៩. ចម្បេយ្យក្ខន្ធកំ

កស្សបគោត្តភិក្ខុវត្ថុកថា

៣៨០. ចម្បេយ្យក្ខន្ធកេ – គគ្គរាយ បោក្ខរណិយា តីរេតិ គគ្គរានាមិកាយ ឥត្ថិយា ការិតបោក្ខរណិយា តីរេ. តន្តិពទ្ធោតិ តស្មិំ អាវាសេ កត្តព្ពតាតន្តិបដិពទ្ធោ. ឧស្សុក្កម្បិ អកាសិ យាគុយាតិអាទីសុ មនុស្សេហិ អាគន្តុកេសុ អាគតេសុ អាចិក្ខេយ្យាថាតិ វុត្តដ្ឋានេយេវ ឧស្សុក្កំ កាតុំ វដ្ដតិ; ន អវុត្តដ្ឋានេ. គច្ឆ ត្វំ ភិក្ខូតិ សត្ថា តស្ស ភិក្ខុនោ តត្ថេវ សេនាសនំ សប្បាយន្តិ អទ្ទស, តេនេវមាហ.

៣៨២. អធម្មេន វគ្គកម្មំ ករោន្តីតិអាទីនំ បរតោ បាឡិយំយេវ នានាករណំ អាគមិស្សតិ.

៣៨៥. អញ្ញត្រាបិ ធម្មា កម្មំ ករោន្តីតិ អញ្ញត្រាបិ ធម្មំ កម្មំ ករោន្តិ, អយមេវ វា បាឋោ. ភូតេន វត្ថុនា កតំ ធម្មេន កតំ នាម ហោតិ, តថា ន ករោន្តីតិ អត្ថោ. អញ្ញត្រាបិ វិនយា កម្មំ, អញ្ញត្រាបិ សត្ថុសាសនា កម្មន្តិ ឯតេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បន វិនយោតិ ចោទនា ច សារណា ច. សត្ថុសាសនន្តិ ញត្តិសម្បទា អនុស្សាវនសម្បទា ច; តាហិ វិនា កម្មំ ករោន្តីតិ អត្ថោ. បដិកុដ្ឋកតន្តិ បដិកុដ្ឋញ្ចេវ កតញ្ច; យំ អញ្ញេសុ បដិក្កោសន្តេសុ កតំ តំ បដិកុដ្ឋញ្ចេវ ហោតិ កតញ្ច; តាទិសម្បិ កម្មំ ករោន្តីតិ អត្ថោ.

៣៨៧. ឆយិមានិ ភិក្ខវេ កម្មានិ អធម្មកម្មន្តិអាទីសុ បន ‘‘ធម្មោ’’តិ បាឡិយា អធិវចនំ. តស្មា យំ យថាវុត្តាយ បាឡិយា ន ករិយតិ, តំ អធម្មកម្មន្តិ វេទិតព្ពំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន បាឡិយំយេវ អាគតោ. សោ ច ខោ ញត្តិទុតិយញត្តិចតុត្ថកម្មានំយេវ វសេន. យស្មា បន ញត្តិកម្មេ ញត្តិទុតិយញត្តិចតុត្ថេសុ វិយ ហាបនំ វា អញ្ញថា ករណំ វា នត្ថិ, អបលោកនកម្មញ្ច សាវេត្វាវ ករិយតិ, តស្មា តានិ បាឡិយំ ន ទស្សិតានិ, តេសំ សព្ពេសម្បិ កម្មានំ វិនិច្ឆយំ បរតោ វណ្ណយិស្សាម.

ចតុវគ្គករណាទិកថា

៣៨៨. ឥទានិ យទិទំ ឆដ្ឋំ ធម្មេន សមគ្គកម្មំ នាម, តំ យេហិ សង្ឃេហិ កាតព្ពំ, តេសំ បភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ច សង្ឃា’’តិអាទិ វុត្តំ. កម្មប្បត្តោតិ កម្មំ បត្តោ, កម្មយុត្តោ កម្មារហោ; ន កិញ្ចិ កម្មំ កាតុំ នារហតីតិ អត្ថោ.

៣៨៩. ចតុវគ្គករណញ្ចេ ភិក្ខវេ កម្មំ ភិក្ខុនិចតុត្ថោតិអាទិ បរិសតោ កម្មវិបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ ឧក្ខិត្តកគ្គហណេន កម្មនានាសំវាសកោ គហិតោ, នានាសំវាសកគ្គហណេន លទ្ធិនានាសំវាសកោ. នានាសីមាយ ឋិតចតុត្ថោតិ សីមន្តរិកាយ វា ពហិសីមាយ វា ហត្ថបាសេ ឋិតេនាបិ សទ្ធិំ ចតុវគ្គោ ហុត្វាតិ អត្ថោ.

៣៩៣. បារិវាសិកចតុត្ថោតិអាទិ បរិវាសាទិកម្មានំយេវ បរិសតោ វិបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ, តេសំ វិនិច្ឆយំ បរតោ វណ្ណយិស្សាម.

៣៩៤. ឯកច្ចស្ស ភិក្ខវេ សង្ឃមជ្ឈេ បដិក្កោសនា រុហតីតិអាទិ បដិកុដ្ឋកតកម្មស្ស កុប្បាកុប្បភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បកតត្តស្សាតិ អវិបន្នសីលស្ស បារាជិកំ អនជ្ឈាបន្នស្ស. អានន្តរិកស្សាតិ អត្តនោ អនន្តរំ និសិន្នស្ស.

ទ្វេនិស្សារណាទិកថា

៣៩៥. ទ្វេមា ភិក្ខវេ និស្សារណាតិអាទិ វត្ថុតោ កម្មានំ កុប្បាកុប្បភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អប្បត្តោ និស្សារណំ, តញ្ចេ សង្ឃោ និស្សារេតិ, សុនិស្សារិតោ’’តិ ឥទំ បព្ពាជនីយកម្មំ សន្ធាយ វុត្តំ. បព្ពាជនីយកម្មេន ហិ វិហារតោ និស្សារេន្តិ, តស្មា តំ ‘‘និស្សារណា’’តិ វុច្ចតិ. តញ្ចេស យស្មា កុលទូសកោ ន ហោតិ, តស្មា អាវេណិកេន លក្ខណេន អប្បត្តោ. យស្មា បនស្ស អាកង្ខមានោ សង្ឃោ បព្ពាជនីយកម្មំ ករេយ្យាតិ វុត្តំ, តស្មា សុនិស្សារិតោ ហោតិ. តញ្ចេ សង្ឃោ និស្សារេតីតិ សចេ សង្ឃោ តជ្ជនីយកម្មាទិវសេន និស្សារេតិ, សោ យស្មា តត្ថ ‘‘តិណ្ណំ ភិក្ខវេ ភិក្ខូនំ អាកង្ខមានោ សង្ឃោ តជ្ជនីយកម្មំ ករេយ្យ – ឯកោ ភណ្ឌនការកោ ហោតិ កលហការកោ វិវាទការកោ ភស្សការកោ សង្ឃេ អធិករណការកោ, ឯកោ ពាលោ ហោតិ អព្យត្តោ អាបត្តិពហុលោ អនបទានោ, ឯកោ គិហិសំសដ្ឋោ វិហរតិ អននុលោមិកេហិ គិហិសំសគ្គេហី’’តិ (ចូឡវ. ៣៩៥) ឯវំ ឯកេកេនបិ អង្គេន និស្សារណា អនុញ្ញាតា, តស្មា សុនិស្សារិតោ.

៣៩៦. ឱសារណាតិ បវេសនា. តត្ថ តញ្ចេ សង្ឃោ ឱសារេតីតិ ឧបសម្បទកម្មវសេន បវេសេតិ. ទោសារិតោតិ ទុឱសារិតោ. សហស្សក្ខត្តុម្បិ ឧបសម្បាទិតោ អនុបសម្បន្នោវ ហោតិ អាចរិយុបជ្ឈាយា ច សាតិសារា, តថា សេសោ ការកសង្ឃោ, ន កោចិ អាបត្តិតោ មុច្ចតិ. ឥតិ ឥមេ ឯកាទស អភព្ពបុគ្គលា ទោសារិតា. ហត្ថច្ឆិន្នាទយោ បន ទ្វត្តិំស សុឱសារិតា, ឧបសម្បាទិតា ឧបសម្បន្នាវ ហោន្តិ, ន តេ លព្ភា កិញ្ចិ វត្តុំ. អាចរិយុបជ្ឈាយា បន ការកសង្ឃោ ច សាតិសារា, ន កោចិ អាបត្តិតោ មុច្ចតិ.

៣៩៧. ឥធ បន ភិក្ខវេ ភិក្ខុស្ស ន ហោតិ អាបត្តិ ទដ្ឋព្ពាតិអាទិ អភូតវត្ថុវសេន អធម្មកម្មំ, ភូតវត្ថុវសេន ធម្មកម្មញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ បដិនិស្សជ្ជិតាតិ បដិនិស្សជ្ជិតព្ពា.

ឧបាលិបុច្ឆាកថា

៤០០. ឧបាលិបញ្ហេសុបិ វត្ថុវសេនេវ ធម្មាធម្មកម្មំ វិភត្តំ. តត្ថ ទ្វេ នយា – ឯកមូលកោ ច ទ្វិមូលកោ ច. ឯកមូលកោ ឧត្តានោយេវ. ទ្វិមូលកេ យថា សតិវិនយោ អមូឡ្ហវិនយេន សទ្ធិំ ឯកា បុច្ឆា កតា, ឯវំ អមូឡ្ហវិនយាទយោបិ តស្សបាបិយ្យសិកាទីហិ. អវសានេ បន ឧបសម្បទារហំ ឧបសម្បាទេតីតិ ឯកមេវ បទំ ហោតិ. បរតោ ភិក្ខូនម្បិ សតិវិនយំ អាទិំ កត្វា ឯកេកេន សទ្ធិំ សេសបទានិ យោជេតព្ពានិ.

តជ្ជនីយកម្មកថា

៤០៧. ឥធ បន ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ភណ្ឌនការកោតិអាទិ ‘‘អធម្មេនវគ្គំ, អធម្មេនសមគ្គំ; ធម្មេនវគ្គំ, ធម្មបតិរូបកេនវគ្គំ, ធម្មបតិរូបកេនសមគ្គ’’ន្តិ ឥមេសំ វសេន ចក្កំ ពន្ធិត្វា តជ្ជនីយាទីសុ សត្តសុ កម្មេសុ បដិបស្សទ្ធីសុ ច វិបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ អនបទានោតិ អបទានវិរហិតោ. អបទានំ វុច្ចតិ បរិច្ឆេទោ; អាបត្តិបរិច្ឆេទវិរហិតោតិ អត្ថោ. តតោ បរំ បដិកុដ្ឋកតកម្មប្បភេទំ ទស្សេតុំ សាយេវ បាឡិ ‘‘អកតំ កម្ម’’ន្តិអាទីហិ សំសន្ទិត្វា វុត្តា. តត្ថ ន កិញ្ចិ បាឡិអនុសារេន ន សក្កា វិទិតុំ, តស្មា វណ្ណនំ ន វិត្ថារយិម្ហាតិ.

ចម្បេយ្យក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.