អត្តនោ បតិរូបេ អាសនេ និសីទថា’’តិ. តេសុ ឯកច្ចេ ភទ្ទបីឋកេសុ, ឯកច្ចេ ផលកបីឋកេសុ និសីទិំសុ. តេ ទិស្វា រាជា ‘‘នត្ថិ នេសំ អន្តោ សារោ’’តិ ញត្វា តេសំ អនុរូបំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទត្វា ឧយ្យោជេសិ.

ឯវំ គច្ឆន្តេ កាលេ ឯកទិវសំ រាជា សីហបញ្ជរេ ឋិតោ អទ្ទស និគ្រោធសាមណេរំ រាជង្គណេន គច្ឆន្តំ ទន្តំ គុត្តំ សន្តិន្ទ្រិយំ ឥរិយាបថសម្បន្នំ. កោ បនាយំ និគ្រោធោ នាម? ពិន្ទុសាររញ្ញោ ជេដ្ឋបុត្តស្ស សុមនរាជកុមារស្ស បុត្តោ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា –

ពិន្ទុសាររញ្ញោ កិរ ទុព្ពលកាលេយេវ អសោកកុមារោ អត្តនា លទ្ធំ ឧជ្ជេនីរជ្ជំ បហាយ អាគន្ត្វា សព្ពនគរំ អត្តនោ ហត្ថគតំ កត្វា សុមនរាជកុមារំ អគ្គហេសិ. តំទិវសមេវ សុមនស្ស រាជកុមារស្ស សុមនា នាម ទេវី បរិបុណ្ណគព្ភា អហោសិ. សា អញ្ញាតកវេសេន និក្ខមិត្វា អវិទូរេ អញ្ញតរំ ចណ្ឌាលគាមំ សន្ធាយ គច្ឆន្តី ជេដ្ឋកចណ្ឌាលស្ស គេហតោ អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ និគ្រោធរុក្ខេ អធិវត្ថាយ ទេវតាយ ‘‘ឥតោ ឯហិ, សុមនេ’’តិ វទន្តិយា សទ្ទំ សុត្វា តស្សា សមីបំ គតា. ទេវតា អត្តនោ អានុភាវេន ឯកំ សាលំ និម្មិនិត្វា ‘‘ឯត្ថ វសាហី’’តិ អទាសិ. សា តំ សាលំ បាវិសិ. គតទិវសេយេវ ច បុត្តំ វិជាយិ. សា តស្ស និគ្រោធទេវតាយ បរិគ្គហិតត្តា ‘‘និគ្រោធោ’’ ត្វេវ នាមំ អកាសិ. ជេដ្ឋកចណ្ឌាលោ ទិដ្ឋទិវសតោ បភុតិ តំ អត្តនោ សាមិធីតរំ វិយ មញ្ញមានោ និពទ្ធវត្តំ បដ្ឋបេសិ. រាជធីតា តត្ថ សត្ត វស្សានិ វសិ. និគ្រោធកុមារោបិ សត្តវស្សិកោ ជាតោ. តទា មហាវរុណត្ថេរោ នាម ឯកោ អរហា ទារកស្ស ហេតុសម្បទំ ទិស្វា រក្ខិត្វា តត្ថ វិហរមានោ ‘‘សត្តវស្សិកោ ទានិ ទារកោ, កាលោ នំ បព្ពាជេតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា រាជធីតាយ អារោចាបេត្វា និគ្រោធកុមារំ បព្ពាជេសិ. កុមារោ ខុរគ្គេយេវ អរហត្តំ បាបុណិ. សោ ឯកទិវសំ បាតោវ សរីរំ ជគ្គិត្វា អាចរិយុបជ្ឈាយវត្តំ កត្វា បត្តចីវរមាទាយ ‘‘មាតុឧបាសិកាយ គេហទ្វារំ គច្ឆាមី’’តិ និក្ខមិ. មាតុនិវាសនដ្ឋានញ្ចស្ស ទក្ខិណទ្វារេន នគរំ បវិសិត្វា នគរមជ្ឈេន គន្ត្វា បាចីនទ្វារេន និក្ខមិត្វា គន្តព្ពំ ហោតិ.

តេន ច សមយេន អសោកោ ធម្មរាជា បាចីនទិសាភិមុខោ សីហបញ្ជរេ ចង្កមតិ. តង្ខណញ្ញេវ និគ្រោធោ រាជង្គណំ សម្បាបុណិ សន្តិន្ទ្រិយោ សន្តមានសោ យុគមត្តំ បេក្ខមានោ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯកទិវសំ រាជា សីហបញ្ជរេ ឋិតោ អទ្ទស និគ្រោធសាមណេរំ រាជង្គណេន គច្ឆន្តំ ទន្តំ គុត្តំ សន្តិន្ទ្រិយំ ឥរិយាបថសម្បន្ន’’ន្តិ. ទិស្វា បនស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ជនោ សព្ពោបិ វិក្ខិត្តចិត្តោ ភន្តមិគប្បដិភាគោ. អយំ បន ទារកោ អវិក្ខិត្តចិត្តោ អតិវិយ ចស្ស អាលោកិតវិលោកិតំ សមិញ្ជនបសារណញ្ច សោភតិ. អទ្ធា ឯតស្ស អព្ភន្តរេ លោកុត្តរធម្មោ ភវិស្សតី’’តិ រញ្ញោ សហ ទស្សនេនេវ សាមណេរេ ចិត្តំ បសីទិ, បេមំ សណ្ឋហិ. កស្មា? បុព្ពេ ហិ កិរ បុញ្ញករណកាលេ ឯស រញ្ញោ ជេដ្ឋភាតា វាណិជកោ អហោសិ. វុត្តម្បិ ហេតំ –

‘‘បុព្ពេ វ សន្និវាសេន, បច្ចុប្បន្នហិតេន វា;

ឯវំ តំ ជាយតេ បេមំ, ឧប្បលំ វ យថោទកេ’’តិ. (ជា. ១.២.១៧៤);

អថ រាជា សញ្ជាតបេមោ សពហុមានោ ‘‘ឯតំ សាមណេរំ បក្កោសថា’’តិ អមច្ចេ បេសេសិ. ‘‘តេ អតិចិរាយន្តី’’តិ បុន ទ្វេ តយោ បេសេសិ – ‘‘តុរិតំ អាគច្ឆតូ’’តិ. សាមណេរោ អត្តនោ បកតិយា ឯវ អគមាសិ. រាជា បតិរូបមាសនំ ញត្វា ‘‘និសីទថា’’តិ អាហ. សោ ឥតោ ចិតោ ច វិលោកេត្វា ‘‘នត្ថិ ទានិ អញ្ញេ ភិក្ខូ’’តិ សមុស្សិតសេតច្ឆត្តំ រាជបល្លង្កំ ឧបសង្កមិត្វា បត្តគ្គហណត្ថាយ រញ្ញោ អាការំ ទស្សេសិ. រាជា តំ បល្លង្កសមីបំ ឧបគច្ឆន្តំយេវ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អជ្ជេវ ទានិ អយំ សាមណេរោ ឥមស្ស គេហស្ស សាមិកោ ភវិស្សតី’’តិ សាមណេរោ រញ្ញោ ហត្ថេ បត្តំ ទត្វា បល្លង្កំ អភិរុហិត្វា និសីទិ. រាជា អត្តនោ អត្ថាយ សម្បាទិតំ សព្ពំ យាគុខជ្ជកភត្តវិកតិំ ឧបនាមេសិ. សាមណេរោ អត្តនោ យាបនីយមត្តកមេវ សម្បដិច្ឆិ. ភត្តកិច្ចាវសានេ រាជា អាហ – ‘‘សត្ថារា តុម្ហាកំ ទិន្នោវាទំ ជានាថា’’តិ? ‘‘ជានាមិ, មហារាជ, ឯកទេសេនា’’តិ. ‘‘តាត, មយ្ហម្បិ នំ កថេហី’’តិ. ‘‘សាធុ, មហារាជា’’តិ រញ្ញោ អនុរូបំ ធម្មបទេ អប្បមាទវគ្គំ អនុមោទនត្ថាយ អភាសិ.

រាជា បន ‘‘អប្បមាទោ អមតបទំ, បមាទោ មច្ចុនោ បទ’’ន្តិ សុត្វាវ ‘‘អញ្ញាតំ, តាត, បរិយោសាបេហី’’តិ អាហ. អនុមោទនាវសានេ ច ‘‘អដ្ឋ តេ, តាត, ធុវភត្តានិ ទម្មី’’តិ អាហ. សាមណេរោ អាហ – ‘‘ឯតានិ អហំ ឧបជ្ឈាយស្ស ទម្មិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កោ អយំ, តាត, ឧបជ្ឈាយោ នាមា’’តិ? ‘‘វជ្ជាវជ្ជំ ទិស្វា ចោទេតា សារេតា ច, មហារាជា’’តិ. ‘‘អញ្ញានិបិ តេ, តាត, អដ្ឋ ទម្មី’’តិ. ‘‘ឯតានិ អាចរិយស្ស ទម្មិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កោ អយំ, តាត, អាចរិយោ នាមា’’តិ? ‘‘ឥមស្មិំ សាសនេ សិក្ខិតព្ពកធម្មេសុ បតិដ្ឋាបេតា, មហារាជា’’តិ. ‘‘សាធុ, តាត, អញ្ញានិបិ តេ អដ្ឋ ទម្មី’’តិ. ‘‘ឯតានិបិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទម្មិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កោ អយំ, តាត, ភិក្ខុសង្ឃោ នាមា’’តិ? ‘‘យំ និស្សាយ, មហារាជ, អម្ហាកំ អាចរិយុបជ្ឈាយានញ្ច មម ច បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ចា’’តិ. រាជា ភិយ្យោសោ មត្តាយ តុដ្ឋចិត្តោ អាហ – ‘‘អញ្ញានិបិ តេ, តាត, អដ្ឋ ទម្មី’’តិ. សាមណេរោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បុនទិវសេ ទ្វត្តិំស ភិក្ខូ គហេត្វា រាជន្តេបុរំ បវិសិត្វា ភត្តកិច្ចមកាសិ. រាជា ‘‘អញ្ញេបិ ទ្វត្តិំស ភិក្ខូ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ ស្វេ ភិក្ខំ គណ្ហន្តូ’’តិ ឯតេនេវ ឧបាយេន ទិវសេ ទិវសេ វឌ្ឍាបេន្តោ សដ្ឋិសហស្សានំ ព្រាហ្មណបរិព្ពាជកាទីនំ ភត្តំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា អន្តោនិវេសនេ សដ្ឋិសហស្សានំ ភិក្ខូនំ និច្ចភត្តំ បដ្ឋបេសិ និគ្រោធត្ថេរេ គតេនេវ បសាទេន. និគ្រោធត្ថេរោបិ រាជានំ សបរិសំ តីសុ សរណេសុ បញ្ចសុ ច សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា ពុទ្ធសាសនេ បោថុជ្ជនិកេន បសាទេន អចលប្បសាទំ កត្វា បតិដ្ឋាបេសិ. បុន រាជា អសោការាមំ នាម មហាវិហារំ ការេត្វា សដ្ឋិសហស្សានំ ភិក្ខូនំ និច្ចភត្តំ បដ្ឋបេសិ. សកលជម្ពុទីបេ ចតុរាសីតិយា នគរសហស្សេសុ ចតុរាសីតិវិហារសហស្សានិ ការាបេសិ ចតុរាសីតិសហស្សចេតិយបដិមណ្ឌិតានិ ធម្មេនេវ, នោ អធម្មេន.

ឯកទិវសំ កិរ រាជា អសោការាមេ មហាទានំ ទត្វា សដ្ឋិសហស្សភិក្ខុសង្ឃស្ស មជ្ឈេ និសជ្ជ សង្ឃំ ចតូហិ បច្ចយេហិ បវារេត្វា ឥមំ បញ្ហំ បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, ភគវតា ទេសិតធម្មោ នាម កិត្តកោ ហោតី’’តិ? ‘‘អង្គតោ, មហារាជ, នវង្គានិ, ខន្ធតោ ចតុរាសីតិធម្មក្ខន្ធសហស្សានី’’តិ. រាជា ធម្មេ បសីទិត្វា ‘‘ឯកេកំ ធម្មក្ខន្ធំ ឯកេកវិហារេន បូជេស្សាមី’’តិ ឯកទិវសមេវ ឆន្នវុតិកោដិធនំ វិសជ្ជេត្វា អមច្ចេ អាណាបេសិ – ‘‘ឯថ, ភណេ, ឯកមេកស្មិំ នគរេ ឯកមេកំ វិហារំ ការាបេន្តា ចតុរាសីតិយា នគរសហស្សេសុ ចតុរាសីតិវិហារសហស្សានិ ការាបេថា’’តិ. សយញ្ច អសោការាមេ អសោកមហាវិហារត្ថាយ កម្មំ បដ្ឋបេសិ. សង្ឃោ ឥន្ទគុត្តត្ថេរំ នាម មហិទ្ធិកំ មហានុភាវំ ខីណាសវំ នវកម្មាធិដ្ឋាយកំ អទាសិ. ថេរោ យំ យំ ន និដ្ឋាតិ តំ តំ អត្តនោ អានុភាវេន និដ្ឋាបេសិ. ឯវម្បិ តីហិ សំវច្ឆរេហិ វិហារកម្មំ និដ្ឋាបេសិ. ឯកទិវសមេវ សព្ពនគរេហិ បណ្ណានិ អាគមិំសុ.

អមច្ចា រញ្ញោ អារោចេសុំ – ‘‘និដ្ឋិតានិ, ទេវ, ចតុរាសីតិវិហារសហស្សានី’’តិ. រាជា នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘ឥតោ សត្តន្នំ ទិវសានំ អច្ចយេន វិហារមហោ ភវិស្សតិ. សព្ពេ អដ្ឋ សីលង្គានិ សមាទិយិត្វា អន្តោនគរេ ច ពហិនគរេ ច វិហារមហំ បដិយាទេន្តូ’’តិ. តតោ សត្តន្នំ ទិវសានំ អច្ចយេន សព្ពាលង្ការវិភូសិតាយ អនេកសតសហស្សសង្ខ្យាយ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ បរិវុតោ ទេវលោកេ អមរវតិយា រាជធានិយា សិរិតោ អធិកតរសស្សិរីកំ វិយ នគរំ កាតុកាមេន ឧស្សាហជាតេន មហាជនេន អលង្កតបដិយត្តំ នគរំ អនុវិចរន្តោ វិហារំ គន្ត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស មជ្ឈេ អដ្ឋាសិ.

តស្មិញ្ច ខណេ សន្និបតិតា អសីតិ ភិក្ខុកោដិយោ អហេសុំ, ភិក្ខុនីនញ្ច ឆន្នវុតិសតសហស្សានិ. តត្ថ ខីណាសវភិក្ខូយេវ សតសហស្សសង្ខ្យា អហេសុំ. តេសំ ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ រាជា អត្តនោ អធិការំ អនវសេសំ បស្សេយ្យ អតិវិយ ពុទ្ធសាសនេ បសីទេយ្យា’’តិ. តតោ លោកវិវរណំ នាម បាដិហារិយំ អកំសុ. រាជា អសោការាមេ ឋិតោវ ចតុទ្ទិសា អនុវិលោកេន្តោ សមន្តតោ សមុទ្ទបរិយន្តំ ជម្ពុទីបំ បស្សតិ ចតុរាសីតិញ្ច វិហារសហស្សានិ ឧឡារាយ វិហារមហបូជាយ វិរោចមានានិ. សោ តំ វិភូតិំ បស្សមានោ ឧឡារេន បីតិបាមោជ្ជេន សមន្នាគតោ ‘‘អត្ថិ បន អញ្ញស្សបិ កស្សចិ ឯវរូបំ បីតិបាមោជ្ជំ ឧប្បន្នបុព្ព’’ន្តិ ចិន្តេន្តោ ភិក្ខុសង្ឃំ បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ លោកនាថស្ស ទសពលស្ស សាសនេ កោ មហាបរិច្ចាគំ បរិច្ចជិ. កស្ស បរិច្ចាគោ មហន្តោតិ? ភិក្ខុសង្ឃោ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរស្ស ភារំ អកាសិ. ថេរោ អាហ – ‘‘មហារាជ, ទសពលស្ស សាសនេ បច្ចយទាយកោ នាម តយា សទិសោ ធរមានេបិ តថាគតេ ន កោចិ អហោសិ, តវេវ បរិច្ចាគោ មហា’’តិ. រាជា ថេរស្ស វចនំ សុត្វា ឧឡារេន បីតិបាមោជ្ជេន និរន្តរំ ផុដ្ឋសរីរោ ហុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘នត្ថិ កិរ មយា សទិសោ បច្ចយទាយកោ, មយ្ហំ កិរ បរិច្ចាគោ មហា, អហំ កិរ ទេយ្យធម្មេន សាសនំ បគ្គណ្ហាមិ. កិំ បនាហំ ឯវំ សតិ សាសនស្ស ទាយាទោ ហោមិ, ន ហោមី’’តិ. តតោ ភិក្ខុសង្ឃំ បុច្ឆិ – ‘‘ភវាមិ នុ ខោ អហំ, ភន្តេ, សាសនស្ស ទាយាទោ’’តិ?

តតោ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ រញ្ញោ ឥទំ វចនំ សុត្វា រាជបុត្តស្ស មហិន្ទស្ស ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ សម្បស្សមានោ ‘‘សចេ អយំ កុមារោ បព្ពជិស្សតិ សាសនស្ស អតិវិយ វុឌ្ឍិ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា រាជានំ ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ, មហារាជ, ឯត្តាវតា សាសនស្ស ទាយាទោ ហោតិ; អបិច ខោ បច្ចយទាយកោតិ វា ឧបដ្ឋាកោតិ វា សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. យោបិ ហិ, មហារាជ, បថវិតោ យាវ ព្រហ្មលោកបរិមាណំ បច្ចយរាសិំ ទទេយ្យ សោបិ ‘សាសនេ ទាយាទោ’តិ សង្ខ្យំ ន គច្ឆតី’’តិ. ‘‘អថ កថំ ចរហិ, ភន្តេ, សាសនស្ស ទាយាទោ ហោតី’’តិ? ‘‘យោ ហិ កោចិ, មហារាជ, អឌ្ឍោ វា ទលិទ្ទោ វា អត្តនោ ឱរសំ បុត្តំ បព្ពាជេតិ – អយំ វុច្ចតិ, មហារាជ, ទាយាទោ សាសនស្សា’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ អសោកោ រាជា ‘‘អហំ កិរ ឯវរូបំ បរិច្ចាគំ កត្វាបិ នេវ សាសនស្ស ទាយាទភាវំ បត្តោ’’តិ សាសនេ ទាយាទភាវំ បត្ថយមានោ ឥតោ ចិតោ ច វិលោកេត្វា អទ្ទស មហិន្ទកុមារំ អវិទូរេ ឋិតំ. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘កិញ្ចាបិ អហំ ឥមំ កុមារំ តិស្សកុមារស្ស បព្ពជិតកាលតោ បភុតិ ឱបរជ្ជេ ឋបេតុកាមោ, អថ ខោ ឱបរជ្ជតោបិ បព្ពជ្ជាវ ឧត្តមា’’តិ. តតោ កុមារំ អាហ – ‘‘សក្ខសិ ត្វំ, តាត, បព្ពជិតុ’’ន្តិ? កុមារោ បកតិយាបិ តិស្សកុមារស្ស បព្ពជិតកាលតោ បភុតិ បព្ពជិតុកាមោវ រញ្ញោ វចនំ សុត្វា អតិវិយ បាមោជ្ជជាតោ ហុត្វា អាហ – ‘‘បព្ពជាមិ, ទេវ, មំ បព្ពាជេត្វា តុម្ហេ សាសនទាយាទា ហោថា’’តិ.

តេន ច សមយេន រាជធីតា សង្ឃមិត្តាបិ តស្មិំយេវ ឋានេ ឋិតា ហោតិ. តស្សា ច សាមិកោ អគ្គិព្រហ្មា នាម កុមារោ យុវរាជេន តិស្សកុមារេន សទ្ធិំ បព្ពជិតោ ហោតិ. រាជា តំ ទិស្វា អាហ – ‘‘ត្វម្បិ, អម្ម, បព្ពជិតុំ សក្ខសី’’តិ? ‘‘សាធុ, តាត, សក្កោមី’’តិ. រាជា បុត្តានំ មនំ លភិត្វា បហដ្ឋចិត្តោ ភិក្ខុសង្ឃំ ឯតទវោច – ‘‘ភន្តេ, ឥមេ ទារកេ បព្ពាជេត្វា មំ សាសនេ ទាយាទំ ករោថា’’តិ. សង្ឃោ រញ្ញោ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា កុមារំ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរេន ឧបជ្ឈាយេន មហាទេវត្ថេរេន ច អាចរិយេន បព្ពាជេសិ. មជ្ឈន្តិកត្ថេរេន អាចរិយេន ឧបសម្បាទេសិ. តទា កិរ កុមារោ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សោវ ហោតិ. សោ តស្មិំយេវ ឧបសម្បទសីមមណ្ឌលេ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. សង្ឃមិត្តាយបិ រាជធីតាយ អាចរិយា អាយុបាលិត្ថេរី នាម, ឧបជ្ឈាយា បន ធម្មបាលិត្ថេរី នាម អហោសិ. តទា សង្ឃមិត្តា អដ្ឋារសវស្សា ហោតិ. តំ បព្ពជិតមត្តំ តស្មិំយេវ សីមមណ្ឌលេ សិក្ខាយ បតិដ្ឋាបេសុំ. ឧភិន្នំ បព្ពជិតកាលេ រាជា ឆព្ពស្សាភិសេកោ ហោតិ.

អថ មហិន្ទត្ថេរោ ឧបសម្បន្នកាលតោ បភុតិ អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្សេវ សន្តិកេ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច បរិយាបុណន្តោ ទ្វេបិ សង្គីតិយោ អារូឡ្ហំ តិបិដកសង្គហិតំ សាដ្ឋកថំ សព្ពំ ថេរវាទំ តិណ្ណំ វស្សានំ អព្ភន្តរេ ឧគ្គហេត្វា អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស អន្តេវាសិកានំ សហស្សមត្តានំ ភិក្ខូនំ បាមោក្ខោ អហោសិ. តទា អសោកោ ធម្មរាជា នវវស្សាភិសេកោ ហោតិ. រញ្ញោ បន អដ្ឋវស្សាភិសេកកាលេយេវ កោន្តបុត្តតិស្សត្ថេរោ ព្យាធិបដិកម្មត្ថំ ភិក្ខាចារវត្តេន អាហិណ្ឌន្តោ បសតមត្តំ សប្បិំ អលភិត្វា ព្យាធិពលេន បរិក្ខីណាយុសង្ខារោ ភិក្ខុសង្ឃំ អប្បមាទេន ឱវទិត្វា អាកាសេ បល្លង្កេន និសីទិត្វា តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិ. រាជា តំ បវត្តិំ សុត្វា ថេរស្ស សក្ការំ កត្វា ‘‘មយិ នាម រជ្ជំ ការេន្តេ ឯវំ ភិក្ខូនំ បច្ចយា ទុល្លភា’’តិ នគរស្ស ចតូសុ ទ្វារេសុ បោក្ខរណិយោ ការាបេត្វា ភេសជ្ជស្ស បូរាបេត្វា ទាបេសិ.

តេន កិរ សមយេន បាដលិបុត្តស្ស ចតូសុ ទ្វារេសុ ចត្តារិ សតសហស្សានិ, សភាយំ សតសហស្សន្តិ ទិវសេ ទិវសេ បញ្ចសតសហស្សានិ រញ្ញោ ឧប្បជ្ជន្តិ. តតោ រាជា និគ្រោធត្ថេរស្ស ទេវសិកំ សតសហស្សំ វិសជ្ជេសិ. ពុទ្ធស្ស ចេតិយេ គន្ធមាលាទីហិ បូជនត្ថាយ សតសហស្សំ. ធម្មស្ស សតសហស្សំ, តំ ធម្មធរានំ ពហុស្សុតានំ ចតុបច្ចយត្ថាយ ឧបនីយតិ. សង្ឃស្ស សតសហស្សំ, ចតូសុ ទ្វារេសុ ភេសជ្ជត្ថាយ សតសហស្សំ. ឯវំ សាសនេ ឧឡារោ លាភសក្ការោ និព្ពត្តិ.

តិត្ថិយា បរិហីនលាភសក្ការា អន្តមសោ ឃាសច្ឆាទនម្បិ អលភន្តា លាភសក្ការំ បត្ថយមានា សាសនេ បព្ពជិត្វា សកានិ សកានិ ទិដ្ឋិគតានិ ‘‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ’’តិ ទីបេន្តិ. បព្ពជ្ជំ អលភមានាបិ សយមេវ មុណ្ឌេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា វិហារេសុ វិចរន្តា ឧបោសថម្បិ បវារណម្បិ សង្ឃកម្មម្បិ គណកម្មម្បិ បវិសន្តិ. ភិក្ខូ តេហិ សទ្ធិំ ឧបោសថំ ន ករោន្តិ. តទា មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ ‘‘ឧប្បន្នំ ទានិ ឥទំ អធិករណំ, តំ នចិរស្សេវ កក្ខឡំ ភវិស្សតិ. ន ខោ បនេតំ សក្កា ឥមេសំ មជ្ឈេ វសន្តេន វូបសមេតុ’’ន្តិ មហិន្ទត្ថេរស្ស គណំ នីយ្យាតេត្វា អត្តនា ផាសុវិហារេន វិហរិតុកាមោ អហោគង្គបព្ពតំ អគមាសិ. តេបិ ខោ តិត្ថិយា ភិក្ខុសង្ឃេន ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន និគ្គយ្ហមានាបិ ធម្មវិនយានុលោមាយ បដិបត្តិយា អសណ្ឋហន្តា អនេករូបំ សាសនស្ស អព្ពុទញ្ច មលញ្ច កណ្ដកញ្ច សមុដ្ឋាបេសុំ. កេចិ អគ្គិំ បរិចរន្តិ, កេចិ បញ្ចាតបេន តាបេន្តិ, កេចិ អាទិច្ចំ អនុបរិវត្តន្តិ, កេចិ ‘‘ធម្មញ្ច វិនយញ្ច វោភិន្ទិស្សាមា’’តិ បគ្គណ្ហិំសុ. តទា ភិក្ខុសង្ឃោ ន តេហិ សទ្ធិំ ឧបោសថំ វា បវារណំ វា អកាសិ. អសោការាមេ សត្តវស្សានិ ឧបោសថោ ឧបច្ឆិជ្ជិ. រញ្ញោបិ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. រាជា ឯកំ អមច្ចំ អាណាបេសិ – ‘‘វិហារំ គន្ត្វា អធិករណំ វូបសមេត្វា ឧបោសថំ ការាបេហី’’តិ. អមច្ចោ រាជានំ បដិបុច្ឆិតុំ អវិសហន្តោ អញ្ញេ អមច្ចេ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘រាជា មំ ‘វិហារំ គន្ត្វា អធិករណំ វូបសមេត្វា ឧបោសថំ ការាបេហី’តិ បហិណិ. កថំ នុ ខោ អធិករណំ វូបសម្មតី’’តិ? តេ អាហំសុ – ‘‘មយំ ឯវំ សល្លក្ខេម – ‘យថា នាម បច្ចន្តំ វូបសមេន្តា ចោរេ ឃាតេន្តិ, ឯវមេវ យេ ឧបោសថំ ន ករោន្តិ, តេ មារេតុកាមោ រាជា ភវិស្សតី’’’តិ. អថ សោ អមច្ចោ វិហារំ គន្ត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតេត្វា អាហ – ‘‘អហំ រញ្ញា ‘ឧបោសថំ ការាបេហី’តិ បេសិតោ. ករោថ ទានិ, ភន្តេ, ឧបោសថ’’ន្តិ. ភិក្ខូ ‘‘ន មយំ តិត្ថិយេហិ សទ្ធិំ ឧបោសថំ ករោមា’’តិ អាហំសុ. អថ អមច្ចោ ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ អសិនា សីសានិ បាតេតុំ អារទ្ធោ.

អទ្ទសា ខោ តិស្សត្ថេរោ តំ អមច្ចំ តថា វិប្បដិបន្នំ. តិស្សត្ថេរោ នាម ន យោ វា សោ វា, រញ្ញោ ឯកមាតិកោ ភាតា តិស្សកុមារោ នាម, តំ កិរ រាជា បត្តាភិសេកោ ឱបរជ្ជេ ឋបេសិ. សោ ឯកទិវសំ វនចារំ គតោ អទ្ទស មហន្តំ មិគសង្ឃំ ចិត្តកីឡាយ កីឡន្តំ. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមេ តាវ តិណភក្ខា មិគា ឯវំ កីឡន្តិ, ឥមេ បន សមណា រាជកុលេ បណីតានិ ភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា មុទុកាសុ សេយ្យាសុ សយមានា កិំ នាម កីឡិតំ ន កីឡិស្សន្តី’’តិ! សោ តតោ អាគន្ត្វា ឥមំ អត្តនោ វិតក្កំ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា ‘‘អដ្ឋានេ កុក្កុច្ចាយិតំ កុមារេន! ហន្ទ, នំ ឯវំ សញ្ញាបេស្សាមី’’តិ ឯកទិវសំ កេនចិ ការណេន កុទ្ធោ វិយ ហុត្វា ‘‘ឯហិ សត្តទិវសេន រជ្ជំ សម្បដិច្ឆ, តតោ តំ ឃាតេស្សាមី’’តិ មរណភយេន តជ្ជេត្វា តមត្ថំ សញ្ញាបេសិ. សោ កិរ កុមារោ ‘‘សត្តមេ មំ ទិវសេ មារេស្សតី’’តិ ន ចិត្តរូបំ ន្ហាយិ, ន ភុញ្ជិ, ន សុបិ, អតិវិយ លូខសរីរោ អហោសិ. តតោ នំ រាជា បុច្ឆិ – ‘‘កិស្ស ត្វំ ឯវរូបោ ជាតោ’’តិ? ‘‘មរណភយេន, ទេវា’’តិ. ‘‘អរេ, ត្វំ នាម បរិច្ឆិន្នមរណំ សម្បស្សមានោ វិស្សត្ថោ ន កីឡសិ? ភិក្ខូ អស្សាសបស្សាសនិពទ្ធំ មរណំ បេក្ខមានា កថំ កីឡិស្សន្តី’’តិ! តតោ បភុតិ កុមារោ សាសនេ បសីទិ.

សោ បុន ឯកទិវសំ មិគវំ និក្ខមិត្វា អរញ្ញេ អនុវិចរមានោ អទ្ទស យោនកមហាធម្មរក្ខិតត្ថេរំ អញ្ញតរេន ហត្ថិនាគេន សាលសាខំ គហេត្វា ពីជិយមានំ និសិន្នំ. ទិស្វា បាមោជ្ជជាតោ ចិន្តេសិ – ‘‘កទា នុ ខោ អហម្បិ អយំ មហាថេរោ វិយ បព្ពជេយ្យំ! សិយា នុ ខោ សោ ទិវសោ’’តិ. ថេរោ តស្សាសយំ វិទិត្វា តស្ស បស្សន្តស្សេវ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា អសោការាមេ បោក្ខរណិយា ឧទកតលេ ឋត្វា ចីវរញ្ច ឧត្តរាសង្គញ្ច អាកាសេ លគ្គេត្វា ន្ហាយិតុំ អារទ្ធោ.

កុមារោ ថេរស្សានុភាវំ ទិស្វា អតិវិយ បសន្នោ ‘‘អជ្ជេវ បព្ពជិស្សាមី’’តិ និវត្តិត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ – ‘‘បព្ពជិស្សាមហំ, ទេវា’’តិ. រាជា អនេកប្បការំ យាចិត្វាបិ តំ និវត្តេតុំ អសក្កោន្តោ អសោការាមគមនីយមគ្គំ អលង្ការាបេត្វា កុមារំ ឆណវេសំ គាហាបេត្វា អលង្កតាយ សេនាយ បរិវារាបេត្វា វិហារំ នេសិ. ‘‘យុវរាជា កិរ បព្ពជិស្សតី’’តិ សុត្វា ពហូ ភិក្ខូ បត្តចីវរានិ បដិយាទេសុំ. កុមារោ បធានឃរំ គន្ត្វា មហាធម្មរក្ខិតត្ថេរស្សេវ សន្តិកេ បព្ពជិ សទ្ធិំ បុរិសសតសហស្សេន. កុមារស្ស បន អនុបព្ពជិតានំ គណនបរិច្ឆេទោ នត្ថិ. កុមារោ រញ្ញោ ចតុវស្សាភិសេកកាលេ បព្ពជិតោ. អថញ្ញោបិ រញ្ញោ ភាគិនេយ្យោ សង្ឃមិត្តាយ សាមិកោ អគ្គិព្រហ្មា នាម កុមារោ អត្ថិ. សង្ឃមិត្តា តំ បដិច្ច ឯកមេវ បុត្តំ វិជាយិ. សោបិ ‘‘យុវរាជា បព្ពជិតោ’’តិ សុត្វា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា – ‘‘អហម្បិ, ទេវ, បព្ពជិស្សាមី’’តិ យាចិ. ‘‘បព្ពជ, តាតា’’តិ ច រញ្ញា អនុញ្ញាតោ តំទិវសមេវ បព្ពជិ.

ឯវំ អនុបព្ពជិតោ, ឧឡារវិភវេន ខត្តិយជនេន;

រញ្ញោ កនិដ្ឋភាតា, តិស្សត្ថេរោតិ វិញ្ញេយ្យោ.

សោ តំ អមច្ចំ តថា វិប្បដិបន្នំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ន រាជា ថេរេ មារាបេតុំ បហិណេយ្យ; អទ្ធា ឥមស្សេវេតំ អមច្ចស្ស ទុគ្គហិតំ ភវិស្សតី’’តិ គន្ត្វា សយំ តស្ស អាសន្នេ អាសនេ និសីទិ. សោ ថេរំ សញ្ជានិត្វា សត្ថំ និបាតេតុំ អវិសហន្តោ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ – ‘‘អហំ, ទេវ, ឧបោសថំ កាតុំ អនិច្ឆន្តានំ ឯត្តកានំ នាម ភិក្ខូនំ សីសានិ បាតេសិំ; អថ អយ្យស្ស តិស្សត្ថេរស្ស បដិបាដិ សម្បត្តា, កិន្តិ ករោមី’’តិ? រាជា សុត្វាវ – ‘‘អរេ! កិំ បន, ត្វំ, មយា ភិក្ខូ ឃាតេតុំ បេសិតោ’’តិ តាវទេវ សរីរេ ឧប្បន្នទាហោ ហុត្វា វិហារំ គន្ត្វា ថេរេ ភិក្ខូ បុច្ឆិ – ‘‘អយំ, ភន្តេ, អមច្ចោ មយា អនាណត្តោវ ឯវំ អកាសិ, កស្ស នុ ខោ ឥមិនា បាបេន ភវិតព្ព’’ន្តិ? ឯកច្ចេ ថេរា, ‘‘អយំ តវ វចនេន អកាសិ, តុយ្ហេតំ បាប’’ន្តិ អាហំសុ. ឯកច្ចេ ‘‘ឧភិន្នម្បិ វោ ឯតំ បាប’’ន្តិ អាហំសុ. ឯកច្ចេ ឯវមាហំសុ – ‘‘កិំ បន តេ, មហារាជ, អត្ថិ ចិត្តំ ‘អយំ គន្ត្វា ភិក្ខូ ឃាតេតូ’’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ, កុសលាធិប្បាយោ អហំ បេសេសិំ – ‘សមគ្គោ ភិក្ខុសង្ឃោ ឧបោសថំ ករោតូ’’’តិ. ‘‘សចេ ត្វំ កុសលាធិប្បាយោ, នត្ថិ តុយ្ហំ បាបំ, អមច្ចស្សេវេតំ បាប’’ន្តិ. រាជា ទ្វេឡ្ហកជាតោ អាហ – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, កោចិ ភិក្ខុ មមេតំ ទ្វេឡ្ហកំ ឆិន្ទិត្វា សាសនំ បគ្គហេតុំ សមត្ថោ’’តិ? ‘‘អត្ថិ, មហារាជ, មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ នាម, សោ តេ ឥមំ ទ្វេឡ្ហកំ ឆិន្ទិត្វា សាសនំ បគ្គណ្ហិតុំ សមត្ថោ’’តិ. រាជា តទហេវ ចត្តារោ ធម្មកថិកេ ឯកេកភិក្ខុសហស្សបរិវារេ, ចត្តារោ ច អមច្ចេ ឯកេកបុរិសសហស្សបរិវារេ ‘‘ថេរំ គណ្ហិត្វា អាគច្ឆថា’’តិ បេសេសិ. តេ គន្ត្វា ‘‘រាជា បក្កោសតី’’តិ អាហំសុ. ថេរោ នាគច្ឆិ. ទុតិយម្បិ ខោ រាជា អដ្ឋ ធម្មកថិកេ, អដ្ឋ ច អមច្ចេ សហស្សសហស្សបរិវារេយេវ បេសេសិ – ‘‘‘រាជា, ភន្តេ, បក្កោសតី’តិ វត្វា គណ្ហិត្វាវ អាគច្ឆថា’’តិ. តេ តថេវ អាហំសុ. ទុតិយម្បិ ថេរោ នាគច្ឆិ. រាជា ថេរេ បុច្ឆិ – ‘‘អហំ, ភន្តេ, ទ្វិក្ខត្តុំ បហិណិំ; កស្មា ថេរោ នាគច្ឆតី’’តិ? ‘‘‘រាជា បក្កោសតី’តិ វុត្តត្តា, មហារាជ, នាគច្ឆតិ. ឯវំ បន វុត្តេ អាគច្ឆេយ្យ ‘សាសនំ, ភន្តេ, ឱសីទតិ, អម្ហាកំ សាសនំ បគ្គហត្ថាយ សហាយកា ហោថា’’’តិ. អថ រាជា តថា វត្វា សោឡស ធម្មកថិកេ, សោឡស ច អមច្ចេ សហស្សសហស្សបរិវារេ បេសេសិ. ភិក្ខូ ច បដិបុច្ឆិ – ‘‘មហល្លកោ នុ ខោ, ភន្តេ, ថេរោ ទហរោ នុ ខោ’’តិ? ‘‘មហល្លកោ, មហារាជា’’តិ. ‘‘វយ្ហំ វា សិវិកំ វា អភិរុហិស្សតិ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘នាភិរុហិស្សតិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កុហិំ, ភន្តេ, ថេរោ វសតី’’តិ? ‘‘ឧបរិ គង្គាយ, មហារាជា’’តិ. រាជា អាហ – ‘‘តេន ហិ, ភណេ, នាវាសង្ឃាដំ ពន្ធិត្វា តត្ថេវ ថេរំ និសីទាបេត្វា ទ្វីសុបិ តីរេសុ អារក្ខំ សំវិធាយ ថេរំ អានេថា’’តិ. ភិក្ខូ ច អមច្ចា ច ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា រញ្ញោ សាសនំ អារោចេសុំ.

ថេរោ សុត្វា ‘‘យំ ខោ អហំ មូលតោ បដ្ឋាយ សាសនំ បគ្គណ្ហិស្សាមីតិ បព្ពជិតោម្ហិ. អយំ ទានិ មេ សោ កាលោ អនុប្បត្តោ’’តិ ចម្មខណ្ឌំ គណ្ហិត្វាវ ឧដ្ឋហិ. អថ ‘‘ថេរោ ស្វេ បាដលិបុត្តំ សម្បាបុណិស្សតី’’តិ រត្តិភាគេ រាជា សុបិនំ អទ្ទស. ឯវរូបោ សុបិនោ អហោសិ – ‘‘សព្ពសេតោ ហត្ថិនាគោ អាគន្ត្វា រាជានំ សីសតោ បដ្ឋាយ បរាមសិត្វា ទក្ខិណហត្ថេ អគ្គហេសី’’តិ. បុនទិវសេ រាជា សុបិនជ្ឈាយកេ បុច្ឆិ – ‘‘មយា ឯវរូបោ សុបិនោ ទិដ្ឋោ, កិំ មេ ភវិស្សតី’’តិ? ឯកោ តំ, ‘‘មហារាជ, សមណនាគោ ទក្ខិណហត្ថេ គណ្ហិស្សតី’’តិ. អថ រាជា តាវទេវ ‘‘ថេរោ អាគតោ’’តិ សុត្វា គង្គាតីរំ គន្ត្វា នទិំ ឱតរិត្វា អព្ភុគ្គច្ឆន្តោ ជាណុមត្តេ ឧទកេ ថេរំ សម្បាបុណិត្វា ថេរស្ស នាវាតោ ឱតរន្តស្ស ហត្ថំ អទាសិ. ថេរោ រាជានំ ទក្ខិណហត្ថេ អគ្គហេសិ. តំ ទិស្វា អសិគ្គាហា ‘‘ថេរស្ស សីសំ បាតេស្សាមា’’តិ កោសតោ អសិំ អព្ពាហិំសុ. កស្មា? ឯតំ កិរ ចារិត្តំ រាជកុលេសុ – ‘‘យោ រាជានំ ហត្ថេ គណ្ហតិ តស្ស អសិនា សីសំ បាតេតព្ព’’ន្តិ. រាជា ឆាយំយេវ ទិស្វា អាហ – ‘‘បុព្ពេបិ អហំ ភិក្ខូសុ វិរទ្ធការណា អស្សាទំ ន វិន្ទាមិ, មា ខោ ថេរេ វិរជ្ឈិត្ថា’’តិ. ថេរោ បន កស្មា រាជានំ ហត្ថេ អគ្គហេសីតិ? យស្មា រញ្ញា បញ្ហំ បុច្ឆនត្ថាយ បក្កោសាបិតោ តស្មា ‘‘អន្តេវាសិកោ មេ អយ’’ន្តិ អគ្គហេសិ.

រាជា ថេរំ អត្តនោ ឧយ្យានំ នេត្វា ពាហិរតោ តិក្ខត្តុំ បរិវារាបេត្វា អារក្ខំ ឋបេត្វា សយមេវ ថេរស្ស បាទេ ធោវិត្វា តេលេន មក្ខេត្វា ថេរស្ស សន្តិកេ និសីទិត្វា ‘‘បដិពលោ នុ ខោ ថេរោ មម កង្ខំ ឆិន្ទិត្វា ឧប្បន្នំ អធិករណំ វូបសមេត្វា សាសនំ បគ្គណ្ហិតុ’’ន្តិ វីមំសនត្ថាយ ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឯកំ បាដិហារិយំ ទដ្ឋុកាមោ’’តិ អាហ. ‘‘កតរំ បាដិហារិយំ ទដ្ឋុកាមោសិ, មហារាជា’’តិ? ‘‘បថវីកម្បនំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សកលបថវីកម្បនំ ទដ្ឋុកាមោសិ, មហារាជ, បទេសបថវីកម្បន’’ន្តិ? ‘‘កតរំ បនេត្ថ, ភន្តេ, ទុក្ករ’’ន្តិ? ‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, កំសបាតិយា ឧទកបុណ្ណាយ សព្ពំ ឧទកំ កម្បេតុំ ទុក្ករំ; ឧទាហុ ឧបឌ្ឍ’’ន្តិ? ‘‘ឧបឌ្ឍំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បទេសបថវីកម្បនំ ទុក្ករ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, បទេសបថវីកម្បនំ បស្សិស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, សមន្តតោ យោជនេ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ ឯកេន ចក្កេន សីមំ អក្កមិត្វា រថោ តិដ្ឋតុ; ទក្ខិណាយ ទិសាយ ទ្វីហិ បាទេហិ សីមំ អក្កមិត្វា អស្សោ តិដ្ឋតុ; បច្ឆិមាយ ទិសាយ ឯកេន បាទេន សីមំ អក្កមិត្វា បុរិសោ តិដ្ឋតុ; ឧត្តរាយ ទិសាយ ឧបឌ្ឍភាគេន សីមំ អក្កមិត្វា ឯកា ឧទកបាតិ តិដ្ឋតូ’’តិ. រាជា តថា ការាបេសិ. ថេរោ អភិញ្ញាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ ‘‘រាជា បស្សតូ’’តិ យោជនប្បមាណបថវីចលនំ អធិដ្ឋហិ. បុរត្ថិមាយ ទិសាយ រថស្ស អន្តោសីមាយ ឋិតោ បាទោវ ចលិ, ឥតរោ ន ចលិ. ឯវំ ទក្ខិណបច្ឆិមទិសាសុ អស្សបុរិសានំ អន្តោសីមាយ ឋិតបាទាយេវ ចលិំសុ, ឧបឌ្ឍុបឌ្ឍំ សរីរញ្ច. ឧត្តរទិសាយ ឧទកបាតិយាបិ អន្តោសីមាយ ឋិតំ ឧបឌ្ឍភាគគតមេវ ឧទកំ ចលិ, អវសេសំ និច្ចលមហោសីតិ. រាជា តំ បាដិហារិយំ ទិស្វា ‘‘សក្ខតិ ទានិ ថេរោ សាសនំ បគ្គណ្ហិតុ’’ន្តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា អត្តនោ កុក្កុច្ចំ បុច្ឆិ – ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឯកំ អមច្ចំ ‘វិហារំ គន្ត្វា អធិករណំ វូបសមេត្វា ឧបោសថំ ការាបេហី’តិ បហិណិំ, សោ វិហារំ គន្ត្វា ឯត្តកេ ភិក្ខូ ជីវិតា វោរោបេសិ, ឯតំ បាបំ កស្ស ហោតី’’តិ?

‘‘កិំ បន តេ, មហារាជ, អត្ថិ ចិត្តំ ‘អយំ វិហារំ គន្ត្វា ភិក្ខូ ឃាតេតូ’’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សចេ តេ, មហារាជ, នត្ថិ ឯវរូបំ ចិត្តំ, នត្ថិ តុយ្ហំ បាប’’ន្តិ. អថ ថេរោ រាជានំ ឯតមត្ថំ ឥមិនា សុត្តេន សញ្ញាបេសិ – ‘‘ចេតនាហំ, ភិក្ខវេ, កម្មំ វទាមិ. ចេតយិត្វា កម្មំ ករោតិ – កាយេន វាចាយ មនសា’’តិ (អ. និ. ៦.៦៣).

តមេវត្ថំ បរិទីបេតុំ តិត្តិរជាតកំ (ជា. ១.៤.៧៥) អាហរិ – ‘‘អតីតេ, មហារាជ, ទីបកតិត្តិរោ តាបសំ បុច្ឆិ –

‘ញាតកោ នោ និសិន្នោតិ, ពហុ អាគច្ឆតី ជនោ;

បដិច្ច កម្មំ ផុសតិ, តស្មិំ មេ សង្កតេ មនោ’តិ.

តាបសោ អាហ – ‘អត្ថិ បន តេ ចិត្តំ មម សទ្ទេន ច រូបទស្សនេន ច អាគន្ត្វា ឯតេ បក្ខិនោ ពជ្ឈន្តុ វា ហញ្ញន្តុ វា’តិ? ‘នត្ថិ, ភន្តេ’តិ តិត្តិរោ អាហ. តតោ នំ តាបសោ សញ្ញាបេសិ – ‘សចេ តេ នត្ថិ ចិត្តំ, នត្ថិ បាបំ; ចេតយន្តមេវ ហិ បាបំ ផុសតិ, នាចេតយន្តំ.

‘ន បដិច្ច កម្មំ ផុសតិ, មនោ ចេ នប្បទុស្សតិ;

អប្បោស្សុក្កស្ស ភទ្រស្ស, ន បាបមុបលិម្បតី’’’តិ.

ឯវំ ថេរោ រាជានំ សញ្ញាបេត្វា តត្ថេវ រាជុយ្យានេ សត្ត ទិវសានិ វសន្តោ រាជានំ សមយំ ឧគ្គណ្ហាបេសិ. រាជា សត្តមេ ទិវសេ អសោការាមេ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា សាណិបាការំ បរិក្ខិបាបេត្វា សាណិបាការន្តរេ និសិន្នោ ឯកលទ្ធិកេ ឯកលទ្ធិកេ ភិក្ខូ ឯកតោ ឯកតោ ការាបេត្វា ឯកមេកំ ភិក្ខុសមូហំ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘កិំវាទី សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ? តតោសស្សតវាទិនោ ‘‘សស្សតវាទី’’តិ អាហំសុ. ឯកច្ចសស្សតិកា…បេ… អន្តានន្តិកា… អមរាវិក្ខេបិកា… អធិច្ចសមុប្បន្និកា… សញ្ញីវាទា… អសញ្ញីវាទា… នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា … ឧច្ឆេទវាទា… ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទា ‘‘ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទី’’តិ អាហំសុ. រាជា បឋមមេវ សមយស្ស ឧគ្គហិតត្តា ‘‘នយិមេ ភិក្ខូ, អញ្ញតិត្ថិយា ឥមេ’’តិ ញត្វា តេសំ សេតកានិ វត្ថានិ ទត្វា ឧប្បព្ពាជេសិ. តេ សព្ពេបិ សដ្ឋិសហស្សា អហេសុំ.

អថញ្ញេ ភិក្ខូ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘កិំវាទី, ភន្តេ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ? ‘‘វិភជ្ជវាទី, មហារាជា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ រាជា ថេរំ បុច្ឆិ – ‘‘វិភជ្ជវាទី, ភន្តេ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. តតោ រាជា ‘‘សុទ្ធំ ទានិ, ភន្តេ, សាសនំ; ករោតុ ភិក្ខុសង្ឃោ ឧបោសថ’’ន្តិ អារក្ខំ ទត្វា នគរំ បាវិសិ.

សមគ្គោ សង្ឃោ សន្និបតិត្វា ឧបោសថំ អកាសិ. តស្មិំ សន្និបាតេ សដ្ឋិ ភិក្ខុសតសហស្សានិ អហេសុំ. តស្មិំ សមាគមេ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ បរប្បវាទំ មទ្ទមានោ កថាវត្ថុប្បករណំ អភាសិ. តតោ សដ្ឋិសតសហស្សសង្ខ្យេសុ ភិក្ខូសុ ឧច្ចិនិត្វា តិបិដកបរិយត្តិធរានំ បភិន្នបដិសម្ភិទានំ តេវិជ្ជាទិភេទានំ ភិក្ខូនំ សហស្សមេកំ គហេត្វា យថា មហាកស្សបត្ថេរោ ច កាកណ្ឌកបុត្តោ យសត្ថេរោ ច ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយិំសុ; ឯវមេវ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយន្តោ សព្ពំ សាសនមលំ វិសោធេត្វា តតិយសង្គីតិំ អកាសិ. សង្គីតិបរិយោសានេ អនេកប្បការំ បថវី អកម្បិត្ថ. អយំ សង្គីតិ នវហិ មាសេហិ និដ្ឋិតា. យា លោកេ –

កតា ភិក្ខុសហស្សេន, តស្មា សហស្សិកាតិ ច;

បុរិមា ទ្វេ ឧបាទាយ, តតិយាតិ ច វុច្ចតីតិ.

អយំ តតិយសង្គីតិ.

ឯត្តាវតា ច ‘‘កេនាភត’’ន្តិ ឯតស្ស បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនត្ថំ យំ អវោចុម្ហ – ‘‘ជម្ពុទីបេ តាវ ឧបាលិត្ថេរមាទិំ កត្វា អាចរិយបរម្បរាយ យាវ តតិយសង្គីតិ តាវ អាភតំ. តត្រាយំ អាចរិយបរម្បរា –

‘‘ឧបាលិ ទាសកោ ចេវ, សោណកោ សិគ្គវោ តថា;

តិស្សោ មោគ្គលិបុត្តោ ច, បញ្ចេតេ វិជិតាវិនោ.

‘‘បរម្បរាយ វិនយំ, ទីបេ ជម្ពុសិរិវ្ហយេ;

អច្ឆិជ្ជមានមានេសុំ, តតិយោ យាវ សង្គហោ’’តិ.

តស្សត្ថោ បកាសិតោវ ហោតិ.

តតិយសង្គហតោ បន ឧទ្ធំ ឥមំ ទីបំ មហិន្ទាទីហិ អាភតំ. មហិន្ទតោ ឧគ្គហេត្វា កញ្ចិ កាលំ អរិដ្ឋត្ថេរាទីហិ អាភតំ. តតោ យាវជ្ជតនា តេសំយេវ អន្តេវាសិកបរម្បរភូតាយ អាចរិយបរម្បរាយ អាភតន្តិ វេទិតព្ពំ. យថាហុ បោរាណា –

‘‘តតោ មហិន្ទោ ឥដ្ដិយោ, ឧត្តិយោ សម្ពលោ តថា;

ភទ្ទនាមោ ច បណ្ឌិតោ.

‘‘ឯតេ នាគា មហាបញ្ញា, ជម្ពុទីបា ឥធាគតា;

វិនយំ តេ វាចយិំសុ, បិដកំ តម្ពបណ្ណិយា.

‘‘និកាយេ បញ្ច វាចេសុំ, សត្ត ចេវ បករណេ;

តតោ អរិដ្ឋោ មេធាវី, តិស្សទត្តោ ច បណ្ឌិតោ.

‘‘វិសារទោ កាឡសុមនោ, ថេរោ ច ទីឃនាមកោ;

ទីឃសុមនោ ច បណ្ឌិតោ.

‘‘បុនទេវ កាឡសុមនោ, នាគត្ថេរោ ច ពុទ្ធរក្ខិតោ;

តិស្សត្ថេរោ ច មេធាវី, ទេវត្ថេរោ ច បណ្ឌិតោ.

‘‘បុនទេវ សុមនោ មេធាវី, វិនយេ ច វិសារទោ;

ពហុស្សុតោ ចូឡនាគោ, គជោវ ទុប្បធំសិយោ.

‘‘ធម្មបាលិតនាមោ ច, រោហណេ សាធុបូជិតោ;

តស្ស សិស្សោ មហាបញ្ញោ, ខេមនាមោ តិបេដកោ.

‘‘ទីបេ តារករាជាវ, បញ្ញាយ អតិរោចថ;

ឧបតិស្សោ ច មេធាវី, ផុស្សទេវោ មហាកថី.

‘‘បុនទេវ សុមនោ មេធាវី, បុប្ផនាមោ ពហុស្សុតោ;

មហាកថី មហាសិវោ, បិដកេ សព្ពត្ថ កោវិទោ.

‘‘បុនទេវ ឧបាលិ មេធាវី, វិនយេ ច វិសារទោ;

មហានាគោ មហាបញ្ញោ, សទ្ធម្មវំសកោវិទោ.

‘‘បុនទេវ អភយោ មេធាវី, បិដកេ សព្ពត្ថ កោវិទោ;

តិស្សត្ថេរោ ច មេធាវី, វិនយេ ច វិសារទោ.

‘‘តស្ស សិស្សោ មហាបញ្ញោ, បុប្ផនាមោ ពហុស្សុតោ;

សាសនំ អនុរក្ខន្តោ, ជម្ពុទីបេ បតិដ្ឋិតោ.

‘‘ចូឡាភយោ ច មេធាវី, វិនយេ ច វិសារទោ;

តិស្សត្ថេរោ ច មេធាវី, សទ្ធម្មវំសកោវិទោ.

‘‘ចូឡទេវោ ច មេធាវី, វិនយេ ច វិសារទោ;

សិវត្ថេរោ ច មេធាវី, វិនយេ សព្ពត្ថ កោវិទោ.

‘‘ឯតេ នាគា មហាបញ្ញា, វិនយញ្ញូ មគ្គកោវិទា;

វិនយំ ទីបេ បកាសេសុំ, បិដកំ តម្ពបណ្ណិយា’’តិ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ កិរ ឥមំ តតិយធម្មសង្គីតិំ កត្វា ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘កត្ថ នុ ខោ អនាគតេ សាសនំ សុប្បតិដ្ឋិតំ ភវេយ្យា’’តិ? អថស្ស ឧបបរិក្ខតោ ឯតទហោសិ – ‘‘បច្ចន្តិមេសុ ខោ ជនបទេសុ សុប្បតិដ្ឋិតំ ភវិស្សតី’’តិ. សោ តេសំ តេសំ ភិក្ខូនំ ភារំ កត្វា តេ តេ ភិក្ខូ តត្ថ តត្ថ បេសេសិ. មជ្ឈន្តិកត្ថេរំ កស្មីរគន្ធាររដ្ឋំ បេសេសិ – ‘‘ត្វំ ឯតំ រដ្ឋំ គន្ត្វា ឯត្ថ សាសនំ បតិដ្ឋាបេហី’’តិ. មហាទេវត្ថេរំ តថេវ វត្វា មហិំសកមណ្ឌលំ បេសេសិ. រក្ខិតត្ថេរំ វនវាសិំ. យោនកធម្មរក្ខិតត្ថេរំ អបរន្តកំ. មហាធម្មរក្ខិតត្ថេរំ មហារដ្ឋំ. មហារក្ខិតត្ថេរំ យោនកលោកំ. មជ្ឈិមត្ថេរំ ហិមវន្តទេសភាគំ. សោណត្ថេរញ្ច ឧត្តរត្ថេរញ្ច សុវណ្ណភូមិំ. អត្តនោ សទ្ធិវិហារិកំ មហិន្ទត្ថេរំ ឥដ្ដិយត្ថេរេន ឧត្តិយត្ថេរេន សម្ពលត្ថេរេន ភទ្ទសាលត្ថេរេន ច សទ្ធិំ តម្ពបណ្ណិទីបំ បេសេសិ – ‘‘តុម្ហេ តម្ពបណ្ណិទីបំ គន្ត្វា ឯត្ថ សាសនំ បតិដ្ឋាបេថា’’តិ. សព្ពេបិ តំ តំ ទិសាភាគំ គច្ឆន្តា អត្តបញ្ចមា អគមំសុ ‘‘បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ បញ្ចវគ្គោ គណោ អលំ ឧបសម្បទកម្មាយា’’តិ មញ្ញមានា.

តេន ខោ បន សមយេន កស្មីរគន្ធាររដ្ឋេ សស្សបាកសមយេ អរវាឡោ នាម នាគរាជា ករកវស្សំ នាម វស្សាបេត្វា សស្សំ ហរាបេត្វា មហាសមុទ្ទំ បាបេតិ. មជ្ឈន្តិកត្ថេរោ បន បាដលិបុត្តតោ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ហិមវតិ អរវាឡទហស្ស ឧបរិ ឱតរិត្វា អរវាឡទហបិដ្ឋិយំ ចង្កមតិបិ តិដ្ឋតិបិ និសីទតិបិ សេយ្យម្បិ កប្បេតិ. នាគមាណវកា តំ ទិស្វា អរវាឡស្ស នាគរាជស្ស អារោចេសុំ – ‘‘មហារាជ, ឯកោ ឆិន្នភិន្នបដធរោ ភណ្ឌុ កាសាវវសនោ អម្ហាកំ ឧទកំ ទូសេតី’’តិ. នាគរាជា តាវទេវ កោធាភិភូតោ និក្ខមិត្វា ថេរំ ទិស្វា មក្ខំ អសហមានោ អន្តលិក្ខេ អនេកានិ ភិំសនកានិ និម្មិនិ. តតោ តតោ ភុសា វាតា វាយន្តិ, រុក្ខា ឆិជ្ជន្តិ, បព្ពតកូដានិ បតន្តិ, មេឃា គជ្ជន្តិ, វិជ្ជុលតា និច្ឆរន្តិ, អសនិយោ ផលន្តិ, ភិន្នំ វិយ គគនតលំ ឧទកំ បគ្ឃរតិ. ភយានករូបា នាគកុមារា សន្និបតន្តិ. សយម្បិ ធូមាយតិ, បជ្ជលតិ, បហរណវុដ្ឋិយោ វិស្សជ្ជេតិ. ‘‘កោ អយំ មុណ្ឌកោ ឆិន្នភិន្នបដធរោ’’តិអាទីហិ ផរុសវចនេហិ ថេរំ សន្តជ្ជេសិ. ‘‘ឯថ គណ្ហថ ហនថ និទ្ធមថ ឥមំ សមណ’’ន្តិ នាគពលំ អាណាបេសិ. ថេរោ សព្ពំ តំ ភិំសនកំ អត្តនោ ឥទ្ធិពលេន បដិពាហិត្វា នាគរាជានំ អាហ –

‘‘សទេវកោបិ ចេ លោកោ, អាគន្ត្វា តាសយេយ្យ មំ;

ន មេ បដិពលោ អស្ស, ជនេតុំ ភយភេរវំ.

‘‘សចេបិ ត្វំ មហិំ សព្ពំ, សសមុទ្ទំ សបព្ពតំ;

ឧក្ខិបិត្វា មហានាគ, ខិបេយ្យាសិ មមូបរិ.

‘‘នេវ មេ សក្កុណេយ្យាសិ, ជនេតុំ ភយភេរវំ;

អញ្ញទត្ថុ តវេវស្ស, វិឃាតោ ឧរគាធិបា’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ នាគរាជា វិហតានុភាវោ និប្ផលវាយាមោ ទុក្ខី ទុម្មនោ អហោសិ. តំ ថេរោ តង្ខណានុរូបាយ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា សមាទបេត្វា សមុត្តេជេត្វា សម្បហំសេត្វា តីសុ សរណេសុ បញ្ចសុ ច សីលេសុ បតិដ្ឋាបេសិ សទ្ធិំ ចតុរាសីតិយា នាគសហស្សេហិ. អញ្ញេបិ ពហូ ហិមវន្តវាសិនោ យក្ខា ច គន្ធព្ពា ច កុម្ភណ្ឌា ច ថេរស្ស ធម្មកថំ សុត្វា សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋហិំសុ. បញ្ចកោបិ យក្ខោ សទ្ធិំ ភរិយាយ យក្ខិនិយា បញ្ចហិ ច បុត្តសតេហិ បឋមេ ផលេ បតិដ្ឋិតោ. អថាយស្មា មជ្ឈន្តិកត្ថេរោ សព្ពេបិ នាគយក្ខរក្ខសេ អាមន្តេត្វា ឯវមាហ –

‘‘មា ទានិ កោធំ ជនយិត្ថ, ឥតោ ឧទ្ធំ យថា បុរេ;

សស្សឃាតញ្ច មា កត្ថ, សុខកាមា ហិ បាណិនោ;

ករោថ មេត្តំ សត្តេសុ, វសន្តុ មនុជា សុខ’’ន្តិ.

តេ សព្ពេបិ ‘‘សាធុ ភន្តេ’’តិ ថេរស្ស បដិស្សុណិត្វា យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជិំសុ. តំទិវសមេវ ច នាគរាជស្ស បូជាសមយោ ហោតិ. អថ នាគរាជា អត្តនោ រតនមយំ បល្លង្កំ អាហរាបេត្វា ថេរស្ស បញ្ញបេសិ. និសីទិ ថេរោ បល្លង្កេ. នាគរាជាបិ ថេរំ ពីជយមានោ សមីបេ អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ កស្មីរគន្ធាររដ្ឋវាសិនោ អាគន្ត្វា ថេរំ ទិស្វា ‘‘អម្ហាកំ នាគរាជតោបិ ថេរោ មហិទ្ធិកតរោ’’តិ ថេរមេវ វន្ទិត្វា និសិន្នា. ថេរោ តេសំ អាសីវិសោបមសុត្តំ កថេសិ. សុត្តបរិយោសានេ អសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ, កុលសតសហស្សំ បព្ពជិ. តតោ បភុតិ ច កស្មីរគន្ធារា យាវជ្ជតនា កាសាវបជ្ជោតា ឥសិវាតបដិវាតា ឯវ.

គន្ត្វា កស្មីរគន្ធារំ, ឥសិ មជ្ឈន្តិកោ តទា;

ទុដ្ឋំ នាគំ បសាទេត្វា, មោចេសិ ពន្ធនា ពហូតិ.

មហាទេវត្ថេរោបិ មហិំសកមណ្ឌលំ គន្ត្វា ទេវទូតសុត្តំ កថេសិ. សុត្តបរិយោសានេ ចត្តាលីស បាណសហស្សានិ ធម្មចក្ខុំ បដិលភិំសុ, ចត្តាលីសំយេវ បាណសហស្សានិ បព្ពជិំសុ.

គន្ត្វាន រដ្ឋំ មហិំសំ, មហាទេវោ មហិទ្ធិកោ;

ចោទេត្វា ទេវទូតេហិ, មោចេសិ ពន្ធនា ពហូតិ.

រក្ខិតត្ថេរោ បន វនវាសិំ គន្ត្វា អាកាសេ ឋត្វា អនមតគ្គបរិយាយកថាយ វនវាសិកេ បសាទេសិ. កថាបរិយោសានេ បនស្ស សដ្ឋិសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. សត្តតិសហស្សមត្តា បព្ពជិំសុ, បញ្ចវិហារសតានិ បតិដ្ឋហិំសុ. ឯវំ សោ តត្ថ សាសនំ បតិដ្ឋាបេសិ.

គន្ត្វាន រក្ខិតត្ថេរោ, វនវាសិំ មហិទ្ធិកោ;

អន្តលិក្ខេ ឋិតោ តត្ថ, ទេសេសិ អនមតគ្គិយន្តិ.

យោនកធម្មរក្ខិតត្ថេរោបិ អបរន្តកំ គន្ត្វា អគ្គិក្ខន្ធោបមសុត្តន្តកថាយ អបរន្តកេ បសាទេត្វា សត្តតិ បាណសហស្សានិ ធម្មាមតំ បាយេសិ. ខត្តិយកុលតោ ឯវ បុរិសសហស្សានិ បព្ពជិំសុ, សមធិកានិ ច ឆ ឥត្ថិសហស្សានិ. ឯវំ សោ តត្ថ សាសនំ បតិដ្ឋាបេសិ.

អបរន្តំ វិគាហិត្វា, យោនកោ ធម្មរក្ខិតោ;

អគ្គិក្ខន្ធោបមេនេត្ថ, បសាទេសិ ជនេ ពហូតិ.

មហាធម្មរក្ខិតត្ថេរោ បន មហារដ្ឋំ គន្ត្វា មហានារទកស្សបជាតកកថាយ មហារដ្ឋកេ បសាទេត្វា ចតុរាសីតិ បាណសហស្សានិ មគ្គផលេសុ បតិដ្ឋាបេសិ. តេរសសហស្សានិ បព្ពជិំសុ. ឯវំ សោ តត្ថ សាសនំ បតិដ្ឋាបេសិ.

មហារដ្ឋំ ឥសិ គន្ត្វា, សោ មហាធម្មរក្ខិតោ;

ជាតកំ កថយិត្វាន, បសាទេសិ មហាជនន្តិ.

មហារក្ខិតត្ថេរោបិ យោនករដ្ឋំ គន្ត្វា កាឡការាមសុត្តន្តកថាយ យោនកលោកំ បសាទេត្វា សត្តតិសហស្សាធិកស្ស បាណសតសហស្សស្ស មគ្គផលាលង្ការំ អទាសិ. សន្តិកេ ចស្ស ទសសហស្សានិ បព្ពជិំសុ. ឯវំ សោបិ តត្ថ សាសនំ បតិដ្ឋាបេសិ.

យោនរដ្ឋំ តទា គន្ត្វា, សោ មហារក្ខិតោ ឥសិ;

កាឡការាមសុត្តេន តេ បសាទេសិ យោនកេតិ.

មជ្ឈិមត្ថេរោ បន កស្សបគោត្តត្ថេរេន អឡកទេវត្ថេរេន ទុន្ទុភិស្សរត្ថេរេន មហាទេវត្ថេរេន ច សទ្ធិំ ហិមវន្តទេសភាគំ គន្ត្វា ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តន្តកថាយ តំ ទេសំ បសាទេត្វា អសីតិបាណកោដិយោ មគ្គផលរតនានិ បដិលាភេសិ. បញ្ចបិ ច ថេរា បញ្ច រដ្ឋានិ បសាទេសុំ. ឯកមេកស្ស សន្តិកេ សតសហស្សមត្តា បព្ពជិំសុ. ឯវំ តេ តត្ថ សាសនំ បតិដ្ឋាបេសុំ.

គន្ត្វាន មជ្ឈិមត្ថេរោ, ហិមវន្តំ បសាទយិ;

យក្ខសេនំ បកាសេន្តោ, ធម្មចក្កបវត្តនន្តិ.

សោណត្ថេរោបិ សទ្ធិំ ឧត្តរត្ថេរេន សុវណ្ណភូមិំ អគមាសិ. តេន ច សមយេន តត្ថ ឯកា រក្ខសី សមុទ្ទតោ និក្ខមិត្វា រាជកុលេ ជាតេ ជាតេ ទារកេ ខាទតិ. តំទិវសមេវ ច រាជកុលេ ឯកោ ទារកោ ជាតោ ហោតិ. មនុស្សា ថេរំ ទិស្វា ‘‘រក្ខសានំ សហាយកោ ឯសោ’’តិ មញ្ញមានា អាវុធានិ គហេត្វា ថេរំ បហរិតុកាមា អាគច្ឆន្តិ. ថេរោ ‘‘កិំ តុម្ហេ អាវុធហត្ថា អាគច្ឆថា’’តិ អាហ. តេ អាហំសុ – ‘‘រាជកុលេ ជាតេ ជាតេ ទារកេ រក្ខសា ខាទន្តិ, តេសំ តុម្ហេ សហាយកា’’តិ. ថេរោ ‘‘ន មយំ រក្ខសានំ សហាយកា, សមណា នាម មយំ វិរតា បាណាតិបាតា…បេ… វិរតា មជ្ជបានា ឯកភត្តិកា សីលវន្តោ កល្យាណធម្មា’’តិ អាហ. តស្មិំយេវ ច ខណេ សា រក្ខសី សបរិវារា សមុទ្ទតោ និក្ខមិ ‘‘រាជកុលេ ទារកោ ជាតោ តំ ខាទិស្សាមី’’តិ. មនុស្សា តំ ទិស្វា ‘‘ឯសា, ភន្តេ, រក្ខសី អាគច្ឆតី’’តិ ភីតា វិរវិំសុ. ថេរោ រក្ខសេហិ ទិគុណេ អត្តភាវេ និម្មិនិត្វា តេហិ អត្តភាវេហិ តំ រក្ខសិំ សបរិសំ មជ្ឈេ កត្វា ឧភោសុ បស្សេសុ បរិក្ខិបិ. តស្សា សបរិសាយ ឯតទហោសិ – ‘‘អទ្ធា ឥមេហិ ឥទំ ឋានំ លទ្ធំ ភវិស្សតិ. មយំ បន ឥមេសំ ភក្ខា ភវិស្សាមា’’តិ. សព្ពេ រក្ខសា ភីតា វេគសា បលាយិំសុ. ថេរោបិ តេ យាវ អទស្សនំ តាវ បលាបេត្វា ទីបស្ស សមន្តតោ រក្ខំ ឋបេសិ. តស្មិញ្ច សមយេ សន្និបតិតំ មហាជនកាយំ ព្រហ្មជាលសុត្តន្តកថាយ បសាទេត្វា សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបេសិ. សដ្ឋិសហស្សានំ បនេត្ថ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. កុលទារកានំ អឌ្ឍុឌ្ឍានិ សហស្សានិ បព្ពជិំសុ, កុលធីតានំ ទិយឌ្ឍសហស្សំ. ឯវំ សោ តត្ថ សាសនំ បតិដ្ឋាបេសិ. តតោ បភុតិ រាជកុលេ ជាតទារកានំ សោណុត្តរនាមមេវ ករោន្តិ.

សុវណ្ណភូមិំ គន្ត្វាន, សោណុត្តរា មហិទ្ធិកា;

បិសាចេ និទ្ធមេត្វាន, ព្រហ្មជាលំ អទេសិសុន្តិ.

មហិន្ទត្ថេរោ បន ‘‘តម្ពបណ្ណិទីបំ គន្ត្វា សាសនំ បតិដ្ឋាបេហី’’តិ ឧបជ្ឈាយេន ច ភិក្ខុសង្ឃេន ច អជ្ឈិដ្ឋោ ចិន្តេសិ – ‘‘កាលោ នុ ខោ មេ តម្ពបណ្ណិទីបំ គន្តុំ នោ’’តិ. អថស្ស វីមំសតោ ‘‘ន តាវ កាលោ’’តិ អហោសិ. កិំ បនស្ស ទិស្វា ឯតទហោសិ? មុដសិវរញ្ញោ មហល្លកភាវំ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ រាជា មហល្លកោ, ន សក្កា ឥមំ គណ្ហិត្វា សាសនំ បគ្គហេតុំ. ឥទានិ បនស្ស បុត្តោ ទេវានំបិយតិស្សោ រជ្ជំ ការេស្សតិ. តំ គណ្ហិត្វា សក្កា ភវិស្សតិ សាសនំ បគ្គហេតុំ. ហន្ទ យាវ សោ សមយោ អាគច្ឆតិ, តាវ ញាតកេ ឱលោកេម. បុន ទានិ មយំ ឥមំ ជនបទំ អាគច្ឆេយ្យាម វា ន វា’’តិ. សោ ឯវំ ចិន្តេត្វា ឧបជ្ឈាយញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច វន្ទិត្វា អសោការាមតោ និក្ខម្ម តេហិ ឥដ្ដិយាទីហិ ចតូហិ ថេរេហិ សង្ឃមិត្តាយ បុត្តេន សុមនសាមណេរេន ភណ្ឌុកេន ច ឧបាសកេន សទ្ធិំ រាជគហនគរបរិវត្តកេន ទក្ខិណាគិរិជនបទេ ចារិកំ ចរមានោ ញាតកេ ឱលោកេន្តោ ឆ មាសេ អតិក្កាមេសិ. អថានុបុព្ពេន មាតុ និវេសនដ្ឋានំ វេទិសនគរំ នាម សម្បត្តោ. អសោកោ កិរ កុមារកាលេ ជនបទំ លភិត្វា ឧជ្ជេនិំ គច្ឆន្តោ វេទិសនគរំ បត្វា វេទិសសេដ្ឋិស្ស ធីតរំ អគ្គហេសិ. សា តំទិវសមេវ គព្ភំ គណ្ហិត្វា ឧជ្ជេនិយំ មហិន្ទកុមារំ វិជាយិ. កុមារស្ស ចុទ្ទសវស្សកាលេ រាជា អភិសេកំ បាបុណិ. សា តស្ស មាតា តេន សមយេន ញាតិឃរេ វសតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថានុបុព្ពេន មាតុ និវេសនដ្ឋានំ វេដិសនគរំ នាម សម្បត្តោ’’តិ.

សម្បត្តញ្ច បន ថេរំ ទិស្វា ថេរមាតា ទេវី បាទេសុ សិរសា វន្ទិត្វា ភិក្ខំ ទត្វា ថេរំ អត្តនា កតំ វេទិសគិរិមហាវិហារំ នាម អារោបេសិ. ថេរោ តស្មិំ វិហារេ និសិន្នោ ចិន្តេសិ – ‘‘អម្ហាកំ ឥធ កត្តព្ពកិច្ចំ និដ្ឋិតំ, សមយោ នុ ខោ ឥទានិ លង្កាទីបំ គន្តុ’’ន្តិ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘អនុភវតុ តាវ មេ បិតរា បេសិតំ អភិសេកំ ទេវានំបិយតិស្សោ, រតនត្តយគុណញ្ច សុណាតុ, ឆណត្ថញ្ច នគរតោ និក្ខមិត្វា មិស្សកបព្ពតំ អភិរុហតុ, តទា តំ តត្ថ ទក្ខិស្សាមា’’តិ. អថាបរំ ឯកមាសំ តត្ថេវ វាសំ កប្បេសិ. មាសាតិក្កមេន ច ជេដ្ឋមូលមាសបុណ្ណមាយំ ឧបោសថទិវសេ សន្និបតិតា សព្ពេបិ – ‘‘កាលោ នុ ខោ អម្ហាកំ តម្ពបណ្ណិទីបំ គមនាយ, ឧទាហុ នោ’’តិ មន្តយិំសុ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘មហិន្ទោ នាម នាមេន, សង្ឃត្ថេរោ តទា អហុ;

ឥដ្ដិយោ ឧត្តិយោ ថេរោ, ភទ្ទសាលោ ច សម្ពលោ.

‘‘សាមណេរោ ច សុមនោ, ឆឡភិញ្ញោ មហិទ្ធិកោ;

ភណ្ឌុកោ សត្តមោ តេសំ, ទិដ្ឋសច្ចោ ឧបាសកោ;

ឥតិ ហេតេ មហានាគា, មន្តយិំសុ រហោគតា’’តិ.

តទា សក្កោ ទេវានមិន្ទោ មហិន្ទត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោច – ‘‘កាលង្កតោ, ភន្តេ, មុដសិវរាជា; ឥទានិ ទេវានំបិយតិស្សមហារាជា រជ្ជំ ការេតិ. សម្មាសម្ពុទ្ធេន ច តុម្ហេ ព្យាកតា – ‘អនាគតេ មហិន្ទោ នាម ភិក្ខុ តម្ពបណ្ណិទីបំ បសាទេស្សតី’តិ. តស្មាតិហ វោ, ភន្តេ, កាលោ ទីបវរំ គមនាយ; អហម្បិ វោ សហាយោ ភវិស្សាមី’’តិ. កស្មា បន សក្កោ ឯវមាហ? ភគវា កិរស្ស ពោធិមូលេយេវ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេត្វា អនាគតេ ឥមស្ស ទីបស្ស សម្បត្តិំ ទិស្វា ឯតមត្ថំ អារោចេសិ – ‘‘តទា ត្វម្បិ សហាយោ ភវេយ្យាសី’’តិ ច អាណាបេសិ. តស្មា ឯវមាហ. ថេរោ តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា អត្តសត្តមោ វេដិសកបព្ពតា វេហាសំ ឧប្បតិត្វា អនុរាធបុរស្ស បុរត្ថិមទិសាយ មិស្សកបព្ពតេ បតិដ្ឋហិ. យំ បនេតរហិ ‘‘ចេតិយបព្ពតោ’’តិបិ សញ្ជានន្តិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘វេដិសគិរិម្ហិ រាជគហេ, វសិត្វា តិំសរត្តិយោ;

កាលោវ គមនស្សាតិ, គច្ឆាម ទីបមុត្តមំ.

‘‘បឡីនា ជម្ពុទីបា តេ, ហំសរាជាវ អម្ពរេ;

ឯវមុប្បតិតា ថេរា, និបតិំសុ នគុត្តមេ.

‘‘បុរតោ បុរសេដ្ឋស្ស, បព្ពតេ មេឃសន្និភេ;

បតិំសុ សីលកូដម្ហិ, ហំសាវ នគមុទ្ធនី’’តិ.

ឯវំ ឥដ្ដិយាទីហិ សទ្ធិំ អាគន្ត្វា បតិដ្ឋហន្តោ ច អាយស្មា មហិន្ទត្ថេរោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បរិនិព្ពានតោ ទ្វិន្នំ វស្សសតានំ ឧបរិ ឆត្តិំសតិមេ វស្សេ ឥមស្មិំ ទីបេ បតិដ្ឋហីតិ វេទិតព្ពោ. អជាតសត្តុស្ស ហិ អដ្ឋមេ វស្សេ សម្មាសម្ពុទ្ធោ បរិនិព្ពាយិ. តស្មិំយេវ វស្សេ សីហកុមារស្ស បុត្តោ តម្ពបណ្ណិទីបស្ស អាទិរាជា វិជយកុមារោ ឥមំ ទីបមាគន្ត្វា មនុស្សាវាសំ អកាសិ. ជម្ពុទីបេ ឧទយភទ្ទស្ស ចុទ្ទសមេ វស្សេ ឥធ វិជយោ កាលមកាសិ. ឧទយភទ្ទស្ស បញ្ចទសមេ វស្សេ បណ្ឌុវាសុទេវោ នាម ឥមស្មិំ ទីបេ រជ្ជំ បាបុណិ. តត្ថ នាគទាសករញ្ញោ វីសតិមេ វស្សេ ឥធ បណ្ឌុវាសុទេវោ កាលមកាសិ. តស្មិំយេវ ច វស្សេ អភយោ នាម រាជកុមារោ ឥមស្មិំ ទីបេ រជ្ជំ បាបុណិ. តត្ថ សុសុនាគរញ្ញោ សត្តរសមេ វស្សេ ឥធ អភយរញ្ញោ វីសតិវស្សានិ បរិបូរិំសុ. អថ អភយស្ស វីសតិមេ វស្សេ បណ្ឌុកាភយោ នាម ទាមរិកោ រជ្ជំ អគ្គហេសិ. តត្ថ កាឡាសោកស្ស សោឡសមេ វស្សេ ឥធ បណ្ឌុកស្ស សត្តរសវស្សានិ បរិបូរិំសុ. តានិ ហេដ្ឋា ឯកេន វស្សេន សហ អដ្ឋារស ហោន្តិ. តត្ថ ចន្ទគុត្តស្ស ចុទ្ទសមេ វស្សេ ឥធ បណ្ឌុកាភយោ កាលមកាសិ. មុដសិវរាជា រជ្ជំ បាបុណិ. តត្ថ អសោកធម្មរាជស្ស សត្តរសមេ វស្សេ ឥធ មុដសិវរាជា កាលមកាសិ. ទេវានម្បិយតិស្សោ រជ្ជំ បាបុណិ. បរិនិព្ពុតេ ច សម្មាសម្ពុទ្ធេ អជាតសត្តុ ចតុវីសតិ វស្សានិ រជ្ជំ ការេសិ. ឧទយភទ្ទោ សោឡស, អនុរុទ្ធោ ច មុណ្ឌោ ច អដ្ឋ, នាគទាសកោ ចតុវីសតិ, សុសុនាគោ អដ្ឋារស, តស្សេវ បុត្តោ កាឡាសោកោ អដ្ឋវីសតិ, តតោ តស្ស បុត្តកា ទស ភាតុករាជានោ ទ្វេវីសតិ វស្សានិ រជ្ជំ ការេសុំ. តេសំ បច្ឆតោ នវ នន្ទា ទ្វេវីសតិមេវ, ចន្ទគុត្តោ ចតុវីសតិ, ពិន្ទុសារោ អដ្ឋវីសតិ. តស្សាវសានេ អសោកោ រជ្ជំ បាបុណិ. តស្ស បុរេ អភិសេកា ចត្តារិ អភិសេកតោ អដ្ឋារសមេ វស្សេ ឥមស្មិំ ទីបេ មហិន្ទត្ថេរោ បតិដ្ឋិតោ. ឯវមេតេន រាជវំសានុសារេន វេទិតព្ពមេតំ – ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បរិនិព្ពានតោ ទ្វិន្នំ វស្សសតានំ ឧបរិ ឆត្តិំសតិមេ វស្សេ ឥមស្មិំ ទីបេ បតិដ្ឋហី’’តិ.

តស្មិញ្ច ទិវសេ តម្ពបណ្ណិទីបេ ជេដ្ឋមូលនក្ខត្តំ នាម ហោតិ. រាជា នក្ខត្តំ ឃោសាបេត្វា ‘‘ឆណំ ករោថា’’តិ អមច្ចេ ច អាណាបេត្វា ចត្តាលីសបុរិសសហស្សបរិវារោ នគរម្ហា និក្ខមិត្វា យេន មិស្សកបព្ពតោ តេន បាយាសិ មិគវំ កីឡិតុកាមោ. អថ តស្មិំ បព្ពតេ អធិវត្ថា ឯកា ទេវតា ‘‘រញ្ញោ ថេរេ ទស្សេស្សាមី’’តិ រោហិតមិគរូបំ គហេត្វា អវិទូរេ តិណបណ្ណានិ ខាទមានា វិយ ចរតិ. រាជា តំ ទិស្វា ‘‘អយុត្តំ ទានិ បមត្តំ វិជ្ឈិតុ’’ន្តិ ជិយំ ផោដេសិ. មិគោ អម្ពត្ថលមគ្គំ គហេត្វា បលាយិតុំ អារភិ. រាជា បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធន្តោ អម្ពត្ថលមេវ អភិរុហិ. មិគោបិ ថេរានំ អវិទូរេ អន្តរធាយិ. មហិន្ទត្ថេរោ រាជានំ អវិទូរេ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘មមំយេវ រាជា បស្សតុ, មា ឥតរេ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា ‘‘តិស្ស, តិស្ស, ឥតោ ឯហី’’តិ អាហ. រាជា សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមស្មិំ ទីបេ ជាតោ មំ ‘តិស្សា’តិ នាមំ គហេត្វា អាលបិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. អយំ បន ឆិន្នភិន្នបដធរោ ភណ្ឌុ កាសាវវសនោ មំ នាមេន អាលបតិ, កោ នុ ខោ អយំ ភវិស្សតិ មនុស្សោ វា អមនុស្សោ វា’’តិ? ថេរោ អាហ –

‘‘សមណា មយំ មហារាជ, ធម្មរាជស្ស សាវកា;

តវេវ អនុកម្បាយ, ជម្ពុទីបា ឥធាគតា’’តិ.

តេន ច សមយេន ទេវានម្បិយតិស្សមហារាជា ច អសោកធម្មរាជា ច អទិដ្ឋសហាយកា ហោន្តិ. ទេវានម្បិយតិស្សមហារាជស្ស ច បុញ្ញានុភាវេន ឆាតបព្ពតបាទេ ឯកម្ហិ វេឡុគុម្ពេ តិស្សោ វេឡុយដ្ឋិយោ រថយដ្ឋិប្បមាណា ឧប្បជ្ជិំសុ – ឯកា លតាយដ្ឋិ នាម, ឯកា បុប្ផយដ្ឋិ នាម, ឯកា សកុណយដ្ឋិ នាម. តាសុ លតាយដ្ឋិ រជតវណ្ណា ហោតិ, តំ អលង្ករិត្វា ឧប្បន្នលតា កញ្ចនវណ្ណា ខាយតិ. បុប្ផយដ្ឋិយំ បន នីលបីតលោហិតោទាតកាឡវណ្ណានិ បុប្ផានិ សុវិភត្តវណ្ដបត្តកិញ្ជក្ខានិ ហុត្វា ខាយន្តិ. សកុណយដ្ឋិយំ ហំសកុក្កុដជីវជីវកាទយោ សកុណា នានប្បការានិ ច ចតុប្បទានិ សជីវានិ វិយ ខាយន្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ទីបវំសេ –

‘‘ឆាតបព្ពតបាទម្ហិ, វេឡុយដ្ឋី តយោ អហុ;

សេតា រជតយដ្ឋីវ, លតា កញ្ចនសន្និភា.

‘‘នីលាទិ យាទិសំ បុប្ផំ, បុប្ផយដ្ឋិម្ហិ តាទិសំ;

សកុណា សកុណយដ្ឋិម្ហិ, សរូបេនេវ សណ្ឋិតា’’តិ.

សមុទ្ទតោបិស្ស មុត្តាមណិវេឡុរិយាទិ អនេកវិហិតំ រតនំ ឧប្បជ្ជិ. តម្ពបណ្ណិយំ បន អដ្ឋ មុត្តា ឧប្បជ្ជិំសុ – ហយមុត្តា, គជមុត្តា, រថមុត្តា, អាមលកមុត្តា, វលយមុត្តា, អង្គុលិវេឋកមុត្តា, កកុធផលមុត្តា, បាកតិកមុត្តាតិ. សោ តា ច យដ្ឋិយោ តា ច មុត្តា អញ្ញញ្ច ពហុំ រតនំ អសោកស្ស ធម្មរញ្ញោ បណ្ណាការត្ថាយ បេសេសិ. អសោកោ បសីទិត្វា តស្ស បញ្ច រាជកកុធភណ្ឌានិ បហិណិ – ឆត្តំ, ចាមរំ, ខគ្គំ, មោឡិំ, រតនបាទុកំ, អញ្ញញ្ច អភិសេកត្ថាយ ពហុវិធំ បណ្ណាការំ; សេយ្យថិទំ – សង្ខំ, គង្គោទកំ, វឌ្ឍមានំ, វដំសកំ, ភិង្គារំ, នន្ទិយាវដ្ដំ, សិវិកំ, កញ្ញំ, កដច្ឆុំ, អធោវិមំ ទុស្សយុគំ, ហត្ថបុញ្ឆនំ, ហរិចន្ទនំ, អរុណវណ្ណមត្តិកំ, អញ្ជនំ, ហរីតកំ, អាមលកន្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ទីបវំសេ –

‘‘វាលពីជនិមុណ្ហីសំ, ឆត្តំ ខគ្គញ្ច បាទុកំ;

វេឋនំ សារបាមង្គំ, ភិង្គារំ នន្ទិវដ្ដកំ.

‘‘សិវិកំ សង្ខំ វដំសញ្ច, អធោវិមំ វត្ថកោដិកំ;