វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា

១. ឥទានិ

‘‘តេនាតិអាទិបាឋស្ស, អត្ថំ នានប្បការតោ;

ទស្សយន្តោ ករិស្សាមិ, វិនយស្សត្ថវណ្ណន’’ន្តិ.

វុត្តត្តា តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវាតិអាទីនំ អត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាមិ. សេយ្យថិទំ – តេនាតិ អនិយមនិទ្ទេសវចនំ. តស្ស សរូបេន អវុត្តេនបិ អបរភាគេ អត្ថតោ សិទ្ធេន យេនាតិ ឥមិនា វចនេន បដិនិទ្ទេសោ កាតព្ពោ. អបរភាគេ ហិ វិនយបញ្ញត្តិយាចនហេតុភូតោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បរិវិតក្កោ សិទ្ធោ. តស្មា យេន សមយេន សោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ, តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា វេរញ្ជាយំ វិហរតីតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. អយញ្ហិ សព្ពស្មិម្បិ វិនយេ យុត្តិ, យទិទំ យត្ថ យត្ថ ‘‘តេនា’’តិ វុច្ចតិ តត្ថ តត្ថ បុព្ពេ វា បច្ឆា វា អត្ថតោ សិទ្ធេន ‘‘យេនា’’តិ ឥមិនា វចនេន បដិនិទ្ទេសោ កាតព្ពោតិ.

តត្រិទំ មុខមត្តនិទស្សនំ – ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សាមិ, យេន សុទិន្នោ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិ; យស្មា បដិសេវិ, តស្មា បញ្ញបេស្សាមី’’តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ តាវ បុព្ពេ អត្ថតោ សិទ្ធេន យេនាតិ ឥមិនា វចនេន បដិនិទ្ទេសោ យុជ្ជតិ. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ, យេន សមយេន ធនិយោ កុម្ភការបុត្តោ រញ្ញោ ទារូនិ អទិន្នំ អាទិយីតិ ឯវំ បច្ឆា អត្ថតោ សិទ្ធេន យេនាតិ ឥមិនា វចនេន បដិនិទ្ទេសោ យុជ្ជតីតិ វុត្តោ តេនាតិ វចនស្ស អត្ថោ. សមយេនាតិ ឯត្ថ បន សមយសទ្ទោ តាវ –

សមវាយេ ខណេ កាលេ, សមូហេ ហេតុ-ទិដ្ឋិសុ;

បដិលាភេ បហានេ ច, បដិវេធេ ច ទិស្សតិ.

តថា ហិស្ស – ‘‘អប្បេវ នាម ស្វេបិ ឧបសង្កមេយ្យាម កាលញ្ច សមយញ្ច ឧបាទាយា’’តិ (ទី. និ. ១.៤៤៧) ឯវមាទីសុ សមវាយោ អត្ថោ. ‘‘ឯកោវ ខោ, ភិក្ខវេ, ខណោ ច សមយោ ច ព្រហ្មចរិយវាសាយា’’តិ (អ. និ. ៨.២៩) ឯវមាទីសុ ខណោ. ‘‘ឧណ្ហសមយោ បរិឡាហសមយោ’’តិ (បាចិ. ៣៥៨) ឯវមាទីសុ កាលោ. ‘‘មហាសមយោ បវនស្មិ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ សមូហោ. ‘‘សមយោបិ ខោ តេ, ភទ្ទាលិ, អប្បដិវិទ្ធោ អហោសិ – ‘ភគវា ខោ សាវត្ថិយំ វិហរតិ, ភគវាបិ មំ ជានិស្សតិ – ភទ្ទាលិ នាម ភិក្ខុ សត្ថុសាសនេ សិក្ខាយ អបរិបូរការី’តិ អយម្បិ ខោ តេ, ភទ្ទាលិ, សមយោ អប្បដិវិទ្ធោ អហោសី’’តិ (ម. និ. ២.១៣៥) ឯវមាទីសុ ហេតុ. ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ឧគ្គហមានោ បរិព្ពាជកោ សមណមុណ្ឌិកាបុត្តោ សមយប្បវាទកេ តិន្ទុកាចីរេ ឯកសាលកេ មល្លិកាយ អារាមេ បដិវសតី’’តិ (ម. និ. ២.២៦០) ឯវមាទីសុ ទិដ្ឋិ.

‘‘ទិដ្ឋេ ធម្មេ ច យោ អត្ថោ, យោ ចត្ថោ សម្បរាយិកោ;

អត្ថាភិសមយា ធីរោ, បណ្ឌិតោតិ បវុច្ចតី’’តិ. (សំ. និ. ១.១២៩);

ឯវមាទីសុ បដិលាភោ. ‘‘សម្មា មានាភិសមយា អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សា’’តិ (ម. និ. ១.២៨) ឯវមាទីសុ បហានំ. ‘‘ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ សង្ខតដ្ឋោ សន្តាបដ្ឋោ វិបរិណាមដ្ឋោ អភិសមយដ្ឋោ’’តិ (បដិ. ម. ២.៨) ឯវមាទីសុ បដិវេធោ អត្ថោ. ឥធ បនស្ស កាលោ អត្ថោ. តស្មា យេន កាលេន អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស វិនយបញ្ញត្តិយាចនហេតុភូតោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ, តេន កាលេនាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯត្ថាហ – ‘‘អថ កស្មា យថា សុត្តន្តេ ‘ឯកំ សមយ’ន្តិ ឧបយោគវចនេន និទ្ទេសោ កតោ, អភិធម្មេ ច ‘យស្មិំ សមយេ កាមាវចរ’ន្តិ ភុម្មវចនេន, តថា អកត្វា ឥធ ‘តេន សមយេនា’តិ ករណវចនេន និទ្ទេសោ កតោ’’តិ? តត្ថ តថា, ឥធ ច អញ្ញថា អត្ថសម្ភវតោ. កថំ? សុត្តន្តេ តាវ អច្ចន្តសំយោគត្ថោ សម្ភវតិ. យញ្ហិ សមយំ ភគវា ព្រហ្មជាលាទីនិ សុត្តន្តានិ ទេសេសិ, អច្ចន្តមេវ តំ សមយំ ករុណាវិហារេន វិហាសិ; តស្មា តទត្ថជោតនត្ថំ តត្ថ ឧបយោគនិទ្ទេសោ កតោ. អភិធម្មេ ច អធិករណត្ថោ ភាវេនភាវលក្ខណត្ថោ ច សម្ភវតិ. អធិករណញ្ហិ កាលត្ថោ សមូហត្ថោ ច សមយោ, តត្ថ វុត្តានំ ផស្សាទិធម្មានំ ខណសមវាយហេតុសង្ខាតស្ស ច សមយស្ស ភាវេន តេសំ ភាវោ លក្ខិយតិ. តស្មា តទត្ថជោតនត្ថំ តត្ថ ភុម្មវចនេន និទ្ទេសោ កតោ. ឥធ បន ហេតុអត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតិ. យោ ហិ សោ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិសមយោ សារិបុត្តាទីហិបិ ទុព្ពិញ្ញេយ្យោ, តេន សមយេន ហេតុភូតេន ករណភូតេន ច សិក្ខាបទានិ បញ្ញាបយន្តោ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោ ភគវា តត្ថ តត្ថ វិហាសិ; តស្មា តទត្ថជោតនត្ថំ ឥធ ករណវចនេន និទ្ទេសោ កតោតិ វេទិតព្ពោ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘ឧបយោគេន ភុម្មេន, តំ តំ អត្ថមបេក្ខិយ;

អញ្ញត្រ សមយោ វុត្តោ, ករណេនេវ សោ ឥធា’’តិ.

បោរាណា បន វណ្ណយន្តិ – ‘ឯកំ សមយ’ន្តិ វា ‘យស្មិំ សមយេ’តិ វា ‘តេន សមយេនា’តិ វា អភិលាបមត្តភេទោ ឯស, សព្ពត្ថ ភុម្មមេវ អត្ថោ’’តិ. តស្មា តេសំ លទ្ធិយា ‘‘តេន សមយេនា’’តិ វុត្តេបិ ‘‘តស្មិំ សមយេ’’តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ពុទ្ធោ ភគវាតិ ឥមេសំ បទានំ បរតោ អត្ថំ វណ្ណយិស្សាម. វេរញ្ជាយំ វិហរតីតិ ឯត្ថ បន វេរញ្ជាតិ អញ្ញតរស្ស នគរស្សេតំ អធិវចនំ, តស្សំ វេរញ្ជាយំ; សមីបត្ថេ ភុម្មវចនំ. វិហរតីតិ អវិសេសេន ឥរិយាបថទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារេសុ អញ្ញតរវិហារសមង្គីបរិទីបនមេតំ, ឥធ បន ឋានគមននិសជ្ជាសយនប្បភេទេសុ ឥរិយាបថេសុ អញ្ញតរឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនំ, តេន ឋិតោបិ គច្ឆន្តោបិ និសិន្នោបិ សយានោបិ ភគវា វិហរតិច្ចេវ វេទិតព្ពោ. សោ ហិ ឯកំ ឥរិយាបថពាធនំ អញ្ញេន ឥរិយាបថេន វិច្ឆិន្ទិត្វា អបរិបតន្តំ អត្តភាវំ ហរតិ បវត្តេតិ, តស្មា ‘‘វិហរតី’’តិ វុច្ចតិ.

នឡេរុបុចិមន្ទមូលេតិ ឯត្ថ នឡេរុ នាម យក្ខោ, បុចិមន្ទោតិ និម្ពរុក្ខោ, មូលន្តិ សមីបំ. អយញ្ហិ មូលសទ្ទោ ‘‘មូលានិ ឧទ្ធរេយ្យ អន្តមសោ ឧសីរនាឡិមត្តានិបី’’តិ (អ. និ. ៤.១៩៥) -អាទីសុ មូលមូលេ ទិស្សតិ. ‘‘លោភោ អកុសលមូល’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៣០៥) -អាទីសុ អសាធារណហេតុម្ហិ. ‘‘យាវ មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ ឆាយា ផរតិ, និវាតេ បណ្ណានិ បតន្តិ, ឯត្តាវតា រុក្ខមូល’’ន្តិអាទីសុ សមីបេ. ឥធ បន សមីបេ អធិប្បេតោ, តស្មា នឡេរុយក្ខេន អធិគ្គហិតស្ស បុចិមន្ទស្ស សមីបេតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សោ កិរ បុចិមន្ទោ រមណីយោ បាសាទិកោ អនេកេសំ រុក្ខានំ អាធិបច្ចំ វិយ កុរុមានោ តស្ស នគរស្ស អវិទូរេ គមនាគមនសម្បន្នេ ឋានេ អហោសិ. អថ ភគវា វេរញ្ជំ គន្ត្វា បតិរូបេ ឋានេ វិហរន្តោ តស្ស រុក្ខស្ស សមីបេ ហេដ្ឋាភាគេ វិហាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វេរញ្ជាយំ វិហរតិ នឡេរុបុចិមន្ទមូលេ’’តិ.

តត្ថ សិយា យទិ តាវ ភគវា វេរញ្ជាយំ វិហរតិ, ‘‘នឡេរុបុចិមន្ទមូលេ’’តិ ន វត្តព្ពំ, អថ តត្ថ វិហរតិ, ‘‘វេរញ្ជាយ’’ន្តិ ន វត្តព្ពំ, ន ហិ សក្កា ឧភយត្ថ តេនេវ សមយេន អបុព្ពំ អចរិមំ វិហរិតុន្តិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ, ននុ អវោចុម្ហ ‘‘សមីបត្ថេ ភុម្មវចន’’ន្តិ. តស្មា យថា គង្គាយមុនាទីនំ សមីបេ គោយូថានិ ចរន្តានិ ‘‘គង្គាយ ចរន្តិ, យមុនាយ ចរន្តី’’តិ វុច្ចន្តិ; ឯវមិធាបិ យទិទំ វេរញ្ជាយ សមីបេ នឡេរុបុចិមន្ទមូលំ តត្ថ វិហរន្តោ វុច្ចតិ ‘‘វេរញ្ជាយំ វិហរតិ នឡេរុបុចិមន្ទមូលេ’’តិ. គោចរគាមនិទស្សនត្ថំ ហិស្ស វេរញ្ជាវចនំ. បព្ពជិតានុរូបនិវាសនដ្ឋាននិទស្សនត្ថំ នឡេរុបុចិមន្ទមូលវចនំ.

តត្ថ វេរញ្ជាកិត្តនេន អាយស្មា ឧបាលិត្ថេរោ ភគវតោ គហដ្ឋានុគ្គហករណំ ទស្សេតិ, នឡេរុបុចិមន្ទមូលកិត្តនេន បព្ពជិតានុគ្គហករណំ, តថា បុរិមេន បច្ចយគ្គហណតោ អត្តកិលមថានុយោគវិវជ្ជនំ, បច្ឆិមេន វត្ថុកាមប្បហានតោ កាមសុខល្លិកានុយោគវិវជ្ជនុបាយទស្សនំ; បុរិមេន ច ធម្មទេសនាភិយោគំ, បច្ឆិមេន វិវេកាធិមុត្តិំ; បុរិមេន ករុណាយ ឧបគមនំ, បច្ឆិមេន បញ្ញាយ អបគមនំ; បុរិមេន សត្តានំ ហិតសុខនិប្ផាទនាធិមុត្តតំ, បច្ឆិមេន បរហិតសុខករណេ និរុបលេបនំ; បុរិមេន ធម្មិកសុខាបរិច្ចាគនិមិត្តំ ផាសុវិហារំ, បច្ឆិមេន ឧត្តរិមនុស្សធម្មានុយោគនិមិត្តំ; បុរិមេន មនុស្សានំ ឧបការពហុលតំ, បច្ឆិមេន ទេវតានំ; បុរិមេន លោកេ ជាតស្ស លោកេ សំវឌ្ឍភាវំ, បច្ឆិមេន លោកេន អនុបលិត្តតំ; បុរិមេន ‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ ពហុជនហិតាយ ពហុជនសុខាយ លោកានុកម្បាយ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ. កតមោ ឯកបុគ្គលោ? តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ (អ. និ. ១.១៧០) វចនតោ យទត្ថំ ភគវា ឧប្បន្នោ តទត្ថបរិនិប្ផាទនំ, បច្ឆិមេន យត្ថ ឧប្បន្នោ តទនុរូបវិហារំ. ភគវា ហិ បឋមំ លុម្ពិនីវនេ, ទុតិយំ ពោធិមណ្ឌេតិ លោកិយលោកុត្តរាយ ឧប្បត្តិយា វនេយេវ ឧប្បន្នោ, តេនស្ស វនេយេវ វិហារំ ទស្សេតីតិ ឯវមាទិនា នយេនេត្ថ អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា.

មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិន្តិ ឯត្ថ មហតាតិ គុណមហត្តេនបិ មហតា; សង្ខ្យាមហត្តេនបិ, សោ ហិ ភិក្ខុសង្ឃោ គុណេហិបិ មហា អហោសិ, យស្មា យោ តត្ថ បច្ឆិមកោ សោ សោតាបន្នោ; សង្ខ្យាយបិ មហា បញ្ចសតសង្ខ្យត្តា. ភិក្ខូនំ សង្ឃេន ភិក្ខុសង្ឃេន; ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញសង្ខាតសង្ឃាតេន សមណគណេនាតិ អត្ថោ. សទ្ធិន្តិ ឯកតោ. បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហីតិ បញ្ច មត្តា ឯតេសន្តិ បញ្ចមត្តានិ. មត្តាតិ បមាណំ វុច្ចតិ. តស្មា យថា ‘‘ភោជនេ មត្តញ្ញូ’’តិ វុត្តេ ភោជនេ មត្តំ ជានាតិ, បមាណំ ជានាតីតិ អត្ថោ ហោតិ; ឯវមិធាបិ តេសំ ភិក្ខុសតានំ បញ្ច មត្តា បញ្ចប្បមាណន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ភិក្ខូនំ សតានិ ភិក្ខុសតានិ, តេហិ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ. ឯតេន យំ វុត្តំ – ‘‘មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិ’’ន្តិ, ឯត្ថ តស្ស មហតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស សង្ខ្យាមហត្តំ ទស្សិតំ ហោតិ. បរតោ បនស្ស ‘‘និរព្ពុទោ ហិ, សារិបុត្ត ភិក្ខុសង្ឃោ និរាទីនវោ អបគតកាឡកោ សុទ្ធោ សារេ បតិដ្ឋិតោ. ឥមេសញ្ហិ, សារិបុត្ត, បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ យោ បច្ឆិមកោ សោ សោតាបន្នោ’’តិ វចនេន គុណមហត្តំ អាវិភវិស្សតិ.

អស្សោសិ ខោ វេរញ្ជោ ព្រាហ្មណោតិ អស្សោសីតិ សុណិ ឧបលភិ, សោតទ្វារសម្បត្តវចននិគ្ឃោសានុសារេន អញ្ញាសិ. ខោតិ បទបូរណមត្តេ អវធារណត្ថេ វា និបាតោ. តត្ថ អវធារណត្ថេន អស្សោសិ ឯវ, នាស្ស កោចិ សវនន្តរាយោ អហោសីតិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. បទបូរណេន បន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាមត្តមេវ. វេរញ្ជាយំ ជាតោ, វេរញ្ជាយំ ភវោ, វេរញ្ជា វា អស្ស និវាសោតិ វេរញ្ជោ. មាតាបិតូហិ កតនាមវសេន បនាយំ ‘‘ឧទយោ’’តិ វុច្ចតិ. ព្រហ្មំ អណតីតិ ព្រាហ្មណោ, មន្តេ សជ្ឈាយតីតិ អត្ថោ. ឥទមេវ ហិ ជាតិព្រាហ្មណានំ និរុត្តិវចនំ. អរិយា បន ពាហិតបាបត្តា ‘‘ព្រាហ្មណា’’តិ វុច្ចន្តិ.

ឥទានិ យមត្ថំ វេរញ្ជោ ព្រាហ្មណោ អស្សោសិ, តំ បកាសេន្តោ សមណោ ខលុ ភោ គោតមោតិអាទិមាហ. តត្ថ សមិតបាបត្តា សមណោតិ វេទិតព្ពោ. វុត្តំ ហេតំ – ‘‘ពាហិតបាបោតិ ព្រាហ្មណោ (ធ. ប. ៣៨៨), សមិតបាបត្តា សមណោតិ វុច្ចតី’’តិ (ធ. ប. ២៦៥). ភគវា ច អនុត្តរេន អរិយមគ្គេន សមិតបាបោ, តេនស្ស យថាភុច្ចគុណាធិគតមេតំ នាមំ យទិទំ សមណោតិ. ខលូតិ អនុស្សវនត្ថេ និបាតោ. ភោតិ ព្រាហ្មណជាតិកានំ ជាតិសមុទាគតំ អាលបនមត្តំ. វុត្តម្បិ ហេតំ –

‘‘ភោវាទី នាមសោ ហោតិ, សចេ ហោតិ សកិញ្ចនោ’’តិ. (ធ. ប. ៣៩៦; សុ. និ. ៦២៥). គោតមោតិ ភគវន្តំ គោត្តវសេន បរិកិត្តេតិ, តស្មា ‘‘សមណោ ខលុ ភោ គោតមោ’’តិ ឯត្ថ សមណោ កិរ ភោ គោតមគោត្តោតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សក្យបុត្តោតិ ឥទំ បន ភគវតោ ឧច្ចាកុលបរិទីបនំ. សក្យកុលា បព្ពជិតោតិ សទ្ធាបព្ពជិតភាវបរិទីបនំ, កេនចិ បារិជុញ្ញេន អនភិភូតោ អបរិក្ខីណំយេវ, តំ កុលំ បហាយ សទ្ធាយ បព្ពជិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. តតោ បរំ វុត្តត្ថមេវ. តំ ខោ បនាតិ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ ឧបយោគវចនំ, តស្ស ខោ បន ភោតោ គោតមស្សាតិ អត្ថោ. កល្យាណោតិ កល្យាណគុណសមន្នាគតោ; សេដ្ឋោតិ វុត្តំ ហោតិ. កិត្តិសទ្ទោតិ កិត្តិ ឯវ, ថុតិឃោសោ វា.

ឥតិបិ សោ ភគវាតិអាទីសុ បន អយំ តាវ យោជនា – សោ ភគវា ឥតិបិ អរហំ, ឥតិបិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ…បេ… ឥតិបិ ភគវាតិ ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥទានិ វិនយធរានំ សុត្តន្តនយកោសល្លត្ថំ វិនយសំវណ្ណនារម្ភេ ពុទ្ធគុណបដិសំយុត្តាយ ធម្មិយា កថាយ ចិត្តសម្បហំសនត្ថញ្ច ឯតេសំ បទានំ វិត្ថារនយេន វណ្ណនំ ករិស្សាមិ. តស្មា យំ វុត្តំ – ‘‘សោ ភគវា ឥតិបិ អរហ’’ន្តិអាទិ; តត្ថ អារកត្តា, អរីនំ អរានញ្ច ហតត្តា, បច្ចយាទីនំ អរហត្តា, បាបករណេ រហាភាវាតិ ឥមេហិ តាវ ការណេហិ សោ ភគវា អរហន្តិ វេទិតព្ពោ. អារកា ហិ សោ សព្ពកិលេសេហិ សុវិទូរវិទូរេ ឋិតោ, មគ្គេន សវាសនានំ កិលេសានំ វិទ្ធំសិតត្តាតិ អារកត្តា អរហំ; តេ ចានេន កិលេសារយោ មគ្គេន ហតាតិ អរីនំ ហតត្តាបិ អរហំ. យញ្ចេតំ អវិជ្ជាភវតណ្ហាមយនាភិបុញ្ញាទិអភិសង្ខារារំ ជរាមរណនេមិ អាសវសមុទយមយេន អក្ខេន វិជ្ឈិត្វា តិភវរថេ សមាយោជិតំ អនាទិកាលប្បវត្តំ សំសារចក្កំ, តស្សានេន ពោធិមណ្ឌេ វីរិយបាទេហិ សីលបថវិយំ បតិដ្ឋាយ សទ្ធាហត្ថេន កម្មក្ខយករំ ញាណផរសុំ គហេត្វា សព្ពេ អរា ហតាតិ អរានំ ហតត្តាបិ អរហំ.

អថ វា សំសារចក្កន្តិ អនមតគ្គសំសារវដ្ដំ វុច្ចតិ, តស្ស ច អវិជ្ជា នាភិ, មូលត្តា; ជរាមរណំ នេមិ, បរិយោសានត្តា; សេសា ទស ធម្មា អរា, អវិជ្ជាមូលកត្តា ជរាមរណបរិយន្តត្តា ច. តត្ថ ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណំ អវិជ្ជា, កាមភវេ ច អវិជ្ជា កាមភវេ សង្ខារានំ បច្ចយោ ហោតិ. រូបភវេ អវិជ្ជា រូបភវេ សង្ខារានំ បច្ចយោ ហោតិ. អរូបភវេ អវិជ្ជា អរូបភវេ សង្ខារានំ បច្ចយោ ហោតិ. កាមភវេ សង្ខារា កាមភវេ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស បច្ចយា ហោន្តិ. ឯស នយោ ឥតរេសុ. កាមភវេ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ កាមភវេ នាមរូបស្ស បច្ចយោ ហោតិ, តថា រូបភវេ. អរូបភវេ នាមស្សេវ បច្ចយោ ហោតិ. កាមភវេ នាមរូបំ កាមភវេ សឡាយតនស្ស បច្ចយោ ហោតិ. រូបភវេ នាមរូបំ រូបភវេ តិណ្ណំ អាយតនានំ បច្ចយោ ហោតិ. អរូបភវេ នាមំ អរូបភវេ ឯកស្សាយតនស្ស បច្ចយោ ហោតិ. កាមភវេ សឡាយតនំ កាមភវេ ឆព្ពិធស្ស ផស្សស្ស បច្ចយោ ហោតិ. រូបភវេ តីណិ អាយតនានិ រូបភវេ តិណ្ណំ ផស្សានំ; អរូបភវេ ឯកមាយតនំ អរូបភវេ ឯកស្ស ផស្សស្ស បច្ចយោ ហោតិ. កាមភវេ ឆ ផស្សា កាមភវេ ឆន្នំ វេទនានំ បច្ចយា ហោន្តិ. រូបភវេ តយោ តត្ថេវ តិស្សន្នំ; អរូបភវេ ឯកោ តត្ថេវ ឯកិស្សា វេទនាយ បច្ចយោ ហោតិ. កាមភវេ ឆ វេទនា កាមភវេ ឆន្នំ តណ្ហាកាយានំ បច្ចយា ហោន្តិ. រូបភវេ តិស្សោ តត្ថេវ តិណ្ណំ; អរូបភវេ ឯកា វេទនា អរូបភវេ ឯកស្ស តណ្ហាកាយស្ស បច្ចយោ ហោតិ. តត្ថ តត្ថ សា សា តណ្ហា តស្ស តស្ស ឧបាទានស្ស បច្ចយោ; ឧបាទានាទយោ ភវាទីនំ.

កថំ? ឥធេកច្ចោ ‘‘កាមេ បរិភុញ្ជិស្សាមី’’តិ កាមុបាទានបច្ចយា កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ; ទុច្ចរិតបារិបូរិយា អបាយេ ឧបបជ្ជតិ. តត្ថស្ស ឧបបត្តិហេតុភូតំ កម្មំ កម្មភវោ, កម្មនិព្ពត្តា ខន្ធា ឧបបត្តិភវោ, ខន្ធានំ និព្ពត្តិ ជាតិ, បរិបាកោ ជរា, ភេទោ មរណំ.

អបរោ ‘‘សគ្គសម្បត្តិំ អនុភវិស្សាមី’’តិ តថេវ សុចរិតំ ចរតិ; សុចរិតបារិបូរិយា សគ្គេ ឧបបជ្ជតិ. តត្ថស្ស ឧបបត្តិហេតុភូតំ កម្មំ កម្មភវោតិ សោ ឯវ នយោ.

អបរោ បន ‘‘ព្រហ្មលោកសម្បត្តិំ អនុភវិស្សាមី’’តិ កាមុបាទានបច្ចយា ឯវ មេត្តំ ភាវេតិ, ករុណំ… មុទិតំ… ឧបេក្ខំ ភាវេតិ, ភាវនាបារិបូរិយា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តតិ. តត្ថស្ស និព្ពត្តិហេតុភូតំ កម្មំ កម្មភវោតិ សោយេវ នយោ.

អបរោ ‘‘អរូបវភសម្បត្តិំ អនុភវិស្សាមី’’តិ តថេវ អាកាសានញ្ចាយតនាទិសមាបត្តិយោ ភាវេតិ, ភាវនាបារិបូរិយា តត្ថ និព្ពត្តតិ. តត្ថស្ស និព្ពត្តិហេតុភូតំ កម្មំ កម្មភវោ, កម្មនិព្ពត្តា ខន្ធា ឧបបត្តិភវោ, ខន្ធានំ និព្ពត្តិ ជាតិ, បរិបាកោ ជរា, ភេទោ មរណន្តិ. ឯស នយោ សេសុបាទានមូលិកាសុបិ យោជនាសុ.

ឯវំ ‘‘អយំ អវិជ្ជា ហេតុ, សង្ខារា ហេតុសមុប្បន្នា, ឧភោបេតេ ហេតុសមុប្បន្នាតិ បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណំ; អតីតម្បិ អទ្ធានំ, អនាគតម្បិ អទ្ធានំ; អវិជ្ជា ហេតុ, សង្ខារា ហេតុសមុប្បន្នា, ឧភោបេតេ ហេតុសមុប្បន្នាតិ បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ ឯតេន នយេន សព្ពបទានិ វិត្ថារេតព្ពានិ. តត្ថ អវិជ្ជា សង្ខារា ឯកោ សង្ខេបោ, វិញ្ញាណ-នាមរូប-សឡាយតន-ផស្ស-វេទនា ឯកោ, តណ្ហុបាទានភវា ឯកោ, ជាតិ-ជរា-មរណំ ឯកោ. បុរិមសង្ខេបោ ចេត្ថ អតីតោ អទ្ធា, ទ្វេ មជ្ឈិមា បច្ចុប្បន្នោ, ជាតិជរាមរណំ អនាគតោ. អវិជ្ជាសង្ខារគ្គហណេន ចេត្ថ តណ្ហុបាទានភវា គហិតាវ ហោន្តីតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា អតីតេ កម្មវដ្ដំ; វិញ្ញាណាទយោ បញ្ច ធម្មា ឯតរហិ វិបាកវដ្ដំ. តណ្ហុបាទានភវគ្គហណេន អវិជ្ជាសង្ខារា គហិតាវ ហោន្តីតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ឯតរហិ កម្មវដ្ដំ; ជាតិជរាមរណាបទេសេន វិញ្ញាណាទីនំ និទ្ទិដ្ឋត្តា ឥមេ បញ្ច ធម្មា អាយតិំ វិបាកវដ្ដំ. តេ អាការតោ វីសតិវិធា ហោន្តិ. សង្ខារវិញ្ញាណានញ្ចេត្ថ អន្តរា ឯកោ សន្ធិ, វេទនាតណ្ហានមន្តរា ឯកោ, ភវជាតីនមន្តរា ឯកោ. ឥតិ ភគវា ឯវំ ចតុសង្ខេបំ, តិយទ្ធំ, វីសតាការំ, តិសន្ធិំ បដិច្ចសមុប្បាទំ សព្ពាការតោ ជានាតិ បស្សតិ អញ្ញាតិ បដិវិជ្ឈតិ. តំ ញាតដ្ឋេន ញាណំ, បជាននដ្ឋេន បញ្ញា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ. ឥមិនា ធម្មដ្ឋិតិញាណេន ភគវា តេ ធម្មេ យថាភូតំ ញត្វា តេសុ និព្ពិន្ទន្តោ វិរជ្ជន្តោ វិមុច្ចន្តោ វុត្តប្បការស្ស ឥមស្ស សំសារចក្កស្ស អរេ ហនិ វិហនិ វិទ្ធំសេសិ. ឯវម្បិ អរានំ ហតត្តា អរហំ.

អគ្គទក្ខិណេយ្យត្តា ច ចីវរាទិបច្ចយេ អរហតិ បូជាវិសេសញ្ច; តេនេវ ច ឧប្បន្នេ តថាគតេ យេ កេចិ មហេសក្ខា ទេវមនុស្សា ន តេ អញ្ញត្ថ បូជំ ករោន្តិ. តថា ហិ ព្រហ្មា សហម្បតិ សិនេរុមត្តេន រតនទាមេន តថាគតំ បូជេសិ, យថាពលញ្ច អញ្ញេបិ ទេវា មនុស្សា ច ពិម្ពិសារកោសលរាជាទយោ. បរិនិព្ពុតម្បិ ច ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស ឆន្នវុតិកោដិធនំ វិសជ្ជេត្វា អសោកមហារាជា សកលជម្ពុទីបេ ចតុរាសីតិវិហារសហស្សានិ បតិដ្ឋាបេសិ. កោ បន វាទោ អញ្ញេសំ បូជាវិសេសានន្តិ! ឯវំ បច្ចយាទីនំ អរហត្តាបិ អរហំ. យថា ច លោកេ កេចិ បណ្ឌិតមានិនោ ពាលា អសិលោកភយេន រហោ បាបំ ករោន្តិ; ឯវមេស ន កទាចិ ករោតីតិ បាបករណេ រហាភាវតោបិ អរហំ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘អារកត្តា ហតត្តា ច, កិលេសារីន សោ មុនិ;

ហតសំសារចក្ការោ, បច្ចយាទីន ចារហោ;

ន រហោ ករោតិ បាបានិ, អរហំ តេន វុច្ចតី’’តិ.

សម្មា សាមញ្ច សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា បន សម្មាសម្ពុទ្ធោ. តថា ហេស សព្ពធម្មេ សម្មា សាមញ្ច ពុទ្ធោ, អភិញ្ញេយ្យេ ធម្មេ អភិញ្ញេយ្យតោ ពុទ្ធោ, បរិញ្ញេយ្យេ ធម្មេ បរិញ្ញេយ្យតោ, បហាតព្ពេ ធម្មេ បហាតព្ពតោ, សច្ឆិកាតព្ពេ ធម្មេ សច្ឆិកាតព្ពតោ, ភាវេតព្ពេ ធម្មេ ភាវេតព្ពតោ. តេនេវ ចាហ –

‘‘អភិញ្ញេយ្យំ អភិញ្ញាតំ, ភាវេតព្ពញ្ច ភាវិតំ;

បហាតព្ពំ បហីនំ មេ, តស្មា ពុទ្ធោស្មិ ព្រាហ្មណា’’តិ. (ម. និ. ២.៣៩៩; សុ. និ. ៥៦៣);

អបិច ចក្ខុ ទុក្ខសច្ចំ, តស្ស មូលការណភាវេន តំសមុដ្ឋាបិកា បុរិមតណ្ហា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នមប្បវត្តិ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា បដិបទា មគ្គសច្ចន្តិ ឯវំ ឯកេកបទុទ្ធារេនាបិ សព្ពធម្មេ សម្មា សាមញ្ច ពុទ្ធោ. ឯស នយោ សោត-ឃាន-ជិវ្ហា-កាយមនេសុបិ. ឯតេនេវ នយេន រូបាទីនិ ឆ អាយតនានិ, ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោ ឆ វិញ្ញាណកាយា, ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ ឆ ផស្សា, ចក្ខុសម្ផស្សជាទយោ ឆ វេទនា, រូបសញ្ញាទយោ ឆ សញ្ញា, រូបសញ្ចេតនាទយោ ឆ ចេតនា, រូបតណ្ហាទយោ ឆ តណ្ហាកាយា, រូបវិតក្កាទយោ ឆ វិតក្កា, រូបវិចារាទយោ ឆ វិចារា, រូបក្ខន្ធាទយោ បញ្ចក្ខន្ធា, ទស កសិណានិ, ទស អនុស្សតិយោ, ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាទិវសេន ទស សញ្ញា, កេសាទយោ ទ្វត្តិំសាការា, ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស ធាតុយោ, កាមភវាទយោ នវ ភវា, បឋមាទីនិ ចត្តារិ ឈានានិ, មេត្តាភាវនាទយោ ចតស្សោ អប្បមញ្ញា, ចតស្សោ អរូបសមាបត្តិយោ, បដិលោមតោ ជរាមរណាទីនិ, អនុលោមតោ អវិជ្ជាទីនិ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានិ ច យោជេតព្ពានិ.

តត្រាយំ ឯកបទយោជនា – ‘‘ជរាមរណំ ទុក្ខសច្ចំ, ជាតិ សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា បដិបទា មគ្គសច្ច’’ន្តិ. ឯវំ ឯកេកបទុទ្ធារេន សព្ពធម្មេ សម្មា សាមញ្ច ពុទ្ធោ អនុពុទ្ធោ បដិវិទ្ធោ. តេន វុត្តំ – សម្មា សាមញ្ច សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា បន សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ.

វិជ្ជាហិ បន ចរណេន ច សម្បន្នត្តា វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ; តត្ថ វិជ្ជាតិ តិស្សោបិ វិជ្ជា, អដ្ឋបិ វិជ្ជា. តិស្សោ វិជ្ជា ភយភេរវសុត្តេ (ម. និ. ១.៣៤ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា, អដ្ឋ វិជ្ជា អម្ពដ្ឋសុត្តេ (ទី. និ. ១.២៧៨ អាទយោ). តត្រ ហិ វិបស្សនាញាណេន មនោមយិទ្ធិយា ច សហ ឆ អភិញ្ញា បរិគ្គហេត្វា អដ្ឋ វិជ្ជា វុត្តា. ចរណន្តិ សីលសំវរោ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា, ភោជនេ មត្តញ្ញុតា, ជាគរិយានុយោគោ, សត្ត សទ្ធម្មា, ចត្តារិ រូបាវចរជ្ឈានានីតិ ឥមេ បន្នរស ធម្មា វេទិតព្ពា. ឥមេយេវ ហិ បន្នរស ធម្មា, យស្មា ឯតេហិ ចរតិ អរិយសាវកោ គច្ឆតិ អមតំ ទិសំ តស្មា, ចរណន្តិ វុត្តា. យថាហ – ‘‘ឥធ, មហានាម, អរិយសាវកោ សីលវា ហោតី’’តិ (ម. និ. ២.២៤) វិត្ថារោ. ភគវា ឥមាហិ វិជ្ជាហិ ឥមិនា ច ចរណេន សមន្នាគតោ, តេន វុច្ចតិ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោតិ. តត្ថ វិជ្ជាសម្បទា ភគវតោ សព្ពញ្ញុតំ បូរេត្វា ឋិតា, ចរណសម្បទា មហាការុណិកតំ. សោ សព្ពញ្ញុតាយ សព្ពសត្តានំ អត្ថានត្ថំ ញត្វា មហាការុណិកតាយ អនត្ថំ បរិវជ្ជេត្វា អត្ថេ និយោជេតិ, យថា តំ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ. តេនស្ស សាវកា សុប្បដិបន្នា ហោន្តិ នោ ទុប្បដិបន្នា, វិជ្ជាចរណវិបន្នានញ្ហិ សាវកា អត្តន្តបាទយោ វិយ.

សោភនគមនត្តា, សុន្ទរំ ឋានំ គតត្តា, សម្មាគតត្តា, សម្មា ច គទត្តា សុគតោ. គមនម្បិ ហិ គតន្តិ វុច្ចតិ, តញ្ច ភគវតោ សោភនំ បរិសុទ្ធមនវជ្ជំ. កិំ បន តន្តិ? អរិយមគ្គោ. តេន ហេស គមនេន ខេមំ ទិសំ អសជ្ជមានោ គតោតិ សោភនគមនត្តា សុគតោ. សុន្ទរំ ចេស ឋានំ គតោ អមតំ និព្ពានន្តិ សុន្ទរំ ឋានំ គតត្តាបិ សុគតោ. សម្មា ច គតោ តេន តេន មគ្គេន បហីនេ កិលេសេ បុន អបច្ចាគច្ឆន្តោ. វុត្តញ្ចេតំ – ‘‘សោតាបត្តិមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតីតិ សុគតោ…បេ… អរហត្តមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតីតិ សុគតោ’’តិ (មហានិ. ៣៨). សម្មា វា អាគតោ ទីបង្ករបាទមូលតោ បភុតិ យាវ ពោធិមណ្ឌោ តាវ សមតិំសបារមិបូរិតាយ សម្មាបដិបត្តិយា សព្ពលោកស្ស ហិតសុខមេវ ករោន្តោ សស្សតំ ឧច្ឆេទំ កាមសុខំ អត្តកិលមថន្តិ ឥមេ ច អន្តេ អនុបគច្ឆន្តោ អាគតោតិ សម្មាគតត្តាបិ សុគតោ. សម្មា ចេស គទតិ, យុត្តដ្ឋានេ យុត្តមេវ វាចំ ភាសតីតិ សម្មា គទត្តាបិ សុគតោ.

តត្រិទំ សាធកសុត្តំ – ‘‘យំ តថាគតោ វាចំ ជានាតិ អភូតំ អតច្ឆំ អនត្ថសំហិតំ, សា ច បរេសំ អប្បិយា អមនាបា, ន តំ តថាគតោ វាចំ ភាសតិ. យម្បិ តថាគតោ វាចំ ជានាតិ ភូតំ តច្ឆំ អនត្ថសំហិតំ, សា ច បរេសំ អប្បិយា អមនាបា, តម្បិ តថាគតោ វាចំ ន ភាសតិ. យញ្ច ខោ តថាគតោ វាចំ ជានាតិ ភូតំ តច្ឆំ អត្ថសំហិតំ, សា ច បរេសំ អប្បិយា អមនាបា, តត្រ កាលញ្ញូ តថាគតោ ហោតិ តស្សា វាចាយ វេយ្យាករណាយ. យំ តថាគតោ វាចំ ជានាតិ អភូតំ អតច្ឆំ អនត្ថសំហិតំ, សា ច បរេសំ បិយា មនាបា, ន តំ តថាគតោ វាចំ ភាសតិ. យម្បិ តថាគតោ វាចំ ជានាតិ ភូតំ តច្ឆំ អនត្ថសំហិតំ, សា ច បរេសំ បិយា មនាបា, តម្បិ តថាគតោ វាចំ ន ភាសតិ. យញ្ច ខោ តថាគតោ វាចំ ជានាតិ ភូតំ តច្ឆំ អត្ថសំហិតំ, សា ច បរេសំ បិយា មនាបា, តត្រ កាលញ្ញូ តថាគតោ ហោតិ តស្សា វាចាយ វេយ្យាករណាយា’’តិ (ម. និ. ២.៨៦). ឯវំ សម្មា គទត្តាបិ សុគតោតិ វេទិតព្ពោ.

សព្ពថា វិទិតលោកត្តា បន លោកវិទូ. សោ ហិ ភគវា សភាវតោ សមុទយតោ និរោធតោ និរោធូបាយតោតិ សព្ពថា លោកំ អវេទិ អញ្ញាសិ បដិវិជ្ឈិ. យថាហ – ‘‘យត្ថ ខោ, អាវុសោ, ន ជាយតិ ន ជីយតិ ន មីយតិ ន ចវតិ ន ឧបបជ្ជតិ, នាហំ តំ គមនេន លោកស្ស អន្តំ ញាតេយ្យំ ទដ្ឋេយ្យំ បត្តេយ្យន្តិ វទាមិ; ន ចាហំ, អាវុសោ, អប្បត្វាវ លោកស្ស អន្តំ ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយំ វទាមិ. អបិ ចាហំ, អាវុសោ, ឥមស្មិំយេវ ព្យាមមត្តេ កឡេវរេ សសញ្ញិម្ហិ សមនកេ លោកញ្ច បញ្ញបេមិ លោកសមុទយញ្ច លោកនិរោធញ្ច លោកនិរោធគាមិនិញ្ច បដិបទំ.

‘‘គមនេន ន បត្តព្ពោ, លោកស្សន្តោ កុទាចនំ;

ន ច អប្បត្វា លោកន្តំ, ទុក្ខា អត្ថិ បមោចនំ.

‘‘តស្មា ហវេ លោកវិទូ សុមេធោ;

លោកន្តគូ វុសិតព្រហ្មចរិយោ;

លោកស្ស អន្តំ សមិតាវិ ញត្វា;

នាសីសតី លោកមិមំ បរញ្ចា’’តិ. (អ. និ. ៤.៤៥; សំ. និ. ១.១០៧);

អបិច តយោ លោកា – សង្ខារលោកោ, សត្តលោកោ, ឱកាសលោកោតិ; តត្ថ ‘‘ឯកោ លោកោ – សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ (បដិ. ម. ១.១១២) អាគតដ្ឋានេ សង្ខារលោកោ វេទិតព្ពោ. ‘‘សស្សតោ លោកោតិ វា អសស្សតោ លោកោតិ វា’’តិ (ទី. និ. ១.៤២១) អាគតដ្ឋានេ សត្តលោកោ.

‘‘យាវតា ចន្ទិមសូរិយា, បរិហរន្តិ ទិសា ភន្តិ វិរោចនា;

តាវ សហស្សធា លោកោ, ឯត្ថ តេ វត្តតី វសោ’’តិ. (ម. និ. ១.៥០៣) –

អាគតដ្ឋានេ ឱកាសលោកោ, តម្បិ ភគវា សព្ពថា អវេទិ. តថា ហិស្ស – ‘‘ឯកោ លោកោ – សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា. ទ្វេ លោកា – នាមញ្ច រូបញ្ច. តយោ លោកា – តិស្សោ វេទនា. ចត្តារោ លោកា – ចត្តារោ អាហារា. បញ្ច លោកា – បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. ឆ លោកា – ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ. សត្ត លោកា សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ. អដ្ឋ លោកា – អដ្ឋ លោកធម្មា. នវ លោកា – នវ សត្តាវាសា. ទស លោកា – ទសាយតនានិ. ទ្វាទស លោកា – ទ្វាទសាយតនានិ. អដ្ឋារស លោកា – អដ្ឋារស ធាតុយោ’’តិ (បដិ. ម. ១.១១២). អយំ សង្ខារលោកោបិ សព្ពថា វិទិតោ.

យស្មា បនេស សព្ពេសម្បិ សត្តានំ អាសយំ ជានាតិ, អនុសយំ ជានាតិ, ចរិតំ ជានាតិ, អធិមុត្តិំ ជានាតិ, អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ ស្វាការេ ទ្វាការេ សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ ភព្ពេ អភព្ពេ សត្តេ ជានាតិ, តស្មាស្ស សត្តលោកោបិ សព្ពថា វិទិតោ. យថា ច សត្តលោកោ ឯវំ ឱកាសលោកោបិ. តថា ហេស ឯកំ ចក្កវាឡំ អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ច យោជនានំ ទ្វាទស សតសហស្សានិ តីណិ សហស្សានិ ចត្តារិ សតានិ បញ្ញាសញ្ច យោជនានិ. បរិក្ខេបតោ –

សព្ពំ សតសហស្សានិ, ឆត្តិំស បរិមណ្ឌលំ;

ទសញ្ចេវ សហស្សានិ, អឌ្ឍុឌ្ឍានិ សតានិ ច.

តត្ថ –

ទុវេ សតសហស្សានិ, ចត្តារិ នហុតានិ ច;

ឯត្តកំ ពហលត្តេន, សង្ខាតាយំ វសុន្ធរា.

តស្សា ឯវ សន្ធារកំ –

ចត្តារិ សតសហស្សានិ, អដ្ឋេវ នហុតានិ ច;

ឯត្តកំ ពហលត្តេន, ជលំ វាតេ បតិដ្ឋិតំ.

តស្សាបិ សន្ធារកោ –

នវសតសហស្សានិ, មាលុតោ នភមុគ្គតោ;

សដ្ឋិ ចេវ សហស្សានិ, ឯសា លោកស្ស សណ្ឋិតិ.

ឯវំ សណ្ឋិតេ ចេត្ថ យោជនានំ –

ចតុរាសីតិ សហស្សានិ, អជ្ឈោគាឡ្ហោ មហណ្ណវេ;

អច្ចុគ្គតោ តាវទេវ, សិនេរុបព្ពតុត្តមោ.

តតោ ឧបឌ្ឍុបឌ្ឍេន, បមាណេន យថាក្កមំ;

អជ្ឈោគាឡ្ហុគ្គតា ទិព្ពា, នានារតនចិត្តិតា.

យុគន្ធរោ ឦសធរោ, ករវីកោ សុទស្សនោ;

នេមិន្ធរោ វិនតកោ, អស្សកណ្ណោ គិរី ព្រហា.

ឯតេ សត្ត មហាសេលា, សិនេរុស្ស សមន្តតោ;

មហារាជានមាវាសា, ទេវយក្ខនិសេវិតា.

យោជនានំ សតានុច្ចោ, ហិមវា បញ្ច បព្ពតោ;

យោជនានំ សហស្សានិ, តីណិ អាយតវិត្ថតោ;

ចតុរាសីតិសហស្សេហិ, កូដេហិ បដិមណ្ឌិតោ.

តិបញ្ចយោជនក្ខន្ធ, បរិក្ខេបា នគវ្ហយា;

បញ្ញាស យោជនក្ខន្ធ, សាខាយាមា សមន្តតោ.

សតយោជនវិត្ថិណ្ណា, តាវទេវ ច ឧគ្គតា;

ជម្ពូ យស្សានុភាវេន, ជម្ពុទីបោ បកាសិតោ.

ទ្វេ អសីតិ សហស្សានិ, អជ្ឈោគាឡ្ហោ មហណ្ណវេ;

អច្ចុគ្គតោ តាវទេវ, ចក្កវាឡសិលុច្ចយោ;

បរិក្ខិបិត្វា តំ សព្ពំ, លោកធាតុមយំ ឋិតោ.

តត្ថ ចន្ទមណ្ឌលំ ឯកូនបញ្ញាសយោជនំ, សូរិយមណ្ឌលំ បញ្ញាសយោជនំ, តាវតិំសភវនំ ទសសហស្សយោជនំ; តថា អសុរភវនំ, អវីចិមហានិរយោ, ជម្ពុទីបោ ច. អបរគោយានំ សត្តសហស្សយោជនំ; តថា បុព្ពវិទេហោ. ឧត្តរកុរុ អដ្ឋសហស្សយោជនោ, ឯកមេកោ ចេត្ថ មហាទីបោ បញ្ចសតបញ្ចសតបរិត្តទីបបរិវារោ; តំ សព្ពម្បិ ឯកំ ចក្កវាឡំ, ឯកា លោកធាតុ, តទន្តរេសុ លោកន្តរិកនិរយា. ឯវំ អនន្តានិ ចក្កវាឡានិ អនន្តា លោកធាតុយោ ភគវា អនន្តេន ពុទ្ធញាណេន អវេទិ, អញ្ញាសិ, បដិវិជ្ឈិ. ឯវមស្ស ឱកាសលោកោបិ សព្ពថា វិទិតោ. ឯវម្បិ សព្ពថា វិទិតលោកត្តា លោកវិទូ.

អត្តនោ បន គុណេហិ វិសិដ្ឋតរស្ស កស្សចិ អភាវា នត្ថិ ឯតស្ស ឧត្តរោតិ អនុត្តរោ. តថា ហេស សីលគុណេនាបិ សព្ពំ លោកមភិភវតិ, សមាធិ…បេ… បញ្ញា… វិមុត្តិ… វិមុត្តិញាណទស្សនគុណេនាបិ, សីលគុណេនាបិ អសមោ អសមសមោ អប្បដិមោ អប្បដិភាគោ អប្បដិបុគ្គលោ…បេ… វិមុត្តិញាណទស្សនគុណេនាបិ. យថាហ – ‘‘ន ខោ បនាហំ, ភិក្ខវេ, សមនុបស្សាមិ សទេវកេ លោកេ សមារកេ…បេ… សទេវមនុស្សាយ អត្តនា សីលសម្បន្នតរ’’ន្តិ វិត្ថារោ.

ឯវំ អគ្គប្បសាទសុត្តាទីនិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) ‘‘ន មេ អាចរិយោ អត្ថី’’តិអាទិកា គាថាយោ (ម. និ. ១.២៨៥; មហាវ. ១១) ច វិត្ថារេតព្ពា.

បុរិសទម្មេ សារេតីតិ បុរិសទម្មសារថិ, ទមេតិ វិនេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ បុរិសទម្មាតិ អទន្តា ទមេតុំ យុត្តា តិរច្ឆានបុរិសាបិ មនុស្សបុរិសាបិ អមនុស្សបុរិសាបិ. តថា ហិ ភគវតា តិរច្ឆានបុរិសាបិ អបលាឡោ នាគរាជា, ចូឡោទរោ, មហោទរោ, អគ្គិសិខោ, ធូមសិខោ, ធនបាលកោ ហត្ថីតិ ឯវមាទយោ ទមិតា, និព្ពិសា កតា, សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបិតា. មនុស្សបុរិសាបិ សច្ចកនិគណ្ឋបុត្ត-អម្ពដ្ឋមាណវ-បោក្ខរសាតិ-សោណទណ្ឌកូដទន្តាទយោ. អមនុស្សបុរិសាបិ អាឡវក-សូចិលោម-ខរលោម-យក្ខ-សក្កទេវរាជាទយោ ទមិតា វិនីតា វិចិត្រេហិ វិនយនូបាយេហិ. ‘‘អហំ ខោ, កេសិ, បុរិសទម្មំ សណ្ហេនបិ វិនេមិ, ផរុសេនបិ វិនេមិ, សណ្ហផរុសេនបិ វិនេមី’’តិ (អ. និ. ៤.១១១) ឥទញ្ចេត្ថ សុត្តំ វិត្ថារេតព្ពំ. អថ វា វិសុទ្ធសីលាទីនំ បឋមជ្ឈានាទីនិ សោតាបន្នាទីនញ្ច ឧត្តរិមគ្គបដិបទំ អាចិក្ខន្តោ ទន្តេបិ ទមេតិយេវ.

អថ វា អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថីតិ ឯកមេវិទំ អត្ថបទំ. ភគវា ហិ តថា បុរិសទម្មេ សារេតិ, យថា ឯកបល្លង្កេនេវ និសិន្នា អដ្ឋ ទិសា អសជ្ជមានា ធាវន្តិ. តស្មា ‘‘អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថី’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘ហត្ថិទមកេន, ភិក្ខវេ, ហត្ថិទម្មោ សារិតោ ឯកំយេវ ទិសំ ធាវតី’’តិ ឥទញ្ចេត្ថ សុត្តំ (ម. និ. ៣.៣១២) វិត្ថារេតព្ពំ.

ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ អនុសាសតីតិ សត្ថា. អបិច សត្ថា វិយាតិ សត្ថា, ភគវា សត្ថវាហោ. ‘‘យថា សត្ថវាហោ សត្ថេ កន្តារំ តារេតិ, ចោរកន្តារំ តារេតិ, វាឡកន្តារំ តារេតិ, ទុព្ភិក្ខកន្តារំ តារេតិ, និរុទកកន្តារំ តារេតិ, ឧត្តារេតិ និត្តារេតិ បតារេតិ ខេមន្តភូមិំ សម្បាបេតិ; ឯវមេវ ភគវា សត្ថា សត្ថវាហោ សត្តេ កន្តារំ តារេតិ ជាតិកន្តារំ តារេតី’’តិអាទិនា (មហានិ. ១៩០) និទ្ទេសនយេនបេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ទេវមនុស្សានន្តិ ទឯវានញ្ច មនុស្សានញ្ច ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេនេតំ វុត្តំ, ភព្ពបុគ្គលបរិច្ឆេទវសេន ច. ភគវា បន តិរច្ឆានគតានម្បិ អនុសាសនិប្បទានេន សត្ថាយេវ. តេបិ ហិ ភគវតោ ធម្មសវនេន ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ បត្វា តាយ ឯវ ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា ទុតិយេ តតិយេ វា អត្តភាវេ មគ្គផលភាគិនោ ហោន្តិ. មណ្ឌូកទេវបុត្តាទយោ ចេត្ថ និទស្សនំ. ភគវតិ កិរ គគ្គរាយ បោក្ខរណិយា តីរេ ចម្បានគរវាសីនំ ធម្មំ ទេសយមានេ ឯកោ មណ្ឌូកោ ភគវតោ សរេ និមិត្តំ អគ្គហេសិ. តំ ឯកោ វច្ឆបាលកោ ទណ្ឌមោលុព្ភ តិដ្ឋន្តោ តស្ស សីសេ សន្និរុម្ភិត្វា អដ្ឋាសិ. សោ តាវទេវ កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ ទ្វាទសយោជនិកេ កនកវិមានេ និព្ពត្តិ. សុត្តប្បពុទ្ធោ វិយ ច តត្ថ អច្ឆរាសង្ឃបរិវុតំ អត្តានំ ទិស្វា ‘‘អរេ, អហម្បិ នាម ឥធ និព្ពត្តោស្មិ! កិំ នុ ខោ កម្មំ អកាសិ’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តោ នាញ្ញំ កិញ្ចិ អទ្ទស, អញ្ញត្រ ភគវតោ សរេ និមិត្តគ្គាហា. សោ តអាវទេវ សហ វិមានេន អាគន្ត្វា ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទិ. ភគវា ជានន្តោវ បុច្ឆិ –

‘‘កោ មេ វន្ទតិ បាទានិ, ឥទ្ធិយា យសសា ជលំ;

អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, សព្ពា ឱភាសយំ ទិសា’’តិ.

‘‘មណ្ឌូកោហំ បុរេ អាសិំ, ឧទកេ វារិគោចរោ;

តវ ធម្មំ សុណន្តស្ស, អវធិ វច្ឆបាលកោ’’តិ. (វិ. វ. ៨៥៧-៨៥៨);

ភគវា តស្ស ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាវសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. ទេវបុត្តោបិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ សិតំ កត្វា បក្កាមីតិ.

យំ បន កិញ្ចិ អត្ថិ ញេយ្យំ នាម, តស្ស សព្ពស្ស ពុទ្ធត្តា វិមោក្ខន្តិកញាណវសេន ពុទ្ធោ. យស្មា វា ចត្តារិ សច្ចានិ អត្តនាបិ ពុជ្ឈិ, អញ្ញេបិ សត្តេ ពោធេសិ; តស្មា ឯវមាទីហិបិ ការណេហិ ពុទ្ធោ. ឥមស្ស ចត្ថស្ស វិញ្ញាបនត្ថំ ‘‘ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ’’តិ ឯវំ បវត្តោ សព្ពោបិ និទ្ទេសនយោ (មហានិ. ១៩២) បដិសម្ភិទានយោ (បដិ. ម. ១.១៦២) វា វិត្ថារេតព្ពោ.

ភគវាតិ ឥទំ បនស្ស គុណវិសិដ្ឋសត្តុត្តមគរុគារវាធិវចនំ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ភគវាតិ វចនំ សេដ្ឋំ, ភគវាតិ វចនមុត្តមំ;

គរុ គារវយុត្តោ សោ, ភគវា តេន វុច្ចតី’’តិ.

ចតុព្ពិធញ្ហិ នាមំ – អាវត្ថិកំ, លិង្គិកំ, នេមិត្តិកំ, អធិច្ចសមុប្បន្នន្តិ. អធិច្ចសមុប្បន្នំ នាម លោកិយវោហារេន ‘‘យទិច្ឆក’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ ‘‘វច្ឆោ ទម្មោ ពលិពទ្ទោ’’តិ ឯវមាទិ អាវត្ថិកំ. ‘‘ទណ្ឌី ឆត្តី សិខី ករី’’តិ ឯវមាទិ លិង្គិកំ. ‘‘តេវិជ្ជោ ឆឡភិញ្ញោ’’តិ ឯវមាទិ នេមិត្តិកំ. ‘‘សិរិវឌ្ឍកោ ធនវឌ្ឍកោ’’តិ ឯវមាទិ វចនត្ថមនបេក្ខិត្វា បវត្តំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ. ឥទំ បន ភគវាតិ នាមំ នេមិត្តិកំ, ន មហាមាយាយ ន សុទ្ធោទនមហារាជេន ន អសីតិយា ញាតិសហស្សេហិ កតំ, ន សក្កសន្តុសិតាទីហិ ទេវតាវិសេសេហិ. វុត្តញ្ហេតំ ធម្មសេនាបតិនា – ‘‘ភគវាតិ នេតំ នាមំ មាតរា កតំ…បេ… វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បដិលាភា សច្ឆិកាបញ្ញត្តិ, យទិទំ ភគវា’’តិ (មហានិ. ៨៤).

យំគុណនេមិត្តិកញ្ចេតំ នាមំ, តេសំ គុណានំ បកាសនត្ថំ ឥមំ គាថំ វទន្តិ –

‘‘ភគី ភជី ភាគី វិភត្តវា ឥតិ;

អកាសិ ភគ្គន្តិ គរូតិ ភាគ្យវា;

ពហូហិ ញាយេហិ សុភាវិតត្តនោ;

ភវន្តគោ សោ ភគវាតិ វុច្ចតី’’តិ.

និទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ ចេត្ថ តេសំ តេសំ បទានមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អយំ បន អបរោ នយោ –

‘‘ភាគ្យវា ភគ្គវា យុត្តោ, ភគេហិ ច វិភត្តវា;

ភត្តវា វន្តគមនោ, ភវេសុ ភគវា តតោ’’តិ.

តត្ថ វណ្ណាគមោ វណ្ណវិបរិយយោតិ ឯតំ និរុត្តិលក្ខណំ គហេត្វា សទ្ទនយេន វា បិសោទរាទិបក្ខេបលក្ខណំ គហេត្វា យស្មា លោកិយលោកុត្តរសុខាភិនិព្ពត្តកំ ទានសីលាទិបារប្បត្តំ ភាគ្យមស្ស អត្ថិ, តស្មា ‘‘ភាគ្យវា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ភគវា’’តិ វុច្ចតីតិ ញាតព្ពំ. យស្មា បន លោភ-ទោស-មោហ-វិបរីតមនសិការ-អហិរិកានោត្តប្ប-កោធូបនាហ-មក្ខ-បឡាសឥស្សា-មច្ឆរិយ-មាយាសាឋេយ្យ-ថម្ភ-សារម្ភ-មានាតិមាន-មទ-បមាទ-តណ្ហាវិជ្ជា តិវិធាកុសលមូល-ទុច្ចរិត-សំកិលេស-មល-វិសមសញ្ញា-វិតក្ក-បបញ្ច-ចតុព្ពិធវិបរិយេសអាសវ-គន្ថ-ឱឃ-យោគាគតិ-តណ្ហុប្បាទុបាទាន-បញ្ចចេតោខីល-វិនិពន្ធ-នីវរណាភិនន្ទនឆវិវាទមូល-តណ្ហាកាយ-សត្តានុសយ-អដ្ឋមិច្ឆត្ត-នវតណ្ហាមូលក-ទសាកុសលកម ទិដ្ឋិគត-អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតប្បភេទ-សព្ពទរថ-បរិឡាហ-កិលេសសតសហស្សានិ, សង្ខេបតោ វា បញ្ច កិលេស-អភិសង្ខារខន្ធមច្ចុ-ទេវបុត្ត-មារេ អភញ្ជិ, តស្មា ភគ្គត្តា ឯតេសំ បរិស្សយានំ ភគ្គវាតិ វត្តព្ពេ ភគវាតិ វុច្ចតិ. អាហ ចេត្ថ –

‘‘ភគ្គរាគោ ភគ្គទោសោ, ភគ្គមោហោ អនាសវោ;

ភគ្គាស្ស បាបកា ធម្មា, ភគវា តេន វុច្ចតី’’តិ.

ភាគ្យវន្តតាយ ចស្ស សតបុញ្ញជលក្ខណធរស្ស រូបកាយសម្បត្តិទីបិតា ហោតិ, ភគ្គទោសតាយ ធម្មកាយសម្បត្តិ. តថា លោកិយបរិក្ខកានំ ពហុមតភាវោ, គហដ្ឋបព្ពជិតេហិ អភិគមនីយតា, អភិគតានញ្ច នេសំ កាយចិត្តទុក្ខាបនយនេ បដិពលភាវោ, អាមិសទានធម្មទានេហិ ឧបការិតា, លោកិយលោកុត្តរសុខេហិ ច សម្បយោជនសមត្ថតា ទីបិតា ហោតិ.

យស្មា ច លោកេ ឥស្សរិយ-ធម្ម-យស-សិរី-កាម-បយត្តេសុ ឆសុ ធម្មេសុ ភគសទ្ទោ វត្តតិ, បរមញ្ចស្ស សកចិត្តេ ឥស្សរិយំ, អណិមា លឃិមាទិកំ វា លោកិយសម្មតំ សព្ពាការបរិបូរំ អត្ថិ តថា លោកុត្តរោ ធម្មោ លោកត្តយព្យាបកោ យថាភុច្ចគុណាធិគតោ អតិវិយ បរិសុទ្ធោ យសោ, រូបកាយទស្សនព្យាវដជននយនប្បសាទជននសមត្ថា សព្ពាការបរិបូរា សព្ពង្គបច្ចង្គសិរី, យំ យំ ឯតេន ឥច្ឆិតំ បត្ថិតំ អត្តហិតំ បរហិតំ វា, តស្ស តស្ស តថេវ អភិនិប្ផន្នត្តា ឥច្ឆិតិច្ឆិ, តត្ថ និប្ផត្តិសញ្ញិតោ កាមោ, សព្ពលោកគរុភាវប្បត្តិហេតុភូតោ សម្មាវាយាមសង្ខាតោ បយត្តោ ច អត្ថិ; តស្មា ឥមេហិ ភគេហិ យុត្តត្តាបិ ភគា អស្ស សន្តីតិ ឥមិនា អត្ថេន ភគវាតិ វុច្ចតិ.

យស្មា បន កុសលាទីហិ ភេទេហិ សព្ពធម្មេ, ខន្ធាយតន-ធាតុសច្ច-ឥន្ទ្រិយបដិច្ចសមុប្បាទាទីហិ វា កុសលាទិធម្មេ, បីឡន-សង្ខត-សន្តាបវិបរិណាមដ្ឋេន វា ទុក្ខមរិយសច្ចំ, អាយូហន-និទាន-សំយោគ-បលិពោធដ្ឋេន សមុទយំ, និស្សរណវិវេកាសង្ខត-អមតដ្ឋេន និរោធំ, និយ្យាន-ហេតុ-ទស្សនាធិបតេយ្យដ្ឋេន មគ្គំ វិភត្តវា, វិភជិត្វា វិវរិត្វា ទេសិតវាតិ វុត្តំ ហោតិ. តស្មា វិភត្តវាតិ វត្តព្ពេ ភគវាតិ វុច្ចតិ.

យស្មា ច ឯស ទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារេ កាយចិត្តឧបធិវិវេកេ សុញ្ញតប្បណិហិតានិមិត្តវិមោក្ខេ អញ្ញេ ច លោកិយលោកុត្តរេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ ភជិ សេវិ ពហុលមកាសិ, តស្មា ភត្តវាតិ វត្តព្ពេ ភគវាតិ វុច្ចតិ.

យស្មា បន តីសុ ភវេសុ តណ្ហាសង្ខាតំ គមនមនេន វន្តំ, តស្មា ភវេសុ វន្តគមនោតិ វត្តព្ពេ ភវសទ្ទតោ ភការំ, គមនសទ្ទតោ គការំ, វន្តសទ្ទតោ វការញ្ច ទីឃំ កត្វា អាទាយ ភគវាតិ វុច្ចតិ. យថា លោកេ ‘‘មេហនស្ស ខស្ស មាលា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘មេខលា’’តិ វុច្ចតិ.

សោ ឥមំ លោកន្តិ សោ ភគវា ឥមំ លោកំ. ឥទានិ វត្តព្ពំ និទស្សេតិ. សទេវកន្តិ សហ ទេវេហិ សទេវកំ; ឯវំ សហ មារេន សមារកំ; សហ ព្រហ្មុនា សព្រហ្មកំ; សហ សមណព្រាហ្មណេហិ សស្សមណព្រាហ្មណិំ; បជាតត្តា បជា, តំ បជំ; សហ ទេវមនុស្សេហិ សទេវមនុស្សំ. តត្ថ សទេវកវចនេន បញ្ចកាមាវចរទេវគ្គហណំ វេទិតព្ពំ, សមារកវចនេន ឆដ្ឋកាមាវចរទេវគ្គហណំ, សព្រហ្មកវចនេន ព្រហ្មកាយិកាទិព្រហ្មគ្គហណំ, សស្សមណព្រាហ្មណីវចនេន សាសនស្ស បច្ចត្ថិកបច្ចាមិត្តសមណព្រាហ្មណគ្គហណំ, សមិតបាប-ពាហិតបាប-សមណព្រាហ្មណគ្គហណញ្ច, បជាវចនេន សត្តលោកគ្គហណំ, សទេវមនុស្សវចនេន សម្មុតិទេវអវសេសមនុស្សគ្គហណំ. ឯវមេត្ថ តីហិ បទេហិ ឱកាសលោកោ, ទ្វីហិ បជាវសេន សត្តលោកោ គហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

អបរោ នយោ – សទេវកគ្គហណេន អរូបាវចរទេវលោកោ គហិតោ, សមារកគ្គហណេន ឆកាមាវចរទេវលោកា, សព្រហ្មកគ្គហណេន រូបីព្រហ្មលោកោ, សស្សមណព្រាហ្មណាទិគ្គហណេន ចតុបរិសវសេន សម្មុតិទេវេហិ វា សហ មនុស្សលោកោ, អវសេសសព្ពសត្តលោកោ វា.

អបិចេត្ថ សទេវកវចនេន ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោ សព្ពស្សាបិ លោកស្ស សច្ឆិកតភាវំ សាធេន្តោ តស្ស ភគវតោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ. តតោ យេសំ សិយា – ‘‘មារោ មហានុភាវោ ឆកាមាវចរិស្សរោ វសវត្តី; កិំ សោបិ ឯតេន សច្ឆិកតោ’’តិ? តេសំ វិមតិំ វិធមន្តោ សមារកន្តិ អព្ភុគ្គតោ. យេសំ បន សិយា – ‘‘ព្រហ្មា មហានុភាវោ ឯកង្គុលិយា ឯកស្មិំ ចក្កវាឡសហស្សេ អាលោកំ ផរតិ, ទ្វីហិ…បេ… ទសហិ អង្គុលីហិ ទសសុ ចក្កវាឡសហស្សេសុ អាលោកំ ផរតិ, អនុត្តរញ្ច ឈានសមាបត្តិសុខំ បដិសំវេទេតិ, កិំ សោបិ សច្ឆិកតោ’’តិ? តេសំ វិមតិំ វិធមន្តោ សព្រហ្មកន្តិ អព្ភុគ្គតោ. តតោ យេសំ សិយា – ‘‘បុថូសមណព្រាហ្មណា សាសនបច្ចត្ថិកា, កិំ តេបិ សច្ឆិកតា’’តិ? តេសំ វិមតិំ វិធមន្តោ សស្សមណព្រាហ្មណិំ បជន្តិ អព្ភុគ្គតោ. ឯវំ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋានំ សច្ឆិកតភាវំ បកាសេត្វា អថ សម្មុតិទេវេ អវសេសមនុស្សេ ច ឧបាទាយ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន សេសសត្តលោកស្ស សច្ឆិកតភាវំ បកាសេន្តោ សទេវមនុស្សន្តិ អព្ភុគ្គតោ. អយមេត្ថានុសន្ធិក្កមោ.

សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតីតិ ឯត្ថ បន សយន្តិ សាមំ, អបរនេយ្យោ ហុត្វា; អភិញ្ញាតិ អភិញ្ញាយ, អធិកេន ញាណេន ញត្វាតិ អត្ថោ. សច្ឆិកត្វាតិ បច្ចក្ខំ កត្វា, ឯតេន អនុមានាទិបដិក្ខេបោ កតោ ហោតិ. បវេទេតីតិ ពោធេតិ ញាបេតិ បកាសេតិ. សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ…បេ… បរិយោសានកល្យាណន្តិ សោ ភគវា សត្តេសុ ការុញ្ញតំ បដិច្ច ហិត្វាបិ អនុត្តរំ វិវេកសុខំ ធម្មំ ទេសេតិ. តញ្ច ខោ អប្បំ វា ពហុំ វា ទេសេន្តោ អាទិកល្យាណាទិប្បការមេវ ទេសេតិ.

កថំ? ឯកគាថាបិ ហិ សមន្តភទ្រកត្តា ធម្មស្ស បឋមបាទេន អាទិកល្យាណា, ទុតិយតតិយបាទេហិ មជ្ឈេកល្យាណា, បច្ឆិមបាទេន បរិយោសានកល្យាណា. ឯកានុសន្ធិកំ សុត្តំ និទានេន អាទិកល្យាណំ, និគមនេន បរិយោសានកល្យាណំ, សេសេន មជ្ឈេកល្យាណំ. នានានុសន្ធិកំ សុត្តំ បឋមានុសន្ធិនា អាទិកល្យាណំ, បច្ឆិមេន បរិយោសានកល្យាណំ, សេសេហិ មជ្ឈេកល្យាណំ. សកលោបិ សាសនធម្មោ អត្តនោ អត្ថភូតេន សីលេន អាទិកល្យាណោ, សមថវិបស្សនាមគ្គផលេហិ មជ្ឈេកល្យាណោ, និព្ពានេន បរិយោសានកល្យាណោ. សីលសមាធីហិ វា អាទិកល្យាណោ, វិបស្សនាមគ្គេហិ មជ្ឈេកល្យាណោ, ផលនិព្ពានេហិ បរិយោសានកល្យាណោ. ពុទ្ធសុពោធិតាយ វា អាទិកល្យាណោ, ធម្មសុធម្មតាយ មជ្ឈេកល្យាណោ, សង្ឃសុប្បដិបត្តិយា បរិយោសានកល្យាណោ. តំ សុត្វា តថត្តាយ បដិបន្នេន អធិគន្តព្ពាយ អភិសម្ពោធិយា វា អាទិកល្យាណោ, បច្ចេកពោធិយា មជ្ឈេកល្យាណោ, សាវកពោធិយា បរិយោសានកល្យាណោ. សុយ្យមានោ ចេស នីវរណវិក្ខម្ភនតោ សវនេនបិ កល្យាណមេវ អាវហតីតិ អាទិកល្យាណោ, បដិបជ្ជិយមានោ សមថវិបស្សនាសុខាវហនតោ បដិបត្តិយាបិ កល្យាណមេវ អាវហតីតិ មជ្ឈេកល្យាណោ, តថា បដិបន្នោ ច បដិបត្តិផលេ និដ្ឋិតេ តាទិភាវាវហនតោ បដិបត្តិផលេនបិ កល្យាណមេវ អាវហតីតិ បរិយោសានកល្យាណោ. នាថប្បភវត្តា ច បភវសុទ្ធិយា អាទិកល្យាណោ, អត្ថសុទ្ធិយា មជ្ឈេកល្យាណោ, កិច្ចសុទ្ធិយា បរិយោសានកល្យាណោ. តស្មា ឯសោ ភគវា អប្បំ វា ពហុំ វា ទេសេន្តោ អាទិកល្យាណាទិប្បការមេវ ទេសេតីតិ វេទិតព្ពោ.

សាត្ថំ សព្យញ្ជនន្តិ ឯវមាទីសុ បន យស្មា ឥមំ ធម្មំ ទេសេន្តោ សាសនព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច បកាសេតិ, នានានយេហិ ទីបេតិ; តញ្ច យថានុរូបំ អត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថំ, ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនំ. សង្កាសនបកាសន-វិវរណ-វិភជន-ឧត្តានីករណ-បញ្ញត្តិ-អត្ថបទសមាយោគតោ សាត្ថំ, អក្ខរបទ-ព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនំ. អត្ថគម្ភីរតា-បដិវេធគម្ភីរតាហិ សាត្ថំ, ធម្មគម្ភីរតាទេសនាគម្ភីរតាហិ សព្យញ្ជនំ. អត្ថបដិភានបដិសម្ភិទាវិសយតោ សាត្ថំ, ធម្មនិរុត្តិបដិសម្ភិទាវិសយតោ សព្យញ្ជនំ. បណ្ឌិតវេទនីយតោ បរិក្ខកជនប្បសាទកន្តិ សាត្ថំ, សទ្ធេយ្យតោ លោកិយជនប្បសាទកន្តិ សព្យញ្ជនំ. គម្ភីរាធិប្បាយតោ សាត្ថំ, ឧត្តានបទតោ សព្យញ្ជនំ. ឧបនេតព្ពស្ស អភាវតោ សកលបរិបុណ្ណភាវេន កេវលបរិបុណ្ណំ; អបនេតព្ពស្ស អភាវតោ និទ្ទោសភាវេន បរិសុទ្ធំ; សិក្ខត្តយបរិគ្គហិតត្តា ព្រហ្មភូតេហិ សេដ្ឋេហិ ចរិតព្ពតោ តេសញ្ច ចរិយភាវតោ ព្រហ្មចរិយំ. តស្មា ‘‘សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ…បេ… ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតី’’តិ វុច្ចតិ.

អបិច យស្មា សនិទានំ សឧប្បត្តិកញ្ច ទេសេន្តោ អាទិកល្យាណំ ទេសេតិ, វេនេយ្យានំ អនុរូបតោ អត្ថស្ស អវិបរីតតាយ ច ហេតុទាហរណយុត្តតោ ច មជ្ឈេកល្យាណំ, សោតូនំ សទ្ធាបដិលាភេន និគមនេន ច បរិយោសានកល្យាណំ ទេសេតិ. ឯវំ ទេសេន្តោ ច ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ. តញ្ច បដិបត្តិយា អធិគមព្យត្តិតោ សាត្ថំ, បរិយត្តិយា អាគមព្យត្តិតោ សព្យញ្ជនំ, សីលាទិបញ្ចធម្មក្ខន្ធយុត្តតោ កេវលបរិបុណ្ណំ, និរុបក្កិលេសតោ និត្ថរណត្ថាយ បវត្តិតោ លោកាមិសនិរបេក្ខតោ ច បរិសុទ្ធំ, សេដ្ឋដ្ឋេន ព្រហ្មភូតានំ ពុទ្ធ-បច្ចេកពុទ្ធ-ពុទ្ធសាវកានំ ចរិយតោ ‘‘ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តស្មាបិ ‘‘សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ…បេ… ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតី’’តិ វុច្ចតិ.

សាធុ ខោ បនាតិ សុន្ទរំ ខោ បន អត្ថាវហំ សុខាវហន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តថារូបានំ អរហតន្តិ យថារូបោ សោ ភវ គោតមោ, ឯវរូបានំ យថាភុច្ចគុណាធិគមេន លោកេ អរហន្តោតិ លទ្ធសទ្ទានំ អរហតំ. ទស្សនំ ហោតីតិ បសាទសោម្មានិ អក្ខីនិ ឧម្មីលិត្វា ‘‘ទស្សនមត្តម្បិ សាធុ ហោតី’’តិ ឯវំ អជ្ឈាសយំ កត្វា អថ ខោ វេរញ្ជោ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ.

២. យេនាតិ ភុម្មត្ថេ ករណវចនំ. តស្មា យត្ថ ភគវា តត្ថ ឧបសង្កមីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យេន វា ការណេន ភគវា ទេវមនុស្សេហិ ឧបសង្កមិតព្ពោ, តេន ការណេន ឧបសង្កមីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. កេន ច ការណេន ភគវា ឧបសង្កមិតព្ពោ? នានប្បការគុណវិសេសាធិគមាធិប្បាយេន, សាទុផលូបភោគាធិប្បាយេន ទិជគណេហិ និច្ចផលិតមហារុក្ខោ វិយ. ឧបសង្កមីតិ ច គតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបសង្កមិត្វាតិ ឧបសង្កមនបរិយោសានទីបនំ. អថ វា ឯវំ គតោ តតោ អាសន្នតរំ ឋានំ ភគវតោ សមីបសង្ខាតំ គន្ត្វាតិបិ វុត្តំ ហោតិ.

ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទីតិ យថា ខមនីយាទីនិ បុច្ឆន្តោ ភគវា តេន, ឯវំ សោបិ ភគវតា សទ្ធិំ សមប្បវត្តមោទោ អហោសិ, សីតោទកំ វិយ ឧណ្ហោទកេន សម្មោទិតំ ឯកីភាវំ អគមាសិ. យាយ ច ‘‘កច្ចិ, ភោ, គោតម, ខមនីយំ; កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ ភោតោ គោតមស្ស, ច សាវកានញ្ច អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារោ’’តិអាទិកាយ កថាយ សម្មោទិ, តំ បីតិបាមោជ្ជសង្ខាតំ សម្មោទំ ជននតោ សម្មោទិតុំ យុត្តភាវតោ ច សម្មោទនីយំ. អត្ថព្យញ្ជនមធុរតាយ សុចិរម្បិ កាលំ សារេតុំ និរន្តរំ បវត្តេតុំ អរហរូបតោ សរិតព្ពភាវតោ ច សារណីយំ, សុយ្យមានសុខតោ វា សម្មោទនីយំ, អនុស្សរិយមានសុខតោ សារណីយំ. តថា ព្យញ្ជនបរិសុទ្ធតាយ សម្មោទនីយំ, អត្ថបរិសុទ្ធតាយ សារណីយន្តិ. ឯវំ អនេកេហិ បរិយាយេហិ សម្មោទនីយំ សារណីយំ កថំ វីតិសារេត្វា បរិយោសាបេត្វា និដ្ឋាបេត្វា យេនត្ថេន អាគតោ តំ បុច្ឆិតុកាមោ ឯកមន្តំ និសីទិ.

ឯកមន្តន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ ‘‘វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៧០) វិយ. តស្មា យថា និសិន្នោ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ហោតិ តថា និសីទីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ភុម្មត្ថេ វា ឯតំ ឧបយោគវចនំ. និសីទីតិ ឧបាវិសិ. បណ្ឌិតា ហិ បុរិសា គរុដ្ឋានិយំ ឧបសង្កមិត្វា អាសនកុសលតាយ ឯកមន្តំ និសីទន្តិ. អយញ្ច តេសំ អញ្ញតរោ, តស្មា ឯកមន្តំ និសីទិ.

កថំ និសិន្នោ បន ឯកមន្តំ និសិន្នោ ហោតីតិ? ឆ និសជ្ជទោសេ វជ្ជេត្វា. សេយ្យថិទំ – អតិទូរំ, អច្ចាសន្នំ, ឧបរិវាតំ, ឧន្នតប្បទេសំ, អតិសម្មុខំ, អតិបច្ឆាតិ. អតិទូរេ និសិន្នោ ហិ សចេ កថេតុកាមោ ហោតិ ឧច្ចាសទ្ទេន កថេតព្ពំ ហោតិ. អច្ចាសន្នេ និសិន្នោ សង្ឃដ្ដនំ ករោតិ. ឧបរិវាតេ និសិន្នោ សរីរគន្ធេន ពាធតិ. ឧន្នតប្បទេសេ និសិន្នោ អគារវំ បកាសេតិ. អតិសម្មុខា និសិន្នោ សចេ ទដ្ឋុកាមោ ហោតិ, ចក្ខុនា ចក្ខុំ អាហច្ច ទដ្ឋព្ពំ ហោតិ. អតិបច្ឆា និសិន្នោ សចេ ទដ្ឋុកាមោ ហោតិ គីវំ បសារេត្វា ទដ្ឋព្ពំ ហោតិ. តស្មា អយម្បិ ឯតេ ឆ និសជ្ជទោសេ វជ្ជេត្វា និសីទិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯកមន្តំ និសីទី’’តិ.

ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ វេរញ្ជោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោចាតិ ឯតន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពមត្ថំ ទស្សេតិ. ទការោ បទសន្ធិករោ. អវោចាតិ អភាសិ. សុតំ មេតន្តិ សុតំ មេ ឯតំ, ឯតំ មយា សុតន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពមត្ថំ ទស្សេតិ. ភោ គោតមាតិ ភគវន្តំ គោត្តេន អាលបតិ.

ឥទានិ យំ តេន សុតំ – តំ ទស្សេន្តោ ន សមណោ គោតមោតិ ឯវមាទិមាហ. តត្រាយំ អនុត្តានបទវណ្ណនា – ព្រាហ្មណេតិ ជាតិព្រាហ្មណេ. ជិណ្ណេតិ ជជ្ជរីភូតេ ជរាយ ខណ្ឌិច្ចាទិភាវំ អាបាទិតេ. វុឌ្ឍេតិ អង្គបច្ចង្គានំ វុឌ្ឍិមរិយាទប្បត្តេ. មហល្លកេតិ ជាតិមហល្លកតាយ សមន្នាគតេ, ចិរកាលប្បសុតេតិ វុត្តំ ហោតិ. អទ្ធគតេតិ អទ្ធានំ គតេ, ទ្វេ តយោ រាជបរិវដ្ដេ អតីតេតិ អធិប្បាយោ. វយោ អនុប្បត្តេតិ បច្ឆិមវយំ សម្បត្តេ, បច្ឆិមវយោ នាម វស្សសតស្ស បច្ឆិមោ តតិយភាគោ.

អបិច – ជិណ្ណេតិ បោរាណេ, ចិរកាលប្បវត្តកុលន្វយេតិ វុត្តំ ហោតិ. វុឌ្ឍេតិ សីលាចារាទិគុណវុឌ្ឍិយុត្តេ. មហល្លកេតិ វិភវមហត្តតាយ សមន្នាគតេ មហទ្ធនេ មហាភោគេ. អទ្ធគតេតិ មគ្គប្បដិបន្នេ, ព្រាហ្មណានំ វតចរិយាទិមរិយាទំ អវីតិក្កម្ម ចរមានេ. វយោអនុប្បត្តេតិ ជាតិវុឌ្ឍភាវំ អន្តិមវយំ អនុប្បត្តេតិ ឯវមេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា.

ឥទានិ អភិវាទេតីតិ ឯវមាទីនិ ‘‘ន សមណោ គោតមោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តនការេន យោជេត្វា ឯវមត្ថតោ វេទិតព្ពានិ – ‘‘ន វន្ទតិ វា, នាសនា វុដ្ឋហតិ វា, នាបិ ‘ឥធ ភោន្តោ និសីទន្តូ’តិ ឯវំ អាសនេន វា ឧបនិមន្តេតី’’តិ. ឯត្ថ ហិ វា សទ្ទោ វិភាវនេ នាម អត្ថេ, ‘‘រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិអាទីសុ វិយ. ឯវំ វត្វា អថ អត្តនោ អភិវាទនាទីនិ អករោន្តំ ភគវន្តំ ទិស្វា អាហ – ‘‘តយិទំ ភោ គោតម តថេវា’’តិ. យំ តំ មយា សុតំ – តំ តថេវ, តំ សវនញ្ច មេ ទស្សនញ្ច សំសន្ទតិ សមេតិ, អត្ថតោ ឯកីភាវំ គច្ឆតិ. ‘‘ន ហិ ភវំ គោតមោ…បេ… អាសនេន វា និមន្តេតី’’តិ ឯវំ អត្តនា សុតំ ទិដ្ឋេន និគមេត្វា និន្ទន្តោ អាហ – ‘‘តយិទំ ភោ គោតម ន សម្បន្នមេវា’’តិ តំ អភិវាទនាទីនំ អករណំ ន យុត្តមេវ.

អថស្ស ភគវា អត្តុក្កំសនបរវម្ភនទោសំ អនុបគម្ម ករុណាសីតលហទយេន តំ អញ្ញាណំ វិធមិត្វា យុត្តភាវំ ទស្សេតុកាមោ អាហ – ‘‘នាហំ តំ ព្រាហ្មណ …បេ… មុទ្ធាបិ តស្ស វិបតេយ្យា’’តិ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – ‘‘អហំ, ព្រាហ្មណ, អប្បដិហតេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណចក្ខុនា ឱលោកេន្តោបិ តំ បុគ្គលំ ឯតស្មិំ សទេវកាទិភេទេ លោកេ ន បស្សាមិ, យមហំ អភិវាទេយ្យំ វា បច្ចុដ្ឋេយ្យំ វា អាសនេន វា និមន្តេយ្យំ. អនច្ឆរិយំ វា ឯតំ, យ្វាហំ អជ្ជ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ ឯវរូបំ និបច្ចការារហំ បុគ្គលំ ន បស្សាមិ. អបិច ខោ យទាបាហំ សម្បតិជាតោវ ឧត្តរាភិមុខោ សត្តបទវីតិហារេន គន្ត្វា សកលំ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឱលោកេសិំ; តទាបិ ឯតស្មិំ សទេវកាទិភេទេ លោកេ តំ បុគ្គលំ ន បស្សាមិ, យមហំ អភិវាទេយ្យំ វា បច្ចុដ្ឋេយ្យំ វា អាសនេន វា និមន្តេយ្យំ. អថ ខោ មំ សោឡសកប្បសហស្សាយុកោ ខីណាសវមហាព្រហ្មាបិ អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘ត្វំ លោកេ មហាបុរិសោ, ត្វំ សទេវកស្ស លោកស្ស អគ្គោ ច ជេដ្ឋោ ច សេដ្ឋោ ច, នត្ថិ តយា ឧត្តរិតរោ’’តិ សញ្ជាតសោមនស្សោ បតិនាមេសិ; តទាបិ ចាហំ អត្តនា ឧត្តរិតរំ អបស្សន្តោ អាសភិំ វាចំ និច្ឆារេសិំ – ‘‘អគ្គោហមស្មិ លោកស្ស, ជេដ្ឋោហមស្មិ លោកស្ស, សេដ្ឋោហមស្មិ លោកស្សា’’តិ. ឯវំ សម្បតិជាតស្សបិ មយ្ហំ អភិវាទនាទិរហោ បុគ្គលោ នត្ថិ, ស្វាហំ ឥទានិ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ កំ អភិវាទេយ្យំ វា…បេ… អាសនេន វា និមន្តេយ្យំ. តស្មា ត្វំ, ព្រាហ្មណ, មា តថាគតេ ឯវរូបំ និបច្ចការំ បត្ថយិត្ថ. យញ្ហិ, ព្រាហ្មណ, តថាគតោ អភិវាទេយ្យ វា…បេ… អាសនេន វា និមន្តេយ្យ, មុទ្ធាបិ តស្ស បុគ្គលស្ស រត្តិបរិយោសានេ បរិបាកសិថិលពន្ធនំ វណ្ដា បវុត្តតាលផលមិវ គីវតោ បច្ឆិជ្ជិត្វា សហសាវ ភូមិយំ វិបតេយ្យាតិ.

៣. ឯវំ វុត្តេបិ ព្រាហ្មណោ ទុប្បញ្ញតាយ តថាគតស្ស លោកេ ជេដ្ឋភាវំ អសល្លក្ខេន្តោ កេវលំ តំ វចនំ អសហមានោ អាហ – ‘‘អរសរូបោ ភវំ គោតមោ’’តិ. អយំ កិរស្ស អធិប្បាយោ – យំ លោកេ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មសាមីចិកម្មំ ‘‘សាមគ្គិរសោ’’តិ វុច្ចតិ, តំ ភោតោ គោតមស្ស នត្ថិ, តស្មា អរសរូបោ ភវំ គោតមោ, អរសជាតិកោ អរសសភាវោតិ. អថស្ស ភគវា ចិត្តមុទុភាវជននត្ថំ ឧជុវិបច្ចនីកភាវំ បរិហរន្តោ អញ្ញថា តស្ស វចនស្សត្ថំ អត្តនិ សន្ទស្សេន្តោ ‘‘អត្ថិ ខ្វេស ព្រាហ្មណ បរិយាយោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ បរិយាយោតិ ការណំ; អយញ្ហិ បរិយាយសទ្ទោ ទេសនា-វារ-ការណេសុ វត្តតិ. ‘‘មធុបិណ្ឌិកបរិយាយោត្វេវ នំ ធារេហី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២០៥) ហិ ឯស ទេសនាយំ វត្តតិ. ‘‘កស្ស នុ ខោ, អានន្ទ, អជ្ជ បរិយាយោ ភិក្ខុនិយោ ឱវទិតុ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៣៩៨) វារេ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ, ភគវា អញ្ញំ បរិយាយំ អាចិក្ខតុ, យថាយំ ភិក្ខុសង្ឃោ អញ្ញាយ សណ្ឋហេយ្យា’’តិអាទីសុ (បារា. ១៦៤) ការណេ. ស្វាយមិធ ការណេ វត្តតិ. តស្មា ឯត្ថ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – អត្ថិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯតំ ការណំ; យេន ការណេន មំ ‘‘អរសរូបោ ភវំ គោតមោ’’តិ វទមានោ បុគ្គលោ សម្មា វទេយ្យ, អវិតថវាទីតិ សង្ខ្យំ គច្ឆេយ្យ. កតមោ បន សោតិ? យេ តេ ព្រាហ្មណ រូបរសា…បេ… ផោដ្ឋព្ពរសា តេ តថាគតស្ស បហីនាតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យេ តេ ជាតិវសេន វា ឧបបត្តិវសេន វា សេដ្ឋសម្មតានម្បិ បុថុជ្ជនានំ រូបារម្មណាទីនិ អស្សាទេន្តានំ អភិនន្ទន្តានំ រជ្ជន្តានំ ឧប្បជ្ជន្តិ កាមសុខស្សាទសង្ខាតា រូបរសសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពរសា, យេ ឥមំ លោកំ គីវាយ ពន្ធិត្វា វិយ អាវិញ្ឆន្តិ, វត្ថារម្មណាទិសាមគ្គិយញ្ច ឧប្បន្នត្តា សាមគ្គិរសាតិ វុច្ចន្តិ, តេ សព្ពេបិ តថាគតស្ស បហីនាតិ. មយ្ហំ បហីនាតិ វត្តព្ពេបិ មមាការេន អត្តានំ អនុក្ខិបន្តោ ធម្មំ ទេសេតិ. ទេសនាវិលាសោ វា ឯស ភគវតោ.

តត្ថ បហីនាតិ ចិត្តសន្តានតោ វិគតា ជហិតា វា. ឯតស្មិំ បនត្ថេ ករណេ សាមិវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. អរិយមគ្គសត្ថេន ឧច្ឆិន្នំ តណ្ហាវិជ្ជាមយំ មូលមេតេសន្តិ ឧច្ឆិន្នមូលា. តាលវត្ថុ វិយ នេសំ វត្ថុ កតន្តិ តាលាវត្ថុកតា. យថា ហិ តាលរុក្ខំ សមូលំ ឧទ្ធរិត្វា តស្ស វត្ថុមត្តេ តស្មិំ បទេសេ កតេ ន បុន តស្ស តាលស្ស ឧប្បត្តិ បញ្ញាយតិ; ឯវំ អរិយមគ្គសត្ថេន សមូលេ រូបាទិរសេ ឧទ្ធរិត្វា តេសំ បុព្ពេ ឧប្បន្នបុព្ពភាវេន វត្ថុមត្តេ ចិត្តសន្តានេ កតេ សព្ពេបិ តេ ‘‘តាលាវត្ថុកតា’’តិ វុច្ចន្តិ. អវិរូឡ្ហិធម្មត្តា វា មត្ថកច្ឆិន្នតាលោ វិយ កតាតិ តាលាវត្ថុកតា. យស្មា បន ឯវំ តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា ហោន្តិ, យថា នេសំ បច្ឆាភាវោ ន ហោតិ, តថា កតា ហោន្តិ; តស្មា អាហ – ‘‘អនភាវំកតា’’តិ. អយញ្ហេត្ថ បទច្ឆេទោ – អនុអភាវំ កតា អនភាវំកតាតិ. ‘‘អនភាវំ គតា’’តិបិ បាឋោ, តស្ស អនុអភាវំ គតាតិ អត្ថោ. តត្ថ បទច្ឆេទោ អនុអភាវំ គតា អនភាវំ គតាតិ, យថា អនុអច្ឆរិយា អនច្ឆរិយាតិ. អាយតិំ អនុប្បាទធម្មាតិ អនាគតេ អនុប្បជ្ជនកសភាវា. យេ ហិ អភាវំ គតា, តេ បុន កថំ ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ? តេនាហ – ‘‘អនភាវំ គតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា’’តិ.

អយំ ខោ ព្រាហ្មណ បរិយាយោតិ ឥទំ ខោ, ព្រាហ្មណ, ការណំ យេន មំ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ ‘‘អរសរូបោ សមណោ គោតមោ’’តិ. នោ ច ខោ យំ ត្វំ សន្ធាយ វទេសីតិ យញ្ច ខោ ត្វំ សន្ធាយ វទេសិ, សោ បរិយាយោ ន ហោតិ. កស្មា បន ភគវា ឯវមាហ? ននុ ឯវំ វុត្តេ យោ ព្រាហ្មណេន វុត្តោ សាមគ្គិរសោ តស្ស អត្តនិ វិជ្ជមានតា អនុញ្ញាតា ហោតីតិ. វុច្ចតេ, ន ហោតិ. យោ ហិ តំ សាមគ្គិរសំ កាតុំ ភព្ពោ ហុត្វា ន ករោតិ, សោ តទភាវេន អរសរូបោតិ វត្តព្ពោ ភវេយ្យ. ភគវា បន អភព្ពោវ ឯតំ កាតុំ, តេនស្ស ករណេ អភព្ពតំ បកាសេន្តោ អាហ – ‘‘នោ ច ខោ យំ ត្វំ សន្ធាយ វទេសី’’តិ. យំ បរិយាយំ សន្ធាយ ត្វំ មំ ‘‘អរសរូបោ’’តិ វទេសិ, សោ អម្ហេសុ នេវ វត្តព្ពោតិ.

៤. ឯវំ ព្រាហ្មណោ អត្តនា អធិប្បេតំ អរសរូបតំ អារោបេតុំ អសក្កោន្តោ អថាបរំ និព្ភោគោ ភវំ គោតមោតិអាទិមាហ. សព្ពបរិយាយេសុ ចេត្ថ វុត្តនយេនេវ យោជនក្កមំ វិទិត្វា សន្ធាយ ភាសិតមត្តំ ឯវំ វេទិតព្ពំ. ព្រាហ្មណោ តមេវ វយោវុឌ្ឍានំ អភិវាទនកម្មាទិំ លោកេ សាមគ្គិបរិភោគោតិ មញ្ញមានោ តទភាវេន ភគវន្តំ និព្ភោគោតិ អាហ. ភគវា បន យ្វាយំ រូបាទីសុ សត្តានំ ឆន្ទរាគបរិភោគោ តទភាវំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរម្បិ បរិយាយំ អនុជានាតិ.

៥. បុន ព្រាហ្មណោ យំ លោកេ វយោវុឌ្ឍានំ អភិវាទនាទិកុលសមុទាចារកម្មំ លោកិយា ករោន្តិ តស្ស អកិរិយំ សម្បស្សមានោ ភគវន្តំ អកិរិយវាទោតិ អាហ. ភគវា បន, យស្មា កាយទុច្ចរិតាទីនំ អកិរិយំ វទតិ តស្មា, តំ អកិរិយវាទំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរម្បិ បរិយាយំ អនុជានាតិ. តត្ថ ច កាយទុច្ចរិតន្តិ បាណាតិបាត-អទិន្នាទាន-មិច្ឆាចារចេតនា វេទិតព្ពា. វចីទុច្ចរិតន្តិ មុសាវាទ-បិសុណវាចា-ផរុសវាចា-សម្ផប្បលាបចេតនា វេទិតព្ពា. មនោទុច្ចរិតន្តិ អភិជ្ឈាព្យាបាទមិច្ឆាទិដ្ឋិយោ វេទិតព្ពា. ឋបេត្វា តេ ធម្មេ, អវសេសា អកុសលា ធម្មា ‘‘អនេកវិហិតា បាបកា អកុសលា ធម្មា’’តិ វេទិតព្ពា.

៦. បុន ព្រាហ្មណោ តមេវ អភិវាទនាទិកម្មំ ភគវតិ អបស្សន្តោ ឥមំ ‘‘អាគម្ម អយំ លោកតន្តិ លោកបវេណី ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ មញ្ញមានោ ភគវន្តំ ឧច្ឆេទវាទោតិ អាហ. ភគវា បន យស្មា អដ្ឋសុ លោភសហគតចិត្តេសុ បញ្ចកាមគុណិករាគស្ស ទ្វីសុ អកុសលចិត្តេសុ ឧប្បជ្ជមានកទោសស្ស ច អនាគាមិមគ្គេន ឧច្ឆេទំ វទតិ. សព្ពាកុសលសម្ភវស្ស បន និរវសេសស្ស មោហស្ស អរហត្តមគ្គេន ឧច្ឆេទំ វទតិ. ឋបេត្វា តេ តយោ, អវសេសានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ យថានុរូបំ ចតូហិ មគ្គេហិ ឧច្ឆេទំ វទតិ; តស្មា តំ ឧច្ឆេទវាទំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរម្បិ បរិយាយំ អនុជានាតិ.

៧. បុន ព្រាហ្មណោ ‘‘ជិគុច្ឆតិ មញ្ញេ សមណោ គោតមោ ឥទំ វយោវុឌ្ឍានំ អភិវាទនាទិកុលសមុទាចារកម្មំ, តេន តំ ន ករោតី’’តិ មញ្ញមានោ ភគវន្តំ ជេគុច្ឆីតិ អាហ. ភគវា បន យស្មា ជិគុច្ឆតិ កាយទុច្ចរិតាទីហិ; កិំ វុត្តំ ហោតិ? យញ្ច តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ, យញ្ច ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ, យញ្ច តិវិធំ មនោទុច្ចរិតំ, យា ច ឋបេត្វា តានិ ទុច្ចរិតានិ អវសេសានំ លាមកដ្ឋេន បាបកានំ អកោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិ សមាបជ្ជនា សមង្គិភាវោ, តំ សព្ពម្បិ គូថំ វិយ មណ្ឌនកជាតិយោ បុរិសោ ជិគុច្ឆតិ ហិរីយតិ, តស្មា តំ ជេគុច្ឆិតំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរម្បិ បរិយាយំ អនុជានាតិ. តត្ថ ‘‘កាយទុច្ចរិតេនា’’តិ ឧបយោគត្ថេ ករណវចនំ ទដ្ឋព្ពំ.

៨. បុន ព្រាហ្មណោ តមេវ អភិវាទនាទិកម្មំ ភគវតិ អបស្សន្តោ ‘‘អយំ ឥមំ លោកជេដ្ឋកកម្មំ វិនេតិ វិនាសេតិ, អថ វា យស្មា ឯតំ សាមីចិកម្មំ ន ករោតិ តស្មា អយំ វិនេតព្ពោ និគ្គណ្ហិតព្ពោ’’តិ មញ្ញមានោ ភគវន្តំ វេនយិកោតិ អាហ. តត្រាយំ បទត្ថោ – វិនយតីតិ វិនយោ, វិនាសេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. វិនយោ ឯវ វេនយិកោ, វិនយំ វា អរហតីតិ វេនយិកោ, និគ្គហំ អរហតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ភគវា បន, យស្មា រាគាទីនំ វិនយាយ វូបសមាយ ធម្មំ ទេសេតិ, តស្មា វេនយិកោ ហោតិ. អយមេវ ចេត្ថ បទត្ថោ – វិនយាយ ធម្មំ ទេសេតីតិ វេនយិកោ. វិចិត្រា ហិ តទ្ធិតវុត្តិ! ស្វាយំ តំ វេនយិកភាវំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរម្បិ បរិយាយំ អនុជានាតិ.

៩. បុន ព្រាហ្មណោ យស្មា អភិវាទនាទីនិ សាមីចិកម្មានិ ករោន្តា វយោវុឌ្ឍេ តោសេន្តិ ហាសេន្តិ, អករោន្តា បន តាបេន្តិ វិហេសេន្តិ ទោមនស្សំ នេសំ ឧប្បាទេន្តិ, ភគវា ច តានិ ន ករោតិ; តស្មា ‘‘អយំ វយោវុឌ្ឍេ តបតី’’តិ មញ្ញមានោ សប្បុរិសាចារវិរហិតត្តា វា ‘‘កបណបុរិសោ អយ’’ន្តិ មញ្ញមានោ ភគវន្តំ តបស្សីតិ អាហ. តត្រាយំ បទត្ថោ – តបតីតិ តបោ, រោសេតិ វិហេសេតីតិ វុត្តំ ហោតិ, សាមីចិកម្មាករណស្សេតំ នាមំ. តបោ អស្ស អត្ថីតិ តបស្សី. ទុតិយេ អត្ថវិកប្បេ ព្យញ្ជនានិ អវិចារេត្វា លោកេ កបណបុរិសោ ‘‘តបស្សី’’តិ វុច្ចតិ. ភគវា បន យេ អកុសលា ធម្មា លោកំ តបនតោ តបនីយាតិ វុច្ចន្តិ, តេសំ បហីនត្តា យស្មា តបស្សីតិ សង្ខ្យំ គតោ, តស្មា តំ តបស្សិតំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរម្បិ បរិយាយំ អនុជានាតិ. តត្រាយំ បទត្ថោ – តបន្តីតិ តបា, អកុសលធម្មានមេតំ អធិវចនំ. វុត្តម្បិ ហេតំ – ‘‘ឥធ តប្បតិ បេច្ច តប្បតី’’តិ. តថា តេ តបេ អស្សិ និរស្សិ បហាសិ វិទ្ធំសេសីតិ តបស្សី.

១០. បុន ព្រាហ្មណោ តំ អភិវាទនាទិកម្មំ ទេវលោកគព្ភសម្បត្តិយា ទេវលោកបដិសន្ធិបដិលាភាយ សំវត្តតីតិ មញ្ញមានោ ភគវតិ ចស្ស អភាវំ ទិស្វា ភគវន្តំ អបគព្ភោតិ អាហ. កោធវសេន វា ភគវតោ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិគ្គហណេ ទោសំ ទស្សេន្តោបិ ឯវមាហ. តត្រាយំ បទត្ថោ – គព្ភតោ អបគតោតិ អបគព្ភោ, អភព្ពោ ទេវលោកូបបត្តិំ បាបុណិតុន្តិ អធិប្បាយោ. ហីនោ វា គព្ភោ អស្សាតិ អបគព្ភោ, ទេវលោកគព្ភបរិពាហិរត្តា អាយតិំ ហីនគព្ភបដិលាភភាគីតិ, ហីនោ វាស្ស មាតុកុច្ឆិម្ហិ គព្ភវាសោ អហោសីតិ អធិប្បាយោ. ភគវតោ បន យស្មា អាយតិំ គព្ភសេយ្យា អបគតា, តស្មា សោ តំ អបគព្ភតំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរម្បិ បរិយាយំ អនុជានាតិ. តត្រ ច យស្ស ខោ ព្រាហ្មណ អាយតិំ គព្ភសេយ្យា បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ បហីនាតិ ឯតេសំ បទានំ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – ព្រាហ្មណ, យស្ស បុគ្គលស្ស អនាគតេ គព្ភសេយ្យា, បុនព្ភវេ ច អភិនិព្ពត្តិ អនុត្តរេន មគ្គេន វិហតការណត្តា បហីនាតិ. គព្ភសេយ្យគ្គហណេន ចេត្ថ ជលាពុជយោនិ គហិតា. បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិគ្គហណេន ឥតរា តិស្សោបិ.

អបិច គព្ភស្ស សេយ្យា គព្ភសេយ្យា, បុនព្ភវោ ឯវ អភិនិព្ពត្តិ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា ច វិញ្ញាណដ្ឋិតីតិ វុត្តេបិ ន វិញ្ញាណតោ អញ្ញា ឋិតិ អត្ថិ, ឯវមិធាបិ ន គព្ភតោ អញ្ញា សេយ្យាតិ វេទិតព្ពា. អភិនិព្ពត្តិ ច នាម យស្មា បុនព្ភវភូតាបិ អបុនព្ភវភូតាបិ អត្ថិ, ឥធ ច បុនព្ភវភូតា អធិប្បេតា. តស្មា វុត្តំ – ‘‘បុនព្ភវោ ឯវ អភិនិព្ពត្តិ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តី’’តិ.

១១. ឯវំ អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ អរសរូបតាទីហិ អដ្ឋហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសន្តម្បិ ព្រាហ្មណំ ភគវា ធម្មិស្សរោ ធម្មរាជា ធម្មស្សាមី តថាគតោ អនុកម្បាយ សីតលេនេវ ចក្ខុនា ឱលោកេន្តោ យំ ធម្មធាតុំ បដិវិជ្ឈិត្វា ទេសនាវិលាសប្បត្តោ ហោតិ, តស្សា ធម្មធាតុយា សុប្បដិវិទ្ធត្តា វិគតវលាហកេ អន្តលិក្ខេ សមព្ភុគ្គតោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ សរទកាលេ សូរិយោ វិយ ច ព្រាហ្មណស្ស ហទយន្ធការំ វិធមន្តោ តានិយេវ អក្កោសវត្ថូនិ តេន តេន បរិយាយេន អញ្ញថា ទស្សេត្វា, បុនបិ អត្តនោ ករុណាវិប្ផារំ អដ្ឋហិ លោកធម្មេហិ អកម្បិយភាវេន បដិលទ្ធំ, តាទិគុណលក្ខណំ បថវីសមចិត្តតំ អកុប្បធម្មតញ្ច បកាសេន្តោ ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ កេវលំ បលិតសិរខណ្ឌទន្តវលិត្តចតាទីហិ អត្តនោ វុឌ្ឍភាវំ សញ្ជានាតិ, នោ ច ខោ ជានាតិ អត្តានំ ជាតិយា អនុគតំ ជរាយ អនុសដំ ព្យាធិនា អភិភូតំ មរណេន អព្ភាហតំ វដ្ដខាណុភូតំ អជ្ជ មរិត្វា បុន ស្វេវ ឧត្តានសយនទារកភាវគមនីយំ. មហន្តេន ខោ បន ឧស្សាហេន មម សន្តិកំ អាគតោ, តទស្ស អាគមនំ សាត្ថកំ ហោតូ’’តិ ចិន្តេត្វា ឥមស្មិំ លោកេ អត្តនោ អប្បដិសមំ បុរេជាតភាវំ ទស្សេន្តោ សេយ្យថាបិ ព្រាហ្មណាតិអាទិនា នយេន ព្រាហ្មណស្ស ធម្មទេសនំ វឌ្ឍេសិ.