៥. សហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៩. បញ្ចមសិក្ខាបទេ – មុដ្ឋស្សតី អសម្បជានាតិ បុព្ពភាគេ សតិសម្បជញ្ញស្ស អករណវសេនេតំ វុត្តំ, ភវង្គោតិណ្ណកាលេ បន កុតោ សតិសម្បជញ្ញន្តិ! វិកូជមានាតិ វិប្បលបមានា. កាកច្ឆមានាតិ នាសាយ កាកសទ្ទំ វិយ និរត្ថកសទ្ទំ មុញ្ចមានា. ឧបាសកាតិ បឋមតរំ ឧដ្ឋិតឧបាសកា.

៥០. ឯតទវោចុន្តិ ‘‘ភគវតា អាវុសោ រាហុល សិក្ខាបទំ បញ្ញត្ត’’ន្តិ ភិក្ខូ សិក្ខាបទគារវេនេវ ឯតំ អវោចុំ. បកតិយា បន តេ ភគវតិ ច គារវេន អាយស្មតោ ច រាហុលស្ស សិក្ខាកាមតាយ តស្ស អាយស្មតោ វសនដ្ឋានំ អាគតស្ស ចូឡមញ្ចកំ វា អបស្សេនំ វា យំ អត្ថិ តំ បញ្ញបេត្វា ចីវរំ វា ឧត្តរាសង្គំ វា ឧស្សីសករណត្ថាយ ទេន្តិ. តត្រិទំ តស្សាយស្មតោ សិក្ខាកាមតាយ – ភិក្ខូ កិរ តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា មុដ្ឋិសម្មុញ្ជនិញ្ច កចវរឆឌ្ឌនកញ្ច ពហិ ខិបន្តិ. អថញ្ញេហិ ‘‘អាវុសោ កេនិទំ បាតិត’’ន្តិ វុត្តេ អញ្ញេ ឯវំ វទន្តិ – ‘‘ភន្តេ, រាហុលោ ឥមស្មិំ បទេសេ សញ្ចរិ, តេន នុ ខោ បាតិត’’ន្តិ. សោ បនាយស្មា ‘‘ន មយ្ហំ ភន្តេ ឥទំ កម្ម’’ន្តិ ឯកទិវសម្បិ អវត្វា តំ បដិសាមេត្វា ភិក្ខូ ខមាបេត្វា គច្ឆតិ. វច្ចកុដិយា សេយ្យំ កប្បេសីតិ តំយេវ សិក្ខាកាមតំ អនុព្រូហន្តោ ធម្មសេនាបតិមហាមោគ្គល្លានអានន្ទត្ថេរាទីនំ សន្តិកំ អគន្ត្វា ភគវតោ វឡញ្ជនកវច្ចកុដិយំ សេយ្យំ កប្បេសិ. សា កិរ កុដិ កវាដពទ្ធា គន្ធបរិភណ្ឌកតា សមោសរិតបុប្ផទាមា ចេតិយដ្ឋានមិវ តិដ្ឋតិ, អបរិភោគា អញ្ញេសំ.

៥១. ឧត្តរិទិរត្តតិរត្តន្តិ ភគវា សាមណេរានំ សង្គហករណត្ថាយ តិរត្តំ បរិហារំ អទាសិ. ន ហិ យុត្តំ កុលទារកេ បព្ពាជេត្វា នានុគ្គហេតុន្តិ. សហសេយ្យន្តិ ឯកតោ សេយ្យំ. សេយ្យាតិ កាយប្បសារណសង្ខាតំ សយនម្បិ វុច្ចតិ, យស្មិំ សេនាសនេ សយន្តិ, តម្បិ. តត្ថ សេនាសនំ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘សេយ្យា នាម សព្ពច្ឆន្នា’’តិអាទិ វុត្តំ. កាយប្បសារណំ ទស្សេតុំ អនុបសម្បន្នេ និបន្នេ ភិក្ខុ និបជ្ជតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្មា អយមេត្ថ អត្ថោ – ‘‘សេនាសនសង្ខាតំ សេយ្យំ បវិសិត្វា កាយប្បសារណសង្ខាតំ សេយ្យំ កប្បេយ្យ វិទហេយ្យ សម្បាទេយ្យា’’តិ. សព្ពច្ឆន្នាតិអាទិនា បន តស្សា សេនាសនសង្ខាតាយ សេយ្យាយ លក្ខណំ វុត្តំ. តស្មា យំ សេនាសនំ ឧបរិ បញ្ចហិ ឆទនេហិ អញ្ញេន វា កេនចិ សព្ពមេវ បដិច្ឆន្នំ, អយំ សព្ពច្ឆន្នា នាម សេយ្យា. អដ្ឋកថាសុ បន បាកដវោហារំ គហេត្វា វាចុគ្គតវសេន ‘‘សព្ពច្ឆន្នា នាម បញ្ចហិ ឆទនេហិ ឆន្នា’’តិ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ វុត្តំ? អថ ខោ ទុស្សកុដិយំ វសន្តស្សាបិ ន សក្កា អនាបត្តិ កាតុំ, តស្មា យំ កិញ្ចិ បដិច្ឆាទនសមត្ថំ ឥធ ឆទនញ្ច បរិច្ឆន្នញ្ច វេទិតព្ពំ. បញ្ចវិធច្ឆទនេយេវ ហិ គយ្ហមានេ បទរច្ឆន្នេបិ សហសេយ្យា ន ភវេយ្យ. យំ បន សេនាសនំ ភូមិតោ បដ្ឋាយ យាវ ឆទនំ អាហច្ច បាការេន វា អញ្ញេន វា កេនចិ អន្តមសោ វត្ថេនាបិ បរិក្ខិត្តំ, អយំ សព្ពបរិច្ឆន្នា នាម សេយ្យា. ឆទនំ អនាហច្ច សព្ពន្តិមេន បរិយាយេន ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធេន បាការាទិនា បរិក្ខិត្តាបិ សព្ពបរិច្ឆន្នាយេវាតិ កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. យស្សា បន ឧបរិ ពហុតរំ ឋានំ ឆន្នំ, អប្បំ អច្ឆន្នំ, សមន្តតោ វា ពហុតរំ បរិក្ខិត្តំ, អប្បំ អបរិក្ខិត្តំ, អយំ យេភុយ្យេន ឆន្នា យេភុយ្យេន បរិច្ឆន្នា នាម. ឥមិនា ហិ លក្ខណេន សមន្នាគតោ សចេបិ សត្តភូមកោ បាសាទោ ឯកូបចារោ ហោតិ, សតគព្ភំ វា ចតុស្សាលំ វា, ឯកសេយ្យាឥច្ចេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចតុត្ថេ ទិវសេ អត្ថង្គតេ សូរិយេ អនុបសម្បន្នេ និបន្នេ ភិក្ខុ និបជ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិអាទិ.

តត្ថ ច និបជ្ជនមត្តេនេវ បាចិត្តិយំ. សចេ បន សម្ពហុលា សាមណេរា, ឯកោ ភិក្ខុ, សាមណេរគណនាយ បាចិត្តិយា. តេ ចេ ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ និបជ្ជន្តិ, តេសំ បយោគេ បយោគេ ភិក្ខុស្ស អាបត្តិ. ភិក្ខុស្ស ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ និបជ្ជនេ បន ភិក្ខុស្សេវ បយោគេន ភិក្ខុស្ស អាបត្តិ. សចេ បន សម្ពហុលា ភិក្ខូ ឯកោ សាមណេរោ សព្ពេសំ អាបត្តិំ ករោតិ, តស្ស ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ និបជ្ជនេនបិ ភិក្ខូនំ អាបត្តិយេវ. ឧភយេសំ សម្ពហុលភាវេបិ ឯសេវ នយោ.

អបិចេត្ថ ឯកាវាសាទិកម្បិ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ. យោ ហិ ឯកស្មិំ អាវាសេ ឯកេនេវ អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ តិរត្តំ សហសេយ្យំ កប្បេតិ, តស្ស ចតុត្ថទិវសតោ បដ្ឋាយ ទេវសិកា អាបត្តិ. យោបិ ឯកស្មិំយេវ អាវាសេ នានាអនុបសម្បន្នេហិ សទ្ធិំ តិរត្តំ សហសេយ្យំ កប្បេតិ, តស្សបិ. យោបិ នានាអាវាសេសុ ឯកេនេវ អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ តិរត្តំ សហសេយ្យំ កប្បេតិ, តស្សបិ. យោបិ នានាអាវាសេសុ នានាអនុបសម្បន្នេហិ សទ្ធិំ យោជនសតម្បិ គន្ត្វា សហសេយ្យំ កប្បេតិ, តស្សបិ ចតុត្ថទិវសតោ បដ្ឋាយ ទេវសិកា អាបត្តិ.

អយញ្ច សហសេយ្យាបត្តិ នាម ‘‘ភិក្ខុំ ឋបេត្វា អវសេសោ អនុបសម្បន្នោ នាមា’’តិ វចនតោ តិរច្ឆានគតេនបិ សទ្ធិំ ហោតិ, តត្រ តិរច្ឆានគតស្ស បរិច្ឆេទោ មេថុនធម្មាបត្តិយា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. តស្មា សចេបិ គោធាពិឡាលមង្គុសាទីសុ កោចិ បវិសិត្វា ភិក្ខុនោ វសនសេនាសនេ ឯកូបចារដ្ឋានេ សយតិ, សហសេយ្យាវ ហោតិ.

យទិ បន ថម្ភានំ ឧបរិ កតបាសាទស្ស ឧបរិមតលេន សទ្ធិំ អសម្ពទ្ធភិត្តិកស្ស ភិត្តិយា ឧបរិ ឋិតសុសិរតុលាសីសស្ស សុសិរេន បវិសិត្វា តុលាយ អព្ភន្តរេ សយិត្វា តេនេវ សុសិរេន និក្ខមិត្វា គច្ឆតិ, ហេដ្ឋាបាសាទេ សយិតភិក្ខុស្ស អនាបត្តិ. សចេ ឆទនេ ឆិទ្ទំ ហោតិ, តេន បវិសិត្វា អន្តោឆទនេ វសិត្វា តេនេវ បក្កមតិ, នានូបចារេ ឧបរិមតលេ ឆទនព្ភន្តរេ សយិតស្ស អាបត្តិ, ហេដ្ឋិមតលេ សយិតស្ស អនាបត្តិ. សចេ អន្តោបាសាទេនេវ អារោហិត្វា សព្ពតលានិ បរិភុញ្ជន្តិ, ឯកូបចារានិ ហោន្តិ, តេសុ យត្ថ កត្ថចិ សយិតស្ស អាបត្តិ.

សភាសង្ខេបេន កតេ អឌ្ឍកុដ្ដកសេនាសនេ សយិតស្ស វាឡសង្ឃាដាទីសុ កបោតាទយោ បវិសិត្វា សយន្តិ, អាបត្តិយេវ. បរិក្ខេបស្ស ពហិគតេ និព្ពកោសព្ភន្តរេ សយន្តិ, អនាបត្តិ. បរិមណ្ឌលំ វា ចតុរស្សំ វា ឯកច្ឆទនាយ គព្ភមាលាយ សតគព្ភំ ចេបិ សេនាសនំ ហោតិ, តត្រ ចេ ឯកេន សាធារណទ្វារេន បវិសិត្វា វិសុំ បាការេន អបរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារេ សព្ពគព្ភេ បវិសន្តិ, ឯកគព្ភេបិ អនុបសម្បន្នេ និបន្នេ សព្ពគព្ភេសុ និបន្នានំ អាបត្តិ. សចេ សបមុខា គព្ភា ហោន្តិ, បមុខស្ស ឧបរិ អច្ឆន្នំ ឧច្ចវត្ថុកំ ចេបិ ហោតិ, បមុខេ សយិតោ គព្ភេ សយិតានំ អាបត្តិំ ន ករោតិ. សចេ បន គព្ភច្ឆទនេនេវ សទ្ធិំ សម្ពទ្ធច្ឆទនំ ហោតិ, តត្រ សយិតោ សព្ពេសំ អាបត្តិំ ករោតិ. កស្មា? សព្ពច្ឆន្នត្តា សព្ពបរិច្ឆន្នត្តា ច, គព្ភបរិក្ខេបោយេវ ហិស្ស បរិក្ខេបោតិ. ឯតេនេវ ហិ នយេន អដ្ឋកថាសុ លោហបាសាទបរិក្ខេបស្ស ចតូសុ ទ្វារកោដ្ឋកេសុ អាបត្តិ វុត្តា.

យំ បន អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តីតិ ភូមិយំ វិនា ជគតិយា បមុខំ សន្ធាយ កថិន’’ន្តិ វុត្តំ, តំ អន្ធករដ្ឋេ បាដេក្កសន្និវេសា ឯកច្ឆទនា គព្ភបាឡិយោ សន្ធាយ វុត្តំ. យញ្ច តត្ថ ‘‘ភូមិយំ វិនា ជគតិយា’’តិ វុត្តំ, តំ នេវ អដ្ឋកថាសុ អត្ថិ; ន បាឡិយា សមេតិ. ទសហត្ថុព្ពេធាបិ ហិ ជគតិ បរិក្ខេបសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ. តស្មា យម្បិ តត្ថ ទុតិយសិក្ខាបទេ ជគតិយា បមាណំ វត្វា ‘‘ឯតំ ឯកូបចារំ បរិច្ឆន្នំ នាម ហោតី’’តិ វុត្តំ, តំ ន គហេតព្ពំ. យេបិ ឯកសាលទ្វិសាលតិសាលចតុស្សាលសន្និវេសា មហាបាសាទា ឯកស្មិំ ឱកាសេ បាទេ ធោវិត្វា បវិដ្ឋេន សក្កា ហោន្តិ សព្ពត្ថ អនុបរិគន្តុំ, តេសុបិ សហសេយ្យាបត្តិយា ន មុច្ចតិ. សចេ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ ឧបចារំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា កតា ហោន្តិ, ឯកូបចារដ្ឋានេយេវ អាបត្តិ.

ទ្វីហិ ទ្វារេហិ យុត្តស្ស សុធាឆទនមណ្ឌបស្ស មជ្ឈេ បាការំ ករោន្តិ, ឯកេន ទ្វារេន បវិសិត្វា ឯកស្មិំ បរិច្ឆេទេ អនុបសម្បន្នោ សយតិ, ឯកស្មិំ ភិក្ខុ, អនាបត្តិ. បាការេ គោធាទីនំ បវិសនមត្តម្បិ ឆិទ្ទំ ហោតិ, ឯកស្មិញ្ច បរិច្ឆេទេ គោធា សយន្តិ, អនាបត្តិយេវ. ន ហិ ឆិទ្ទេន គេហំ ឯកូបចារំ នាម ហោតិ. សចេ បាការមជ្ឈេ ឆិន្ទិត្វា ទ្វារំ យោជេន្តិ, ឯកូបចារតាយ អាបត្តិ. តំ ទ្វារំ កវាដេន បិទហិត្វា សយន្តិ, អាបត្តិយេវ. ន ហិ ទ្វារបិទហនេន គេហំ នានូបចារំ នាម ហោតិ, ទ្វារំ វា អទ្វារំ. កវាដញ្ហិ សំវរណវិវរណេហិ យថាសុខំ វឡញ្ជនត្ថាយ កតំ, ន វឡញ្ជនូបច្ឆេទនត្ថាយ. សចេ បន តំ ទ្វារំ បុន ឥដ្ឋកាហិ បិទហន្តិ, អទ្វារំ ហោតិ, បុរិមេ នានូបចារភាវេយេវ តិដ្ឋតិ. ទីឃបមុខំ ចេតិយឃរំ ហោតិ. ឯកំ កវាដំ អន្តោ, ឯកំ ពហិ, ទ្វិន្នំ កវាដានំ អន្តរេ អនុបសម្បន្នោ អន្តោចេតិយឃរេ សយន្តស្ស អាបត្តិំ ករោតិ, ឯកូបចារត្តា.

តត្រ យស្ស ‘‘សិយា អយំ ឯកូបចារនានូបចារតា នាម ឧទោសិតសិក្ខាបទេ វុត្តា, ឥធ បន ‘សេយ្យា នាម សព្ពច្ឆន្នា សព្ពបរិច្ឆន្នា យេភុយ្យេន ឆន្នា យេភុយ្យេន បរិច្ឆន្នា’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, បិហិតទ្វារោ ច គព្ភោ សព្ពបរិច្ឆន្នោវ ហោតិ. តស្មា តត្ថ អន្តោ សយិតេនេវ សទ្ធិំ អាបត្តិ, ពហិ សយិតេន អនាបត្តី’’តិ. សោ ឯវំ វត្តព្ពោ – ‘‘អបិហិតទ្វារេ បន កស្មា ពហិ សយិតេន អាបត្តី’’តិ? បមុខស្ស គព្ភេន សទ្ធិំ សព្ពច្ឆន្នត្តា. ‘‘កិំ បន គព្ភេ បិហិតេ ឆទនំ វិទ្ធស្តំ ហោតី’’តិ? ន វិទ្ធស្តំ, គព្ភេន សទ្ធិំ បមុខស្ស សព្ពបរិច្ឆន្នតា ន ហោតិ. ‘‘កិំ បរិក្ខេបោ វិទ្ធស្តោ’’តិ? អទ្ធា វក្ខតិ ‘‘ន វិទ្ធស្តោ, កវាដេន ឧបចារោ បរិច្ឆន្នោ’’តិ. ឯវំ ទូរម្បិ គន្ត្វា បុន ឯកូបចារនានូបចារតំយេវ បច្ចាគមិស្សតិ.

អបិច យទិ ព្យញ្ជនមត្តេយេវ អត្ថោ សុវិញ្ញេយ្យោ សិយា, សព្ពច្ឆន្នាតិ វចនតោ បញ្ចន្នំ អញ្ញតរេន ឆទនេន ឆន្នា ឯវ សេយ្យា សិយា, ន អញ្ញេន. ឯវញ្ច សតិ បទរច្ឆន្នាទីសុ អនាបត្តិ សិយា. តតោ យទត្ថំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, ស្វេវ អត្ថោ បរិហាយេយ្យ. បរិហាយតុ វា មា វា, កថំ អវុត្តំ គហេតព្ពន្តិ; កោ វា វទតិ ‘‘អវុត្តំ គហេតព្ព’’ន្តិ? វុត្តញ្ហេតំ អនិយតេសុ – ‘‘បដិច្ឆន្នំ នាម អាសនំ កុដ្ដេន វា កវាដេន វា កិលញ្ជេន វា សាណិបាការេន វា រុក្ខេន វា ថម្ភេន វា កោដ្ឋលិកាយ វា យេន កេនចិ បដិច្ឆន្នំ ហោតី’’តិ. តស្មា យថា តត្ថ យេន កេនចិ បដិច្ឆន្នំ បដិច្ឆន្នមេវ, ឯវមិធាបិ គហេតព្ពំ. តស្មា សេនាសនំ ខុទ្ទកំ វា ហោតុ មហន្តំ វា អញ្ញេន សទ្ធិំ សម្ពទ្ធំ វា អសម្ពទ្ធំ វា ទីឃំ វា វដ្ដំ វា ចតុរស្សំ វា ឯកភូមកំ វា, អនេកភូមកំ វា, យំ យំ ឯកូបចារំ សព្ពត្ថ យេន កេនចិ បដិច្ឆាទនេន សព្ពច្ឆន្នេ សព្ពបរិច្ឆន្នេ យេភុយ្យេន វា ឆន្នេ យេភុយ្យេន វា បរិច្ឆន្នេ សហសេយ្យាបត្តិ ហោតីតិ.

៥៣. ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯត្ថ សព្ពច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេតិ ឯវមាទីសុបិ មហាបច្ចរិយំ ទុក្កដមេវាតិ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សព្ពច្ឆន្នេ យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, សព្ពច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, យេភុយ្យេនឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, សព្ពបរិច្ឆន្នេ យេភុយ្យេនឆន្នេ បាចិត្តិយំ, សព្ពបរិឆន្នេ ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, បាឡិយំ វុត្តបាចិត្តិយេន សទ្ធិំ សត្ត បាចិត្តិយានី’’តិ វុត្តំ. ‘‘សព្ពច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, យេភុយ្យេនឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, សព្ពបរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, បាឡិយំ ទុក្កដេន សហ បញ្ច ទុក្កដានី’’តិ វុត្តំ.

‘‘ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ អនាបត្តិ, ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ អនាបត្តិ, ចូឡកច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ អនាបត្តិ, សព្ពច្ឆន្នេ សព្ពអបរិច្ឆន្នេតិ ច ឯត្ថ សេនម្ពមណ្ឌបវណ្ណំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ឥមិនាបេតំ វេទិតព្ពំ – ‘‘យថា ជគតិ បរិក្ខេបសង្ខយ ន គច្ឆតី’’តិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

ឯឡកលោមសមុដ្ឋានំ – កាយតោ ច កាយចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

សហសេយ្យសិក្ខាបទំ បញ្ចមំ.