៨. ចីវរក្ខន្ធកំ

ជីវកវត្ថុកថា

៣២៦. ចីវរក្ខន្ធកេ – បទក្ខិណាតិ ឆេកា កុសលា. អភិសដាតិ អភិគតា. កេហិ អភិគតាតិ? អត្ថិកេហិ អត្ថិកេហិ មនុស្សេហិ; ករណត្ថេ បន សាមិវចនំ កត្វា ‘‘អត្ថិកានំ អត្ថិកានំ មនុស្សាន’’ន្តិ វុត្តំ. បញ្ញាសាយ ច រត្តិំ គច្ឆតីតិ បញ្ញាស កហាបណេ គហេត្វា រត្តិំ គច្ឆតិ. នេគមោតិ កុដុម្ពិយគណោ.

៣២៧. សាលវតិំ កុមារិំ គណិកំ វុដ្ឋាបេសីតិ នាគរា ទ្វេ សតសហស្សានិ, រាជា សតសហស្សន្តិ តីណិ សតសហស្សានិ, អញ្ញញ្ច អារាមុយ្យានវាហនាទិបរិច្ឆេទំ ទត្វា វុដ្ឋាបេសុំ; គណិកដ្ឋានេ ឋបេសុន្តិ អត្ថោ. បដិសតេន ច រត្តិំ គច្ឆតីតិ រត្តិំ បដិសតេន គច្ឆតិ. គិលានំ បដិវេទេយ្យន្តិ គិលានភាវំ ជានាបេយ្យំ. កត្តរសុប្បេតិ ជិណ្ណសុប្បេ.

៣២៨. កា មេ ទេវ មាតា, កោ បិតាតិ កស្មា បុច្ឆិ? តំ កិរ អញ្ញេ រាជទារកា កីឡន្តា កលហេ ឧដ្ឋិតេ ‘‘និម្មាតិកោ និប្បិតិកោ’’តិ វទន្តិ. យថា ច អញ្ញេសំ ទារកានំ ឆណាទីសុ ចុឡមាតាមហាមាតាទយោ កិញ្ចិ បណ្ណាការំ បេសេន្តិ, តថា តស្ស ន កោចិ កិញ្ចិ បេសេតិ. ឥតិ សោ តំ សព្ពំ ចិន្តេត្វា ‘‘និម្មាតិកោយេវ នុ ខោ អហ’’ន្តិ ជាននត្ថំ ‘‘កា មេ ទេវ មាតា, កោ បិតា’’តិ បុច្ឆិ.

យន្នូនាហំ សិប្បំ សិក្ខេយ្យន្តិ យំនូន អហំ វេជ្ជសិប្បំ សិក្ខេយ្យន្តិ ចិន្តេសិ. តស្ស កិរ ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមានិ ខោ ហត្ថិអស្សសិប្បាទីនិ បរូបឃាតបដិសំយុត្តានិ, វេជ្ជសិប្បំ មេត្តាបុព្ពភាគំ សត្តានំ ហិតបដិសំយុត្ត’’ន្តិ. តស្មា វេជ្ជសិប្បមេវ សន្ធាយ ‘‘យំនូនាហំ សិប្បំ សិក្ខេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. អបិចាយំ ឥតោ កប្បសតសហស្សស្ស ឧបរិ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ ឧបដ្ឋាកំ ‘‘ពុទ្ធុបដ្ឋាកោ អយ’’ន្តិ ចតុបរិសន្តរេ បត្ថតគុណំ វេជ្ជំ ទិស្វា ‘‘អហោ វតាហម្បិ ឯវរូបំ ឋានន្តរំ បាបុណេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស ទានំ ទត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ‘‘អហម្បិ ភគវា តុម្ហាកំ ឧបដ្ឋាកោ អសុកវេជ្ជោ វិយ អនាគតេ ពុទ្ធុបដ្ឋាកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនមកាសិ. តាយ បុរិមបត្ថនាយ ចោទិយមានោបេស វេជ្ជសិប្បមេវ សន្ធាយ ‘‘យំនូនាហំ សិប្បំ សិក្ខេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេសិ.

៣២៩. ទិសាបាមោក្ខោតិ សព្ពទិសាសុ វិទិតោ បាកដោ បធានោ វាតិ អត្ថោ. តស្មិញ្ច សមយេ តក្កសីលតោ វាណិជា អភយរាជកុមារំ ទស្សនាយ អគមំសុ. តេ ជីវកោ ‘‘កុតោ តុម្ហេ អាគតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘តក្កសីលតោ’’តិ វុត្តេ ‘‘អត្ថិ តត្ថ វេជ្ជសិប្បាចរិយោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម កុមារ, តក្កសីលាយំ ទិសាបាមោក្ខោ វេជ្ជោ បដិវសតី’’តិ សុត្វា ‘‘តេន ហិ យទា គច្ឆថ, មយ្ហំ អារោចេយ្យាថា’’តិ អាហ. តេ តថា អកំសុ. សោ បិតរំ អនាបុច្ឆា តេហិ សទ្ធិំ តក្កសីលំ អគមាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អភយំ រាជកុមារំ អនាបុច្ឆា’’តិអាទិ.

ឥច្ឆាមហំ អាចរិយ សិប្បំ សិក្ខិតុន្តិ តំ កិរ ឧបសង្កមន្តំ ទិស្វា សោ វេជ្ជោ ‘‘កោសិ ត្វំ តាតា’’តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘ពិម្ពិសារមហារាជស្ស នត្តា អភយកុមារស្ស បុត្តោម្ហី’’តិ អាហ. ‘‘កស្មា បន ត្វមសិ តាត ឥធាគតោ’’តិ, តតោ សោ ‘‘តុម្ហាកំ សន្តិកេ សិប្បំ សិក្ខិតុ’’ន្តិ វត្វា ឥច្ឆាមហំ អាចរិយ សិប្បំ សិក្ខិតុន្តិ អាហ. ពហុញ្ច គណ្ហាតីតិ យថា អញ្ញេ ខត្តិយកុមារាទយោ អាចរិយស្ស ធនំ ទត្វា កិញ្ចិ កម្មំ អកត្វា សិក្ខន្តិយេវ, ន សោ ឯវំ. សោ បន កិញ្ចិ ធនំ អទត្វា ធម្មន្តេវាសិកោវ ហុត្វា ឯកំ កាលំ ឧបជ្ឈាយស្ស កម្មំ ករោតិ, ឯកំ កាលំ សិក្ខតិ. ឯវំ សន្តេបិ អភិនីហារសម្បន្នោ កុលបុត្តោ អត្តនោ មេធាវិតាយ ពហុញ្ច គណ្ហាតិ, លហុញ្ច គណ្ហាតិ, សុដ្ឋុ ច ឧបធារេតិ, គហិតញ្ចស្ស ន សម្មុស្សតិ.

សត្ត ច មេ វស្សានិ អធីយន្តស្ស នយិមស្ស សិប្បស្ស អន្តោ បញ្ញាយតីតិ ឯត្ថ អយំ កិរ ជីវកោ យត្តកំ អាចរិយោ ជានាតិ, យំ អញ្ញេ សោឡសហិ វស្សេហិ ឧគ្គណ្ហន្តិ, តំ សព្ពំ សត្តហិ វស្សេហិ ឧគ្គហេសិ. សក្កស្ស បន ទេវរញ្ញោ ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ពុទ្ធានំ ឧបដ្ឋាកោ អគ្គវិស្សាសកោ ភវិស្សតិ, ហន្ទ នំ ភេសជ្ជយោជនំ សិក្ខាបេមី’’តិ អាចរិយស្ស សរីរេ អជ្ឈាវសិត្វា យថា ឋបេត្វា កម្មវិបាកំ អវសេសរោគំ ឯកេនេវ ភេសជ្ជយោគេន តិកិច្ឆិតុំ សក្កោតិ, តថា នំ ភេសជ្ជយោជនំ សិក្ខាបេសិ. សោ បន ‘‘អាចរិយស្ស សន្តិកេ សិក្ខាមី’’តិ មញ្ញតិ, តស្មា ‘‘សមត្ថោ ឥទានិ ជីវកោ តិកិច្ឆិតុ’’ន្តិ សក្កេន វិស្សដ្ឋមត្តេ ឯវំ ចិន្តេត្វា អាចរិយំ បុច្ឆិ. អាចរិយោ បន ‘‘ន ឥមិនា មមានុភាវេន ឧគ្គហិតំ, ទេវតានុភាវេន ឧគ្គហិត’’ន្តិ ញត្វាវ តេន ហិ ភណេតិអាទិមាហ. សមន្តា យោជនំ អាហិណ្ឌន្តោតិ ទិវសេ ទិវសេ ឯកេកេន ទ្វារេន និក្ខមិត្វា ចត្តារោ ទិវសេ អាហិណ្ឌន្តោ. បរិត្តំ បាថេយ្យំ បាទាសីតិ អប្បមត្តកំ អទាសិ. កស្មា? តស្ស កិរ ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ មហាកុលស្ស បុត្តោ គតមត្តោយេវ បិតិបិតាមហានំ សន្តិកា មហាសក្ការំ លភិស្សតិ, តតោ មយ្ហំ វា សិប្បស្ស វា គុណំ ន ជានិស្សតិ, អន្តរាមគ្គេ បន ខីណបាថេយ្យោ សិប្បំ បយោជេត្វា អវស្សំ មយ្ហញ្ច សិប្បស្ស ច គុណំ ជានិស្សតី’’តិ បរិត្តំ ទាបេសិ.

សេដ្ឋិភរិយាទិវត្ថុកថា

៣៣០. បសតេនាតិ ឯកហត្ថបុដេន. បិចុនាតិ កប្បាសបដលេន. យត្រហិ នាមាតិ យា នាម. កិម្បិមាយន្តិ កិម្បិ មេ អយំ. ឧបជានាមេតស្ស សំយមស្សាតិ កតស្ស ច រោគូបសមស្ស ច ឧបការំ ជានាមាតិ អធិប្បាយោ.

៣៣១. សព្ពាលង្ការំ តុយ្ហំ ហោតូតិ រាជា កិរ ‘‘សចេ ឥមំ គណ្ហិស្សតិ, បមាណយុត្តេ ឋានេ នំ ឋបេស្សាមិ. សចេ ន គណ្ហិស្សតិ, អព្ភន្តរិកំ នំ វិស្សាសកំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហ. អភយកុមារស្សាបិ នាដកានម្បិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិ ‘‘អហោ វត ន គណ្ហេយ្យា’’តិ. សោបិ តេសំ ចិត្តំ ញត្វា វិយ ‘‘ឥទំ មេ ទេវ អយ្យិកានំ អាភរណំ, នយិទំ មយ្ហំ គណ្ហិតុំ បតិរូប’’ន្តិ វត្វា អលំ ទេវាតិអាទិមាហ. អធិការំ មេ ទេវោ សរតូតិ កតស្ស ឧបការំ មេ ទេវោ សរតូតិ អត្ថោ. រាជា បសន្នោ សព្ពាការសម្បន្នំ គេហញ្ច អម្ពវនុយ្យានញ្ច អនុសំវច្ឆរំ សតសហស្សឧដ្ឋានកំ គាមញ្ច មហាសក្ការញ្ច ទត្វា តេន ហិ ភណេតិអាទិមាហ.

រាជគហសេដ្ឋិវត្ថុកថា

៣៣២. សក្ខិស្សសិ បន ត្វំ គហបតីតិ កស្មា អាហ? ឥរិយាបថសម្បរិវត្តនេន កិរ មត្ថលុង្គំ ន សណ្ឋាតិ, អស្ស ច តីហិ សត្តាហេហិ និច្ចលស្ស និបន្នស្ស មត្ថលុង្គំ សណ្ឋហិស្សតីតិ ញត្វា អប្បេវ នាម សត្តសត្តមាសេ បដិជានិត្វា សត្តសត្តទិវសេបិ និបជ្ជេយ្យាតិ នំ ឯវមាហ. តេនេវ បរតោ វុត្តំ ‘‘អបិ ច បដិកច្ចេវ មយា ញាតោ’’តិ. សីសច្ឆវិំ ឧប្បាដេត្វាតិ សីសចម្មំ អបនេត្វា. សិព្ពិនិំ វិនាមេត្វាតិ សិព្ពិនិំ វិវរិត្វា. នាហំ អាចរិយ សក្កោមីតិ តស្ស កិរ សរីរេ មហាឌាហោ ឧប្បជ្ជិ, តស្មា ឯវមាហ. តីហិ សត្តាហេហីតិ តីហិ បស្សេហិ ឯកេកេន សត្តាហេន.

៣៣៣. ជនំ ឧស្សារេត្វាតិ ជនំ នីហរាបេត្វា.

បជ្ជោតរាជវត្ថុកថា

៣៣៤. ជេគុច្ឆំ មេ សប្បីតិ អយំ កិរ រាជា វិច្ឆិកស្ស ជាតោ, វិច្ឆិកវិសបដិឃាតាយ ច សប្បិ ភេសជ្ជំ ហោតិ វិច្ឆិកានំ បដិកូលំ, តស្មា ឯវមាហ. ឧទ្ទេកំ ទស្សតីតិ ឧគ្គារំ ទស្សតិ. បញ្ញាស យោជនិកា ហោតីតិ បញ្ញាស យោជនានិ គន្តុំ សមត្ថា ហោតិ. ន កេវលញ្ចស្ស រញ្ញោ ហត្ថិនីយេវ, នាឡាគិរិ នាម ហត្ថី យោជនសតំ គច្ឆតិ, ចេលកណ្ណោ ច មុញ្ចកេសោ ចាតិ ទ្វេ អស្សា វីសយោជនសតំ គច្ឆន្តិ, កាកោ ទាសោ សដ្ឋិយោជនានិ គច្ឆតិ.

ឯកស្ស កិរ កុលបុត្តស្ស អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ឯកទិវសំ ភុញ្ជិតុំ និសិន្នស្ស បច្ចេកពុទ្ធោ ទ្វារេ ឋត្វា អគមាសិ, តស្សេកោ បុរិសោ ‘‘បច្ចេកពុទ្ធោ អាគន្ត្វា គតោ’’តិ អារោចេសិ. សោ សុត្វា ‘‘គច្ឆ, វេគេន បត្តំ អាហរា’’តិ អាហរាបេត្វា អត្តនោ សជ្ជិតំ ភត្តំ សព្ពំ ទត្វា បេសេសិ. ឥតរោ តំ អាហរិត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស ហត្ថេ ឋបេត្វា ‘‘អហំ ភន្តេ តុម្ហាកំ កតេន ឥមិនា កាយវេយ្យាវតិកេន យត្ថ យត្ថ និព្ពត្តោបិ វាហនសម្បន្នោ ហោមី’’តិ បត្ថនំ អកាសិ. សោ អយំ ឯតរហិ បជ្ជោតោ នាម រាជា ជាតោ, តាយ បត្ថនាយ អយំ វាហនសម្បត្តិ.

សប្បិំ បាយេត្វាតិ សប្បិញ្ច បាយេត្វា; បរិចារិកានញ្ច អាហារាចារេ វិធិំ អាចិក្ខិត្វា. នខេន ភេសជ្ជំ ឱលុម្បេត្វាតិ នខេន ភេសជ្ជំ ឱទហិត្វា; បក្ខិបិត្វាតិ អត្ថោ. និច្ឆារេសីតិ វិរេចេសិ.

សិវេយ្យកទុស្សយុគកថា

៣៣៥. សិវេយ្យកំ នាម ឧត្តរកុរូសុ សិវថិកំ អវមង្គលវត្ថំ. តត្ថ កិរ មនុស្សា មតំ តេន វត្ថេន វេឋេត្វា និក្ខិបន្តិ, តំ ‘‘មំសបេសី’’តិ សល្លក្ខេត្វា ហត្ថិសោណ្ឌកសកុណា ឧក្ខិបិត្វា ហិមវន្តកូដេ ឋបេត្វា វត្ថំ អបនេត្វា ខាទន្តិ. អថ វនចរកា វត្ថំ ទិស្វា រញ្ញោ អាហរន្តិ. ឯវមិទំ បជ្ជោតេន លទ្ធំ. សិវិរដ្ឋេ កុសលា ឥត្ថិយោ តីហិ អំសូហិ សុត្តំ កន្តន្តិ, តេន សុត្តេន វាយិតវត្ថំ ឯតន្តិបិ វទន្តិ.

សមត្តិំសវិរេចនកថា

៣៣៦. សិនេហេថាតិ កិំ បន ភគវតោ កាយោ លូខោតិ ន លូខោ? ភគវតោ ហិ អាហារេ សទា ទេវតា ទិព្ពោជំ បក្ខិបន្តិ, សិនេហបានំ បន សព្ពត្ថ ទោសេ តេមេតិ, សិរា មុទុកា ករោតិ, តេនាយំ ឯវមាហ. តីណិ ឧប្បលហត្ថានីតិ ឯកំ ឱឡារិកទោសហរណត្ថំ, ឯកំ មជ្ឈិមទោសហរណត្ថំ, ឯកំ សុខុមទោសហរណត្ថំ. នចិរស្សេវ បកតត្តោ អហោសីតិ ឯវំ បកតត្តេ បន កាយេ នាគរា ទានំ សម្បាទេសុំ. ជីវកោ អាគន្ត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ភគវា អជ្ជ នាគរា តុម្ហាកំ ទានំ ទាតុកាមា, មា អន្តោគាមំ បិណ្ឌាយ បវិសថា’’តិ. មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘កុតោ នុ ខោ អជ្ជ ភគវតោ បឋមំ បិណ្ឌបាតោ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘សោណោ សេដ្ឋិបុត្តោ ខេត្តបរិកម្មតោ បដ្ឋាយ អញ្ញេហិ អសាធារណានំ ខីរោទកសេចនសំវទ្ធានំ គន្ធសាលីនំ ឱទនំ ភុញ្ជតិ, តតោ ភគវតោ បិណ្ឌបាតំ អាហរិស្សាមី’’តិ ឥទ្ធិយា គន្ត្វា តស្ស បាសាទតលេ អត្តានំ ទស្សេសិ. សោ ថេរស្ស បត្តំ គហេត្វា បណីតំ បិណ្ឌបាតំ អទាសិ. ថេរស្ស ច គមនាការំ ទិស្វា ‘‘ភុញ្ជថ ភន្តេ’’តិ អាហ. ថេរោ តមត្ថំ អារោចេសិ ‘‘ភុញ្ជថ ភន្តេ, អហំ អញ្ញំ ភគវតោ ទស្សាមី’’តិ ថេរំ ភោជេត្វា គន្ធេហិ បត្តំ ឧព្ពដ្ដេត្វា បិណ្ឌបាតស្ស បូរេត្វា អទាសិ, តំ ថេរោ អាហរិត្វា ភគវតោ អទាសិ.

រាជាបិ ខោ ពិម្ពិសារោ ‘‘អជ្ជ ភគវា កិំ ភុញ្ជិស្សតី’’តិ វិហារំ អាគន្ត្វា បវិសមានោវ បិណ្ឌបាតគន្ធំ ឃាយិត្វា ភុញ្ជិតុកាមោ អហោសិ. ភគវតោ ទ្វីសុយេវ បិណ្ឌបាតេសុ ភាជនគតេសុ ទេវតា ឱជំ បក្ខិបិំសុ – យញ្ច សុជាតា អទាសិ; យញ្ច បរិនិព្ពានកាលេ ចុន្ទោ កម្មារបុត្តោ; អញ្ញេសុ កពឡេ កពឡេ បក្ខិបិំសុ, តស្មា ភគវា រញ្ញោ ឥច្ឆំ ជានិត្វា អបក្ខិត្តោជមេវ ថោកំ បិណ្ឌបាតំ រញ្ញោ ទាបេសិ. សោ បរិភុញ្ជិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘កិំ ភន្តេ, ឧត្តរកុរុតោ អាភតំ ភោជន’’ន្តិ? ‘‘ន មហារាជ, ឧត្តរកុរុតោ; អបិច ខោ តវេវ រដ្ឋវាសិនោ គហបតិបុត្តស្ស ភោជនំ ឯត’’ន្តិ វត្វា សោណស្ស សម្បត្តិំ អាចិក្ខិ. តំ សុត្វា រាជា សោណំ ទដ្ឋុកាមោ ហុត្វា ចម្មក្ខន្ធកេ វុត្តនយេន អសីតិយា កុលបុត្តសហស្សេហិ សទ្ធិំ សោណស្ស អាគមនំ អកាសិ. តេ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា សោតាបន្នា ជាតា. សោណោ បន បព្ពជិត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋិតោ. ភគវាបិ ឯតទត្ថមេវ រញ្ញោ បិណ្ឌបាតំ ទាបេសិ.

វរយាចនកថា

៣៣៧. ឯវំ កតភត្តកិច្ចេ ភគវតិ អថ ខោ ជីវកោ កោមារភច្ចោ តំ សិវេយ្យកំ ទុស្សយុគំ អាទាយ…បេ… ឯតទវោច. អតិក្កន្តវរាតិ ឯត្ថ វិនិច្ឆយោ មហាខន្ធកេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ភគវា ភន្តេ បំសុកូលិកោ ភិក្ខុសង្ឃោ ចាតិ ភគវតោ ហិ ពុទ្ធត្តំ បត្តតោ បដ្ឋាយ យាវ ឥទំ វត្ថំ, ឯត្ថន្តរេ វីសតិ វស្សានិ ន កោចិ គហបតិចីវរំ សាទិយិ, សព្ពេ បំសុកូលិកាវ អហេសុំ. តេនាយំ ឯវមាហ. គហបតិចីវរន្តិ គហបតីហិ ទិន្នចីវរំ. ធម្មិយា កថាយាតិ វត្ថទានានិសំសបដិសំយុត្តាយ កថាយ. ឥតរីតរេនាបីតិ អប្បគ្ឃេនបិ មហគ្ឃេនបិ; យេន កេនចីតិ អត្ថោ. បាវារោតិ សលោមកោ កប្បាសាទិភេទោ. អនុជានាមិ ភិក្ខវេ កោជវន្តិ ឯត្ថ បកតិកោជវមេវ វដ្ដតិ, មហាបិដ្ឋិយកោជវំ ន វដ្ដតិ. មហាបិដ្ឋិយកោជវន្តិ ឧណ្ណាមយោ បាវារសទិសោ កោជវោ.

កម្ពលានុជាននាទិកថា

៣៣៨. កាសិរាជាតិ កាសីនំ រាជា; បសេនទិស្ស ឯកបិតិកភាតា ឯស. អឌ្ឍកាសិយន្តិ ឯត្ថ កាសីតិ សហស្សំ វុច្ចតិ តំ អគ្ឃនកោ កាសិយោ. អយំ បន បញ្ចសតានិ អគ្ឃតិ, តស្មា ‘‘អឌ្ឍកាសិយោ’’តិ វុត្តោ. តេនេវាហ – ‘‘ឧបឌ្ឍកាសីនំ ខមមាន’’ន្តិ.

៣៣៩. ឧច្ចាវចានីតិ សុន្ទរានិ ច អសុន្ទរានិ ច. ភង្គំ នាម ខោមាទីហិ បញ្ចហិ សុត្តេហិ មិស្សេត្វា កតំ; វាកមយមេវាតិបិ វទន្តិ.

៣៤០. ឯកំយេវ ភគវតា ចីវរំ អនុញ្ញាតំ ន ទ្វេតិ តេ កិរ ឥតរីតរេន ចីវរេនាតិ ឯតស្ស ‘‘គហបតិកេន វា បំសុកូលេន វា’’តិ ឯវំ អត្ថំ សល្លក្ខិំសុ. នាគមេសុន្តិ យាវ តេ សុសានតោ អាគច្ឆន្តិ, តាវ តេ ន អច្ឆិំសុ; បក្កមិំសុយេវ. នាកាមា ភាគំ ទាតុន្តិ ន អនិច្ឆាយ ទាតុំ; យទិ បន ឥច្ឆន្តិ, ទាតព្ពោ. អាគមេសុន្តិ ឧបចារេ អច្ឆិំសុ. តេនាហ ភគវា អាហ – ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ អាគមេន្តានំ អកាមា ភាគំ ទាតុ’’ន្តិ. យទិ បន មនុស្សា ‘‘ឥធាគតា ឯវ គណ្ហន្តូ’’តិ ទេន្តិ, សញ្ញាណំ វា កត្វា គច្ឆន្តិ ‘‘សម្បត្តា គណ្ហន្តូ’’តិ សម្បត្តានំ សព្ពេសម្បិ បាបុណន្តិ. សចេ ឆឌ្ឌេត្វា គតា, យេន គហិតំ, សោ ឯវ សាមី. សទិសា សុសានំ ឱក្កមិំសូតិ សព្ពេ សមំ ឱក្កមិំសុ; ឯកទិសាយ វា ឱក្កមិំសូតិបិ អត្ថោ. តេ កតិកំ កត្វាតិ លទ្ធំ បំសុកូលំ សព្ពេ ភាជេត្វា គណ្ហិស្សាមាតិ ពហិមេវ កតិកំ កត្វា.

៣៤២. ចីវរបដិគ្គាហកន្តិ យោ គហបតិកេហិ សង្ឃស្ស ទីយមានំ ចីវរំ គណ្ហាតិ. យោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆេយ្យាតិអាទីសុ ចីវរបដិគ្គាហកេសុ បច្ឆា អាគតានម្បិ អត្តនោ ញាតកាទីនំ បឋមតរំ បដិគ្គណ្ហន្តោ វា ឯកច្ចស្មិំ បេមំ ទស្សេត្វា គណ្ហន្តោ វា លោភបកតិកតាយ អត្តនោ បរិណាមេន្តោ វា ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ នាម. បឋមតរំ អាគតស្សាបិ កោធវសេន បច្ឆា គណ្ហន្តោ វា ទុគ្គតមនុស្សេសុ អវមញ្ញំ កត្វា គណ្ហន្តោ វា ‘‘កិំ វោ ឃរេ ឋបនោកាសោ នត្ថិ, តុម្ហាកំ សន្តកំ គហេត្វា គច្ឆថា’’តិ ឯវំ សង្ឃស្ស លាភន្តរាយំ ករោន្តោ វា ទោសាគតិំ គច្ឆតិ នាម. យោ បន មុដ្ឋស្សតិ អសម្បជានោ, អយំ មោហាគតិំ គច្ឆតិ នាម. បច្ឆា អាគតានម្បិ ឥស្សរានម្បិ ភយេន បឋមតរំ បដិគ្គណ្ហន្តោ វា ‘‘ចីវរបដិគ្គាហកដ្ឋានំ នាមេតំ ភារិយ’’ន្តិ សន្តសន្តោ វា ភយាគតិំ គច្ឆតិ នាម. ‘‘មយា ឥទញ្ចិទញ្ច គហិតំ, ឥទញ្ចិំទញ្ច ន គហិត’’ន្តិ ឯវំ ជានន្តោ គហិតាគហិតំ ជានាតិ នាម. តស្មា យោ ន ឆន្ទាគតិអាទិវសេន គច្ឆតិ, ញាតកអញ្ញាតកអឌ្ឍទុគ្គតេសុ វិសេសំ អកត្វា អាគតបអបាដិយា គណ្ហាតិ, សីលាចារបដិបត្តិយុត្តោ ហោតិ, សតិមា មេធាវី ពហុស្សុតោ, សក្កោតិ ទាយកានំ វិស្សដ្ឋវាចាយ បរិមណ្ឌលេហិ បទព្យញ្ជនេហិ អនុមោទនំ ករោន្តោ បសាទំ ជនេតុំ, ឯវរូបោ សម្មន្និតព្ពោ.

ឯវញ្ច បន ភិក្ខវេ សម្មន្និតព្ពោតិ ឯត្ថ បន ឯតាយ យថាវុត្តាយ កម្មវាចាយបិ អបលោកនេនាបិ អន្តោវិហារេ សព្ពសង្ឃមជ្ឈេបិ ខណ្ឌសីមាយបិ សម្មន្និតុំ វដ្ដតិយេវ. ឯវំ សម្មតេន ច វិហារបច្ចន្តេ វា បធានឃរេ វា ន អច្ឆិតព្ពំ. យត្ថ បន អាគតាគតា មនុស្សា សុខំ បស្សន្តិ, តាទិសេ ធុរវិហារដ្ឋានេ ពីជនិំ បស្សេ ឋបេត្វា សុនិវត្ថេន សុបារុតេន និសីទិតព្ពន្តិ.

តត្ថេវ ឧជ្ឈិត្វាតិ ‘‘បដិគ្គហណមេវ អម្ហាកំ ភារោ’’តិ វត្វា គហិតដ្ឋានេយេវ ឆឌ្ឌេត្វា គច្ឆន្តិ. ចីវរនិទហកន្តិ ចីវរបដិសាមកំ. យោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆេយ្យាតិអាទីសុ ចេត្ថ ឥតោ បរញ្ច សព្ពត្ថ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. សម្មុតិវិនិច្ឆយោបិ កថិតានុសារេនេវ ជានិតព្ពោ.

ភណ្ឌាគារសម្មុតិអាទិកថា

៣៤៣. វិហារំ វាតិអាទីសុ យោ អារាមមជ្ឈេ អារាមិកសាមណេរាទីហិ អវិវិត្តោ សព្ពេសំ សមោសរណដ្ឋានេ វិហារោ វា អឌ្ឍយោគោ វា ហោតិ, សោ សម្មន្និតព្ពោ. បច្ចន្តសេនាសនំ បន ន សម្មន្និតព្ពំ. ឥទំ បន ភណ្ឌាគារំ ខណ្ឌសីមំ គន្ត្វា ខណ្ឌសីមាយ និសិន្នេហិ សម្មន្និតុំ ន វដ្ដតិ, វិហារមជ្ឈេយេវ សម្មន្និតព្ពំ.

គុត្តាគុត្តញ្ច ជានេយ្យាតិ ឯត្ថ យស្ស តាវ ឆទនាទីសុ កោចិ ទោសោ នត្ថិ, តំ គុត្តំ. យស្ស បន ឆទនតិណំ វា ឆទនិដ្ឋកា វា យត្ថ កត្ថចិ បតិតា, យេន ឱវស្សតិ វា, មូសិកាទីនំ វា បវេសោ ហោតិ, ភិត្តិអាទីសុ វា កត្ថចិ ឆិទ្ទំ ហោតិ, ឧបចិកា វា ឧដ្ឋហន្តិ, តំ សព្ពំ អគុត្តំ នាម. តំ សល្លក្ខេត្វា បដិសង្ខរិតព្ពំ. សីតសមយេ ទ្វារញ្ច វាតបានញ្ច សុបិហិតំ កាតព្ពំ, សីតេន ហិ ចីវរានិ កណ្ណកិតានិ ហោន្តិ. ឧណ្ហសមយេ អន្តរន្តរា វាតប្បវេសនត្ថំ វិវរិតព្ពំ. ឯវំ ករោន្តោ ហិ គុត្តាគុត្តំ ជានាតិ នាម.

ឥមេហិ បន ចីវរបដិគ្គាហកាទីហិ តីហិបិ អត្តនោ វត្តំ ជានិតព្ពំ. តត្ថ ចីវរបដិគ្គាហកេន តាវ យំ យំ មនុស្សា ‘‘កាលចីវរ’’ន្តិ វា ‘‘អកាលចីវរ’’ន្តិ វា ‘‘អច្ចេកចីវរ’’ន្តិ វា ‘‘វស្សិកសាដិក’’ន្តិ វា ‘‘និសីទន’’ន្តិ វា ‘‘បច្ចត្ថរណ’’ន្តិ វា ‘‘មុខបុញ្ឆនចោឡ’’ន្តិ វា ទេន្តិ, តំ សព្ពំ ឯករាសិំ កត្វា មិស្សេត្វា ន គណ្ហិតព្ពំ, វិសុំ វិសុំ កត្វាវ គណ្ហិត្វា ចីវរនិទហកស្ស តថេវ អាចិក្ខិត្វា ទាតព្ពំ. ចីវរនិទហកេនាបិ ភណ្ឌាគារិកស្ស ទទមានេន ឥទំ កាលចីវរំ…បេ… ឥទំ មុខបុញ្ឆនចោឡន្តិ អាចិក្ខិត្វាវ ទាតព្ពំ. ភណ្ឌាគារិកេនាបិ តថេវ វិសុំ វិសុំ វិយ សញ្ញាណំ កត្វា ឋបេតព្ពំ. តតោ សង្ឃេន ‘‘កាលចីវរំ អាហរា’’តិ វុត្តេ កាលចីវរមេវ ទាតព្ពំ…បេ… មុខបុញ្ឆនចោឡកំ អាហរាតិ វុត្តេ តទេវ ទាតព្ពំ.

ឥតិ ភគវតា ចីវរបដិគ្គាហកោ អនុញ្ញាតោ, ចីវរនិទហកោ អនុញ្ញាតោ, ភណ្ឌាគារំ អនុញ្ញាតំ, ភណ្ឌាគារិកោ អនុញ្ញាតោ, ន ពាហុលិកតាយ ន អសន្តុដ្ឋិយា; អបិច ខោ សង្ឃស្សានុគ្គហាយ. សចេ ហិ អាហដាហដំ គហេត្វា ភិក្ខូ ភាជេយ្យុំ, នេវ អាហដំ ន អនាហដំ ន ទិន្នំ នាទិន្នំ ន លទ្ធំ នាលទ្ធំ ជានេយ្យុំ, អាហដាហដំ ថេរាសនេ វា ទទេយ្យុំ, ខណ្ឌាខណ្ឌំ វា ឆិន្ទិត្វា គណ្ហេយ្យុំ; ឯវំ សតិ អយុត្តបរិភោគោ ច ហោតិ, ន ច សព្ពេសំ សង្គហោ កតោ ហោតិ. ភណ្ឌាគារេ បន ចីវរំ ឋបេត្វា ឧស្សន្នកាលេ ឯកេកស្ស ភិក្ខុនោ តិចីវរំ វា ទ្វេ ទ្វេ វា ឯកេកំ វា ចីវរំ ទស្សន្តិ, លទ្ធាលទ្ធំ ជានិស្សន្តិ, អលទ្ធភាវំ ញត្វា សង្គហំ កាតុំ មញ្ញិស្សន្តីតិ.

ន ភិក្ខវេ ភណ្ឌាគារិកោ វុដ្ឋាបេតព្ពោតិ ឯត្ថ អញ្ញេបិ អវុដ្ឋាបនីយា ជានិតព្ពា. ចត្តារោ ហិ ន វុដ្ឋាបេតព្ពា – វុឌ្ឍតរោ, ភណ្ឌាគារិកោ, គិលានោ, សង្ឃតោ លទ្ធសេនាសនោតិ. តត្ថ វុឌ្ឍតរោ អត្តនោ វុឌ្ឍតាយ នវកតរេន ន វុដ្ឋាបេតព្ពោ, ភណ្ឌាគារិកោ សង្ឃេន សម្មន្និត្វា ភណ្ឌាគារស្ស ទិន្នតាយ, គិលានោ អត្តនោ គិលានតាយ, សង្ឃោ បន ពហុស្សុតស្ស ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីហិ ពហុបការស្ស ភារនិត្ថារកស្ស ផាសុកំ អាវាសំ អនុដ្ឋាបនីយំ កត្វា ទេតិ, តស្មា សោ ឧបការតាយ ច សង្ឃតោ លទ្ធតាយ ច ន វុដ្ឋាបេតព្ពោតិ.

ឧស្សន្នំ ហោតីតិ ពហុ រាសិកតំ ហោតិ, ភណ្ឌាគារំ ន គណ្ហាតិ. សម្មុខីភូតេនាតិ អន្តោឧបចារសីមាយំ ឋិតេន. ភាជេតុន្តិ កាលំ ឃោសេត្វា បដិបាដិយា ភាជេតុំ. កោលាហលំ អកាសីតិ ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយស្ស ទេថ, ឧបជ្ឈាយស្ស ទេថា’’តិ ឯវំ មហាសទ្ទំ អកាសិ. ចីវរភាជនកង្គេសុ សភាគានំ ភិក្ខូនំ អបាបុណន្តម្បិ មហគ្ឃំ ចីវរំ ទេន្តោ ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ នាម. អញ្ញេសំ វុឌ្ឍតរានំ បាបុណន្តម្បិ មហគ្ឃំ ចីវរំ អទត្វា អប្បគ្ឃំ ទេន្តោ ទោសាគតិំ គច្ឆតិ នាម. មោហមូឡ្ហោ ចីវរទានវត្តំ អជានន្តោ មោហាគតិំ គច្ឆតិ នាម. មុខរានំ នវកានម្បិ ភយេន អបាបុណន្តមេវ មហគ្ឃំ ចីវរំ ទេន្តោ ភយាគតិំ គច្ឆតិ នាម. យោ ឯវំ ន គច្ឆតិ, សព្ពេសំ តុលាភូតោ បមាណភូតោ មជ្ឈត្តោ ហោតិ, សោ សម្មន្និតព្ពោ. ភាជិតាភាជិតន្តិ ‘‘ឯត្តកានិ វត្ថានិ ភាជិតានិ, ឯត្តកានិ អភាជិតានី’’តិ ជានន្តោ ‘‘ភាជិតាភាជិតញ្ច ជានេយ្យា’’តិ វុច្ចតិ.

ឧច្ចិនិត្វាតិ ‘‘ឥទំ ថូលំ, ឥទំ សណ្ហំ, ឥទំ ឃនំ, ឥទំ តនុកំ, ឥទំ បរិភុត្តំ, ឥទំ អបរិភុត្តំ, ឥទំ ទីឃតោ ឯត្តកំ បុថុលតោ ឯត្តក’’ន្តិ ឯវំ វត្ថានិ វិចិនិត្វា. តុលយិត្វាតិ ‘‘ឥទំ ឯត្តកំ អគ្ឃតិ, ឥទំ ឯត្តក’’ន្តិ ឯវំ អគ្ឃបរិច្ឆេទំ កត្វា. វណ្ណាវណ្ណំ កត្វាតិ សចេ សព្ពេសំ ឯកេកមេវ ទសគ្ឃនកំ បាបុណាតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ; នោ ចេ បាបុណាតិ, យំ នវ វា អដ្ឋ វា អគ្ឃតិ, តំ អញ្ញេន ឯកអគ្ឃនកេន ច ទ្វិអគ្ឃនកេន ច សទ្ធិំ ពន្ធិត្វា ឯតេន ឧបាយេន សមេ បដិវីសេ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. ភិក្ខូ គណេត្វា វគ្គំ ពន្ធិត្វាតិ សចេ ឯកេកស្ស ទិយមានេ ទិវសោ នប្បហោតិ, ទស ទស ភិក្ខូ គណេត្វា ទស ទស ចីវរបដិវីសេ ឯកវគ្គំ ពន្ធិត្វា ឯកំ ភណ្ឌិកំ កត្វា ឯវំ ចីវរបដិវីសំ ឋបេតុំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ. ឯវំ ឋបិតេសុ ចីវរបដិវីសេសុ កុសោ បាតេតព្ពោ. តេហិបិ ភិក្ខូហិ បុន កុសបាតំ កត្វា ភាជេតព្ពំ.

សាមណេរានំ ឧបឌ្ឍបដិវីសន្តិ ឯត្ថ យេ សាមណេរា អត្តិស្សរា ភិក្ខុសង្ឃស្ស កត្តព្ពកម្មំ ន ករោន្តិ, ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាសុ យុត្តា អាចរិយុបជ្ឈាយានំយេវ វត្តបដិបត្តិំ ករោន្តិ, អញ្ញេសំ ន ករោន្តិ, ឯតេសំយេវ ឧបឌ្ឍភាគោ ទាតព្ពោ. យេ បន បុរេភត្តញ្ច បច្ឆាភត្តញ្ច ភិក្ខុសង្ឃស្សេវ កត្តព្ពកិច្ចំ ករោន្តិ, តេសំ សមកោ ទាតព្ពោ. ឥទញ្ច បិដ្ឋិសមយេ ឧប្បន្នេន ភណ្ឌាគារេ ឋបិតេន អកាលចីវរេនេវ កថិតំ. កាលចីវរំ បន សមកមេវ ទាតព្ពំ. តត្រុប្បាទវស្សាវាសិកំ សម្មុញ្ជនីពន្ធនាទិ សង្ឃស្ស ផាតិកម្មំ កត្វា គហេតព្ពំ. ឯតញ្ហេត្ថ សព្ពេសំ វត្តំ. ភណ្ឌាគារិកចីវរេបិ សចេ សាមណេរា អាគន្ត្វា ‘‘ភន្តេ មយំ យាគុំ បចាម, ភត្តំ បចាម, ខជ្ជកំ បចាម, អប្បហរិតកំ ករោម, ទន្តកដ្ឋំ អាហរាម, រង្គឆល្លិំ កប្បិយំ កត្វា ទេម, កិំ អម្ហេហិ ន កតំ នាមា’’តិ ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តិ, សមភាគោវ ទាតព្ពោ. ឯតំ យេ ច វិរជ្ឈិត្វា ករោន្តិ, យេសញ្ច ករណភាវោ ន បញ្ញាយតិ, តេ សន្ធាយ វុត្តំ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘សចេ សាមណេរា ‘កស្មា មយំ ភន្តេ សង្ឃកម្មំ ន ករោម, ករិស្សាមា’តិ យាចន្តិ, សមបដិវីសោ ទាតព្ពោ’’តិ វុត្តំ.

ឧត្តរិតុកាមោតិ នទិំ វា កន្តារំ វា ឧត្តរិតុកាមោ; សត្ថំ លភិត្វា ទិសា បក្កមិតុកាមោតិ អត្ថោ. សកំ ភាគំ ទាតុន្តិ ឥទំ ភណ្ឌាគារតោ ចីវរានិ នីហរិត្វា បុញ្ជេ កតេ ឃណ្ដិយា បហដាយ ភិក្ខុសង្ឃេ សន្និបតិតេ សត្ថំ លភិត្វា គន្តុកាមោ ‘‘សត្ថតោ មា បរិហាយី’’តិ ឯតមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. តស្មា អនីហតេសុ វា ចីវរេសុ អប្បហដាយ វា ឃណ្ដិយា អសន្និបតិតេ វា សង្ឃេ ទាតុំ ន វដ្ដតិ. ចីវរេសុ បន នីហតេសុ ឃណ្ដិំ បហរិត្វា ភិក្ខុសង្ឃេ សន្និបតិតេ ចីវរភាជកេន ‘‘ឥមស្ស ភិក្ខុនោ កោដ្ឋាសេន ឯត្តកេន ភវិតព្ព’’ន្តិ តក្កេត្វា នយគ្គាហេន ចីវរំ ទាតព្ពំ. តុលាយ តុលិតមិវ ហិ សមសមំ ទាតុំ ន សក្កា, តស្មា ឩនំ វា ហោតុ អធិកំ វា, ឯវំ តក្កេន នយេន ទិន្នំ សុទិន្នំ. នេវ ឩនកំ បុន ទាតព្ពំ, នាតិរិត្តំ បដិគ្គណ្ហិតព្ពន្តិ.

អតិរេកភាគេនាតិ ទស ភិក្ខូ ហោន្តិ, សាដកាបិ ទសេវ, តេសុ ឯកោ ទ្វាទស អគ្ឃតិ, សេសា ទសគ្ឃនកា. សព្ពេសុ ទសគ្ឃនកវសេន កុសេ បាតិតេ យស្ស ភិក្ខុនោ ទ្វាទសគ្ឃនកោ កុសោ បាតិតោ, សោ ‘‘ឯត្តកេន មម ចីវរំ បហោតី’’តិ តេន អតិរេកភាគេន គន្តុកាមោ ហោតិ. ភិក្ខូ ‘‘អតិរេកំ អាវុសោ សង្ឃស្ស សន្តក’’ន្តិ វទន្តិ, តំ សុត្វា ភគវា ‘‘សង្ឃិកេ ច គណសន្តកេ ច អប្បកំ នាម នត្ថិ, សព្ពត្ថ សំយមោ កាតព្ពោ, គណ្ហន្តេនាបិ កុក្កុច្ចាយិតព្ព’’ន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ អនុក្ខេបេ ទិន្នេ’’តិ អាហ. តត្ថ អនុក្ខេបោ នាម យំកិញ្ចិ អនុក្ខិបិតព្ពំ អនុប្បទាតព្ពំ កប្បិយភណ្ឌំ; យត្តកំ តស្ស បដិវីសេ អធិកំ, តត្តកេ អគ្ឃនកេ យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ កប្បិយភណ្ឌេ ទិន្នេតិ អត្ថោ.

វិកលកេ តោសេត្វាតិ ឯត្ថ ចីវរវិកលកំ បុគ្គលវិកលកន្តិ ទ្វេ វិកលកា. ចីវរវិកលកំ នាម សព្ពេសំ បញ្ច បញ្ច វត្ថានិ បត្តានិ, សេសានិបិ អត្ថិ, ឯកេកំ បន ន បាបុណាតិ, ឆិន្ទិត្វា ទាតព្ពានិ. ឆិន្ទន្តេហិ ច អឌ្ឍមណ្ឌលាទីនំ វា ឧបាហនត្ថវិកាទីនំ វា បហោនកានិ ខណ្ឌានិ កត្វា ទាតព្ពានិ, ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ចតុរង្គុលវិត្ថារម្បិ អនុវាតប្បហោនកាយាមំ ខណ្ឌំ កត្វា ទាតុំ វដ្ដតិ, អបរិភោគំ បន ន កាតព្ពន្តិ ឯវមេត្ថ ចីវរស្ស អប្បហោនកភាវោ ចីវរវិកលកំ. ឆិន្ទិត្វា ទិន្នេ បន តំ តោសិតំ ហោតិ, អថ កុសបាតោ កាតព្ពោ. សចេបិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ កោដ្ឋាសេ ឯកំ វា ទ្វេ វា វត្ថានិ នប្បហោន្តិ, តត្ថ អញ្ញំ សាមណកំ បរិក្ខារំ ឋបេត្វា យោ តេន តុស្សតិ, តស្ស តំ ភាគំ ទត្វា បច្ឆា កុសបាតោ កាតព្ពោ. ឥទម្បិ ចីវរវិកលកន្តិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តំ.

បុគ្គលវិកលកំ នាម ទស ទស ភិក្ខូ គណេត្វា វគ្គំ ករោន្តានំ ឯកោ វគ្គោ ន បូរតិ, អដ្ឋ វា នវ វា ហោន្តិ, តេសំ អដ្ឋ វា នវ វា កោដ្ឋាសា ‘‘តុម្ហេ ឥមេ គហេត្វា វិសុំ ភាជេថា’’តិ ទាតព្ពា. ឯវមយំ បុគ្គលានំ អប្បហោនកភាវោ បុគ្គលវិកលកំ. វិសុំ ទិន្នេ បន តំ តោសិតំ ហោតិ, ឯវំ តោសេត្វា កុសបាតោ កាតព្ពោតិ. អថ វា វិកលកេ តោសេត្វាតិ យោ ចីវរវិភាគោ ឩនកោ, តំ អញ្ញេន បរិក្ខារេន សមំ កត្វា កុសបាតោ កាតព្ពោ.

ចីវររជនកថា

៣៤៤. ឆកណេនាតិ គោមយេន. បណ្ឌុមត្តិកាយាតិ តម្ពមត្តិកាយ. មូលរជនាទីសុ ហលិទ្ទិំ ឋបេត្វា សព្ពំ មូលរជនំ វដ្ដតិ. មញ្ជិដ្ឋិញ្ច តុង្គហារញ្ច ឋបេត្វា សព្ពំ ខន្ធរជនំ វដ្ដតិ. តុង្គហារោ នាម ឯកោ សកណ្ដករុក្ខោ, តស្ស ហរិតាលវណ្ណំ ខន្ធរជនំ ហោតិ. លោទ្ទញ្ច កណ្ឌុលញ្ច ឋបេត្វា សព្ពំ តចរជនំ វដ្ដតិ. អល្លិបត្តំ នីលិបត្តញ្ច ឋបេត្វា សព្ពំ បត្តរជនំ វដ្ដតិ. គិហិបរិភុត្តំ បន អល្លិបត្តេន ឯកវារំ រជិតុំ វដ្ដតិ. កិំសុកបុប្ផញ្ច កុសុម្ភបុប្ផញ្ច ឋបេត្វា សព្ពំ បុប្ផរជនំ វដ្ដតិ. ផលរជនេ បន ន កិញ្ចិ ន វដ្ដតិ.

សីតុទកាតិ អបក្ករជនំ វុច្ចតិ. ឧត្តរាឡុម្បន្តិ វដ្ដាធារកំ, រជនកុម្ភិយា មជ្ឈេ ឋបេត្វា តំ អាធារកំ បរិក្ខិបិត្វា រជនំ បក្ខិបិតុំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ. ឯវញ្ហិ កតេ រជនំ ន ឧត្តរតិ. ឧទកេ វា នខបិដ្ឋិកាយ វាតិ សចេ បរិបក្កំ ហោតិ, ឧទកបាតិយា ទិន្នោ ថេវោ សហសា ន វិសរតិ, នខបិដ្ឋិយម្បិ អវិសរន្តោ តិដ្ឋតិ. រជនុឡុង្កន្តិ រជនឧឡុង្កំ. ទណ្ឌកថាលកន្តិ តមេវ សទណ្ឌកំ. រជនកោលម្ពន្តិ រជនកុណ្ឌំ. ឱមទ្ទន្តីតិ សម្មទ្ទន្តិ. ន ច អច្ឆិន្នេ ថេវេ បក្កមិតុន្តិ យាវ រជនពិន្ទុ គឡិតំ ន ឆិជ្ជតិ, តាវ ន អញ្ញត្រ គន្តព្ពំ. បត្ថិន្នន្តិ អតិរជិតត្តា ថទ្ធំ. ឧទកេ ឱសារេតុន្តិ ឧទកេ បក្ខិបិត្វា ឋបេតុំ. រជនេ បន និក្ខន្តេ តំ ឧទកំ ឆឌ្ឌេត្វា ចីវរំ មទ្ទិតព្ពំ. ទន្តកាសាវានីតិ ឯកំ វា ទ្វេ វា វារេ រជិត្វា ទន្តវណ្ណានិ ធារេន្តិ.

ឆិន្នកចីវរានុជាននកថា

៣៤៥. អច្ឆិពទ្ធន្តិ ចតុរស្សកេទារកពទ្ធំ. បាឡិពទ្ធន្តិ អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ច ទីឃមរិយាទពទ្ធំ. មរិយាទពទ្ធន្តិ អន្តរន្តរា រស្សមរិយាទពទ្ធំ. សិង្ឃាដកពទ្ធន្តិ មរិយាទាយ មរិយាទំ វិនិវិជ្ឈិត្វា គតដ្ឋានេ សិង្ឃាដកពទ្ធំ; ចតុក្កសណ្ឋានន្តិ អត្ថោ. សំវិទហិតុន្តិ កាតុំ. ឧស្សហសិ ត្វំ អានន្ទាតិ សក្កោសិ ត្វំ អានន្ទ. ឧស្សហាមិ ភគវាតិ តុម្ហេហិ ទិន្ននយេន សក្កោមីតិ ទស្សេតិ. យត្រ ហិ នាមាតិ យោ នាម. កុសិម្បិ នាមាតិអាទីសុ កុសីតិ អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ច អនុវាតាទីនំ ទីឃបត្តានមេតំ អធិវចនំ. អឌ្ឍកុសីតិ អន្តរន្តរា រស្សបត្តានំ នាមំ. មណ្ឌលន្តិ បញ្ចខណ្ឌិកចីវរស្ស ឯកេកស្មិំ ខណ្ឌេ មហាមណ្ឌលំ. អឌ្ឍមណ្ឌលន្តិ ខុទ្ទកមណ្ឌលំ. វិវដ្ដន្តិ មណ្ឌលញ្ច អឌ្ឍមណ្ឌលញ្ច ឯកតោ កត្វា សិព្ពិតំ មជ្ឈិមខណ្ឌំ.

អនុវិវដ្ដន្តិ តស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ ទ្វេ ខណ្ឌានិ. គីវេយ្យកន្តិ គីវាវេឋនដ្ឋានេ ទឡ្ហីករណត្ថំ អញ្ញំ សុត្តសំសិព្ពិតំ អាគន្តុកបត្តំ. ជង្ឃេយ្យកន្តិ ជង្ឃបាបុណនដ្ឋានេ តថេវ សំសិព្ពិតំ បត្តំ. គីវដ្ឋានេ ច ជង្ឃដ្ឋានេ ច បត្តានមេវេតំ នាមន្តិបិ វទន្តិ. ពាហន្តន្តិ អនុវិវដ្ដានំ ពហិ ឯកេកំ ខណ្ឌំ. ឥតិ បញ្ចខណ្ឌិកចីវរេនេតំ វិចារិតន្តិ. អថ វា អនុវិវដ្ដន្តិ វិវដ្ដស្ស ឯកបស្សតោ ទ្វិន្នំ ឯកបស្សតោ ទ្វិន្នន្តិ ចតុន្នម្បិ ខណ្ឌានមេតំ នាមំ. ពាហន្តន្តិ សុប្បមាណំ ចីវរំ បារុបន្តេន សំហរិត្វា ពាហាយ ឧបរិ ឋបិតា ឧភោ អន្តា ពហិមុខា តិដ្ឋន្តិ, តេសំ ឯតំ នាមំ. អយមេវ ហិ នយោ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តោតិ.

តិចីវរានុជាននកថា

៣៤៦. ចីវរេហិ ឧព្ភណ្ឌិកេតិ ចីវរេហិ ឧព្ភណ្ឌេ កតេ; យថា ឧក្ខិត្តភណ្ឌា ហោន្តិ ឯវំ កតេ; ឧក្ខិត្តភណ្ឌិកភាវំ អាបាទិតេតិ អត្ថោ. ចីវរភិសិន្តិ ឯត្ថ ភិសីតិ ទ្វេ តីណិ ឯកតោ កត្វា ភិសិសង្ខេបេន សំហរិតចីវរានិ វុត្តានិ. តេ កិរ ភិក្ខូ ‘‘ទក្ខិណាគិរិតោ ភគវា លហុំ បដិនិវត្តិស្សតី’’តិ តត្ថ គច្ឆន្តា ជីវកវត្ថុស្មិំ លទ្ធចីវរានិ ឋបេត្វា អគមំសុ. ឥទានិ បន ចិរេន អាគមិស្សតីតិ មញ្ញមានា អាទាយ បក្កមិំសុ. អន្តរដ្ឋកាសូតិ មាឃស្ស ច ផគ្គុណស្ស ច អន្តរា អដ្ឋសុ. ន ភគវន្តំ សីតំ អហោសីតិ ភគវតោ សីតំ នាហោសិ. ឯតទហោសិ យេបិ ខោ តេ កុលបុត្តាតិ ន ភគវា អជ្ឈោកាសេ អនិសីទិត្វា ឯតមត្ថំ ន ជានាតិ, មហាជនសញ្ញាបនត្ថំ បន ឯវមកាសិ. សីតាលុកាតិ សីតបកតិកា; យេ បកតិយាវ សីតេន កិលមន្តិ. ទិគុណំ សង្ឃាដិន្តិ ទុបដ្ដំ សង្ឃាដិំ. ឯកច្ចិយន្តិ ឯកបដ្ដំ. ឥតិ ‘‘ភគវា អត្តនា ចតូហិ ចីវរេហិ យាបេតិ, អម្ហាកំ បន តិចីវរំ អនុជានាតី’’តិ វចនស្ស ឱកាសំ ឧបច្ឆិន្ទិតុំ ទិគុណំ សង្ឃាដិំ អនុជានាតិ, ឯកច្ចិកេ ឥតរេ. ឯវញ្ហិ នេសំ ចត្តារិ ភវិស្សន្តីតិ.

អតិរេកចីវរាទិកថា

៣៤៨. អគ្គឡំ អច្ឆុបេយ្យន្តិ ឆិទ្ទដ្ឋានេ បិលោតិកខណ្ឌំ លគ្គាបេយ្យំ. អហតកប្បានន្តិ ឯកវារំ ធោតានំ. ឧតុទ្ធដានន្តិ ឧតុតោ ទីឃកាលតោ ឧទ្ធដានំ ហតវត្ថកានំ, បិលោតិកានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បាបណិកេតិ អន្តរាបណតោ បតិតបិលោតិកចីវរេ. ឧស្សាហោ ករណីយោតិ បរិយេសនា កាតព្ពា. បរិច្ឆេទោ បនេត្ថ នត្ថិ, បដ្ដសតម្បិ វដ្ដតិ. សព្ពមិទំ សាទិយន្តស្ស ភិក្ខុនោ វសេន វុត្តំ. អគ្គឡំ តុន្នន្តិ ឯត្ថ ឧទ្ធរិត្វា អល្លីយាបនខណ្ឌំ អគ្គឡំ, សុត្តេន សំសិព្ពិតំ តុន្នំ; វដ្ដេត្វា ករណំ ឱវដ្ដិកំ . កណ្ឌុសកំ វុច្ចតិ មុទ្ទិកា. ទឡ្ហីកម្មន្តិ អនុទ្ធរិត្វាវ ឧបស្សយំ កត្វា អល្លីយាបនកំ វត្ថខណ្ឌំ.

៣៤៩-៣៥១. វិសាខាវត្ថុ ឧត្តានត្ថំ. តតោ បរំ បុព្ពេ វិនិច្ឆិតមេវ. សោវគ្គិកន្តិ សគ្គប្បត្តហេតុកំ. តេនេវាហ ‘‘សោវគ្គិក’’ន្តិ. សោកំ អបនេតីតិ សោកនុទំ. អនាមយាតិ អរោគា. សគ្គម្ហិ កាយម្ហីតិ សគ្គោបបន្នា.

៣៥៣. បុថុជ្ជនា កាមេសុ វីតរាគាតិ ឈានលាភិនោ.

៣៥៦. សន្ទិដ្ឋោតិ ទិដ្ឋមត្តកមិត្តោ. សម្ភត្តោតិ ឯកសម្ភោគោ ទឡ្ហមិត្តោ. អាលបិតោតិ ‘‘មម សន្តកំ យំ ឥច្ឆេយ្យាសិ, តំ គណ្ហាហី’’តិ ឯវំ វុត្តោ. ឯតេសុ តីសុ អញ្ញតរនាមេន សទ្ធិំ ជីវតិ, គហិតេ អត្តមនោ ហោតីតិ ឥមេហិ គហិតវិស្សាសោ រុហតិ.

បច្ឆិមវិកប្បនុបគចីវរាទិកថា

៣៥៩. បំសុកូលកតោតិ កតបំសុកូលោ. គរុកោ ហោតីតិ ជិណ្ណជិណ្ណដ្ឋានេ អគ្គឡារោបនេន គរុកោ ហោតិ. សុត្តលូខំ កាតុន្តិ សុត្តេនេវ អគ្គឡំ កាតុន្តិ អត្ថោ. វិកណ្ណោ ហោតីតិ សុត្តំ អច្ឆេត្វា អច្ឆេត្វា សិព្ពន្តានំ ឯកោ សង្ឃាដិកោណោ ទីឃោ ហោតិ. វិកណ្ណំ ឧទ្ធរិតុន្តិ ទីឃកោណំ ឆិន្ទិតុំ. ឱកិរិយន្តីតិ ឆិន្នកោណតោ គឡន្តិ. អនុវាតំ បរិភណ្ឌន្តិ អនុវាតញ្ចេវ បរិភណ្ឌញ្ច. បត្តា លុជ្ជន្តីតិ មហន្តេសុ បត្តមុខេសុ ទិន្នានិ សុត្តានិ គឡន្តិ, តតោ បត្តា លុជ្ជន្តិ. អដ្ឋបទកំ កាតុន្តិ អដ្ឋបទកច្ឆន្នេន បត្តមុខំ សិព្ពិតុំ.

៣៦០. អន្វាធិកម្បិ អារោបេតុន្តិ អាគន្តុកបត្តម្បិ ទាតុំ. ឥទំ បន អប្បហោនកេ អារោបេតព្ពំ. សចេ បហោតិ, អាគន្តុកបត្តំ ន វដ្ដតិ, ឆិន្ទិតព្ពមេវ.

៣៦១. ន ច ភិក្ខវេ សទ្ធាទេយ្យន្តិ ឯត្ថ សេសញាតីនំ ទេន្តោ វិនិបាតេតិយេវ. មាតាបិតរោ បន សចេ រជ្ជេ ឋិតា បត្ថយន្តិ, ទាតព្ពំ.

៣៦២. គិលានោតិ គិលានតាយ គហេត្វា គន្តុំ អសមត្ថោ. វស្សិកសង្កេតន្តិ វស្សិកេ ចត្តារោ មាសេ. នទីបារន្តិ នទិយា បារេ ភត្តំ ភុញ្ជិតព្ពំ ហោតិ. អគ្គឡគុត្តិវិហារោតិ សព្ពេស្វេវ ចេតេសុ គិលានវស្សិកសង្កេតនទីបារគមនអត្ថតកថិនភាវេសុ អគ្គឡគុត្តិយេវ បមាណំ. គុត្តេ ឯវ ហិ វិហារេ ឯតេសុ ការណេសុ និក្ខិបិត្វា ពហិ គន្តុំ វដ្ដតិ, ន អគុត្តេ. អារញ្ញកស្ស បន វិហារោ ន សុគុត្តោ ហោតិ, តេន ភណ្ឌុក្ខលិកាយ បក្ខិបិត្វា បាសាណសុសិរ រុក្ខសុសិរាទីសុ សុប្បដិច្ឆន្នេសុ ឋបេត្វា គន្តព្ពំ.

សង្ឃិកចីវរុប្បាទកថា

៣៦៣. តុយ្ហេវ ភិក្ខុ តានិ ចីវរានីតិ អញ្ញត្ថ គហេត្វា ហដានិបិ តុយ្ហេវ; ន តេសំ អញ្ញោ កោចិ ឥស្សរោតិ. ឯវញ្ច បន វត្វា អនាគតេបិ និក្កុក្កុច្ចា គណ្ហិស្សន្តីតិ ទស្សេតុំ ឥធ បនាតិអាទិមាហ. តស្សេវ តានិ ចីវរានិ យាវ កថិនស្ស ឧព្ភារាតិ សចេ គណបូរកេ ភិក្ខូ លភិត្វា កថិនំ អត្ថតំ ហោតិ, បញ្ចមាសេ; នោ ចេ អត្ថតំ ហោតិ, ឯកំ ចីវរមាសមេវ. យំ ‘‘សង្ឃស្ស ទេមា’’តិ វា ទេន្តិ, ‘‘សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ទេមា’’តិ វា ទេន្តិ, ‘‘វស្សំវុត្ថសង្ឃស្ស ទេមា’’តិ វា ទេន្តិ, ‘‘វស្សាវាសិកំ ទេមា’’តិ វា ទេន្តិ, សចេបិ មតកចីវរំ អវិភជិត្វា តំ វិហារំ បវិសន្តិ, តំ សព្ពំ តស្សេវ ភិក្ខុនោ ហោតិ. យម្បិ សោ វស្សាវាសត្ថាយ វឌ្ឍិំ បយោជេត្វា ឋបិតឧបនិក្ខេបតោ វា តត្រុប្បាទតោ វា វស្សាវាសិកំ គណ្ហាតិ, សព្ពំ សុគ្គហិតមេវ ហោតិ. ឥទមេត្ថ លក្ខណំ, យេន តេនាការេន សង្ឃស្ស ឧប្បន្នំ វត្ថំ អត្ថតកថិនស្ស បញ្ចមាសេ, អនត្ថតកថិនស្ស ឯកំ ចីវរមាសំ បាបុណាតីតិ. យំ បន ‘‘ឥទំ ឥធ វស្សំវុត្ថសង្ឃស្ស ទេមា’’តិ វា ‘‘វស្សាវាសិកំ ទេមា’’តិ វា វត្វា ទិន្នំ, តំ អនត្ថតកថិនស្សាបិ បញ្ចមាសេ បាបុណាតិ. តតោ បរំ បន ឧប្បន្នំ វស្សាវាសិកំ បុច្ឆិតព្ពំ – ‘‘កិំ អតីតវស្សេ ឥទំ វស្សាវាសិកំ, ឧទាហុ អនាគតវស្សេ’’តិ! កស្មា? បិដ្ឋិសមយេ ឧប្បន្នត្តា.

ឧតុកាលន្តិ វស្សានតោ អញ្ញំ កាលំ. តានិ ចីវរានិ អាទាយ សាវត្ថិំ គន្ត្វាតិ ឯត្ថ តានិ ចីវរានិ គតគតដ្ឋានេ សង្ឃិកានេវ ហោន្តិ, ភិក្ខូហិ ទិដ្ឋមត្តមេវេត្ថ បមាណំ. តស្មា សចេ កេចិ បដិបថំ អាគច្ឆន្តា ‘‘កុហិំ អាវុសោ គច្ឆសី’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា ‘‘កិំ អាវុសោ មយំ សង្ឃោ ន ហោមា’’តិ តត្ថេវ ភាជេត្វា គណ្ហន្តិ, សុគ្គហិតានិ. សចេបិ ឯស មគ្គា ឱក្កមិត្វា កញ្ចិ វិហារំ វា អាសនសាលំ វា បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ឯកំ គេហមេវ វា បវិសតិ, តត្រ ច នំ ភិក្ខូ ទិស្វា តមត្ថំ បុច្ឆិត្វា ភាជេត្វា គណ្ហន្តិ, សុគ្គហិតានេវ.

អធិដ្ឋាតុន្តិ ឯត្ថ អធិដ្ឋហន្តេន វត្តំ ជានិតព្ពំ. តេន ហិ ភិក្ខុនា ឃណ្ដិំ បហរិត្វា កាលំ ឃោសេត្វា ថោកំ អាគមេត្វា សចេ ឃណ្ដិសញ្ញាយ វា កាលសញ្ញាយ វា ភិក្ខូ អាគច្ឆន្តិ, តេហិ សទ្ធិំ ភាជេតព្ពានិ. នោ ចេ អាគច្ឆន្តិ, ‘‘មយ្ហិមានិ ចីវរានិ បាបុណន្តី’’តិ អធិដ្ឋាតព្ពានិ. ឯវំ អធិដ្ឋិតេ សព្ពានិ តស្សេវ ហោន្តិ, ឋិតិកា បន ន តិដ្ឋតិ.

សចេ ឯកេកំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘អយំ បឋមភាគោ មយ្ហំ បាបុណាតិ, អយំ ទុតិយភាគោ’’តិ ឯវំ គណ្ហាតិ, គហិតានិ ច សុគ្គហិតានិ ហោន្តិ, ឋិតិកា ច តិដ្ឋតិ. ឯវំ បាបេត្វា គណ្ហន្តេនាបិ អធិដ្ឋិតមេវ ហោតិ. សចេ បន ឃណ្ដិំ បហរិត្វា វា អប្បហរិត្វា វា កាលម្បិ ឃោសេត្វា វា អឃោសេត្វា វា ‘‘អហមេវេត្ថ មយ្ហមេវ ឥមានិ ចីវរានី’’តិ គណ្ហាតិ, ទុគ្គហិតានិ ហោន្តិ. អថ ‘‘អញ្ញោ កោចិ ឥធ នត្ថិ, មយ្ហំ ឯតានិ បាបុណន្តី’’តិ គណ្ហាតិ, សុគ្គហិតានិ.

បាតិតេ កុសេតិ ឯកកោដ្ឋាសេ កុសទណ្ឌកេ បាតិតមត្តេ សចេបិ ភិក្ខុសហស្សំ ហោតិ, គហិតមេវ នាម ចីវរំ. នាកាមា ភាគោ ទាតព្ពោ. សចេ បន អត្តនោ រុចិយា ទាតុកាមា ហោន្តិ, ទេន្តុ. អនុភាគេបិ ឯសេវ នយោ.

សចីវរានីតិ ‘‘កាលចីវរម្បិ សង្ឃស្ស ឥតោវ ទស្សាម, វិសុំ សជ្ជិយមានេ អតិចិរំ ហោតី’’តិ ខិប្បំយេវ សចីវរានិ ភត្តានិ អកំសុ. ថេរេ អាគម្ម ឧប្បន្នានីតិ តុម្ហេសុ បសាទេន ខិប្បំ ឧប្បន្នានិ.

សង្ឃស្ស ទេមាតិ ចីវរានិ ទេន្តីតិ សកលម្បិ ចីវរកាលំ សណិកំ សណិកំ ទេន្តិយេវ. បុរិមេសុ បន ទ្វីសុ វត្ថូសុ បច្ឆិន្នទានត្តា អទំសូតិ វុត្តំ. សម្ពហុលា ថេរាតិ វិនយធរបាមោក្ខថេរា. ឥទំ បន វត្ថុំ សទ្ធិំ បុរិមេន ទ្វេភាតិកវត្ថុនា បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ ឧប្បន្នំ, ឥមេ ច ថេរា ទិដ្ឋបុព្ពា តថាគតំ, តស្មា បុរិមេសុ វត្ថូសុ តថាគតេន បញ្ញត្តនយេនេវ កថេសុំ.

ឧបនន្ទសក្យបុត្តវត្ថុកថា

៣៦៤. គាមកាវាសំ អគមាសីតិ អប្បេវ នាម ចីវរានិ ភាជេន្តា មយ្ហម្បិ សង្គហំ ករេយ្យុន្តិ ចីវរភាជនកាលំ សល្លក្ខេត្វាវ អគមាសិ. សាទិយិស្សសីតិ គណ្ហិស្សសិ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ តស្ស ភាគោ ន បាបុណាតិ. អថ ខោ ‘‘នគរវាសិកោ អយំ មុខរោ ធម្មកថិកោ’’តិ តេ ភិក្ខូ ‘‘សាទិយិស្សសី’’តិ អាហំសុ. យោ សាទិយេយ្យ អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯត្ថ បន កិញ្ចាបិ លហុកា អាបត្តិ, អថ ខោ គហិតានិ គហិតដ្ឋានេ ទាតព្ពានិ. សចេបិ នដ្ឋានិ វា ជិណ្ណានិ វា ហោន្តិ, តស្សេវ គីវា. ទេហីតិ វុត្តេ អទេន្តោ ធុរនិក្ខេបេ ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពោ.

ឯកាធិប្បាយន្តិ ឯកំ អធិប្បាយំ; ឯកំ បុគ្គលបដិវីសមេវ ទេថាតិ អត្ថោ. ឥទានិ យថា សោ ទាតព្ពោ, តំ ទស្សេតុំ តន្តិំ ឋបេន្តោ ឥធ បនាតិអាទិមាហ. តត្ថ សចេ អមុត្រ ឧបឌ្ឍំ អមុត្រ ឧបឌ្ឍន្តិ ឯកេកស្មិំ ឯកាហមេកាហំ វា សត្តាហំ សត្តាហំ វា សចេ វសតិ, ឯកេកស្មិំ វិហារេ យំ ឯកោ បុគ្គលោ លភតិ, តតោ តតោ ឧបឌ្ឍំ ឧបឌ្ឍំ ទាតព្ពំ. ឯវំ ឯកាធិប្បាយោ ទិន្នោ ហោតិ. យត្ថ វា បន ពហុតរន្តិ សចេ ឯកស្មិំ វិហារេ វសន្តោ ឥតរស្មិំ សត្តាហវារេន អរុណមេវ ឧដ្ឋាបេតិ, ឯវំ បុរិមស្មិំ ពហុតរំ វសតិ នាម. តស្មា តតោ ពហុតរំ វសិតវិហារតោ តស្ស បដិវីសោ ទាតព្ពោ. ឯវម្បិ ឯកាធិប្បាយោ ទិន្នោ ហោតិ. ឥទញ្ច នានាលាភេហិ នានូបចារេហិ ឯកសីមវិហារេហិ កថិតំ, នានាសីមវិហារេ បន សេនាសនគ្គាហោ បដិប្បស្សម្ភតិ. តស្មា តត្ថ ចីវរបដិវីសោ ន បាបុណាតិ. សេសំ បន អាមិសភេសជ្ជាទិ សព្ពំ សព្ពត្ថ អន្តោសីមគតស្ស បាបុណាតិ.

គិលានវត្ថុកថា

៣៦៥. មញ្ចកេ និបាតេសុន្តិ ឯវំ ធោវិត្វា អញ្ញំ កាសាវំ និវាសេត្វា មញ្ចកេ និបជ្ជាបេសុំ; និបជ្ជាបេត្វា ច បនាយស្មា អានន្ទោ មុត្តករីសកិលិដ្ឋំ កាសាវំ ធោវិត្វា ភូមិយំ បរិភណ្ឌំ អកាសិ. យោ ភិក្ខវេ មំ ឧបដ្ឋហេយ្យ, សោ គិលានំ ឧបដ្ឋហេយ្យាតិ យោ មំ ឱវាទានុសាសនីករណេន ឧបដ្ឋហេយ្យ, សោ គិលានំ ឧបដ្ឋហេយ្យ; មម ឱវាទការកេន គិលានោ ឧបដ្ឋាតព្ពោតិ អយមេវេត្ថ អត្ថោ. ភគវតោ ច គិលានស្ស ច ឧបដ្ឋានំ ឯកសទិសន្តិ ឯវំ បនេត្ថ អត្ថោ ន គហេតព្ពោ. សង្ឃេន ឧបដ្ឋាតព្ពោតិ យស្សេតេ ឧបជ្ឈាទយោ តស្មិំ វិហារេ នត្ថិ, អាគន្តុកោ ហោតិ ឯកចារិកោ ភិក្ខុ, សោ សង្ឃស្ស ភារោ, តស្មា សង្ឃេន ឧបដ្ឋាតព្ពោ. នោ ចេ ឧបដ្ឋហេយ្យ, សកលស្ស សង្ឃស្ស អាបត្តិ. វារំ ឋបេត្វា ជគ្គន្តេសុ បន យោ អត្តនោ វារេ ន ជគ្គតិ, តស្សេវ អាបត្តិ. សង្ឃត្ថេរោបិ វារកោ ន មុច្ចតិ. សចេ សកលោ សង្ឃោ ឯកស្ស ភារំ ករោតិ, ឯកោ វា វត្តសម្បន្នោ ភិក្ខុ អហមេវ ជគ្គិស្សាមីតិ បដិជគ្គតិ, សង្ឃោ អាបត្តិតោ មុច្ចតិ.

៣៦៦. អភិក្កមន្តំ វា អភិក្កមតីតិអាទីសុ វឌ្ឍន្តំ វា អាពាធំ ‘‘ឥទំ នាម មេ បរិភុញ្ជន្តស្ស វឌ្ឍតិ, ឥទំ បរិភុញ្ជន្តស្ស បរិហាយតិ, ឥទំ បរិភុញ្ជន្តស្ស តិដ្ឋតី’’តិ យថាភូតំ នាវិករោតីតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. នាលន្តិ ន បតិរូបោ, ន យុត្តោ ឧបដ្ឋាតុំ. ភេសជ្ជំ សំវិធាតុន្តិ ភេសជ្ជំ យោជេតុំ អសមត្ថោ ហោតិ. អាមិសន្តរោតិ អាមិសំ អស្ស អន្តរន្តិ អាមិសន្តរោ. អន្តរន្តិ ការណំ វុច្ចតិ; អាមិសការណា យាគុភត្តបត្តចីវរានិ បត្ថេន្តោ ឧបដ្ឋាតីតិ អត្ថោ.

មតសន្តកកថា

៣៦៧. កាលង្កតេតិ កាលកិរិយាយ. គិលានុបដ្ឋាកានំ ទាតុន្តិ ឯត្ថ អនន្តរំ វុត្តាយ កម្មវាចាយ ទិន្នម្បិ អបលោកេត្វា ទិន្នម្បិ ទិន្នមេវ ហោតិ, វដ្ដតិ.

៣៦៩. យំ តត្ថ លហុភណ្ឌំ យំ តត្ថ គរុភណ្ឌន្តិ ឯត្ថ លហុភណ្ឌគរុភណ្ឌានំ នានាករណំ បរតោ វណ្ណយិស្សាម. គិលានុបដ្ឋាកលាភេ បន អយំ អាទិតោ បដ្ឋាយ វិនិច្ឆយោ –

សចេ សកលេ ភិក្ខុសង្ឃេ ឧបដ្ឋហន្តេ កាលំ ករោតិ, សព្ពេបិ សាមិកា. អថ ឯកច្ចេហិ វារេ កតេ ឯកច្ចេហិ អកតេយេវ កាលំ ករោតិ, តត្ថ ឯកច្ចេ អាចរិយា វទន្តិ – ‘‘សព្ពេបិ អត្តនោ វារេ សម្បត្តេ ករេយ្យុំ, តស្មា សព្ពេបិ សាមិនោ’’តិ. ឯកច្ចេ វទន្តិ – ‘‘យេហិ ជគ្គិតោ តេ ឯវ លភន្តិ, ឥតរេ ន លភន្តី’’តិ. សាមណេរេ កាលង្កតេ សចេ ចីវរំ អត្ថិ, គិលានុបដ្ឋាកានំ ទាតព្ពំ. នោ ចេ អត្ថិ យំ អត្ថិ, តំ ទាតព្ពំ. អញ្ញស្មិំ បរិក្ខារេ សតិ ចីវរភាគំ កត្វា ទាតព្ពំ.

ភិក្ខុ ច សាមណេរោ ច សចេ សមំ ឧបដ្ឋហិំសុ, សមកោ ភាគោ ទាតព្ពោ. អថ សាមណេរោវ ឧបដ្ឋហតិ, ភិក្ខុស្ស សំវិទហនមត្តមេវ ហោតិ, សាមណេរស្ស ជេដ្ឋកភាគោ ទាតព្ពោ. សចេ សាមណេរោ ភិក្ខុនា អានីតឧទកេន យាគុំ បចិត្វា បដិគ្គាហាបនមត្តមេវ ករោតិ, ភិក្ខុ ឧបដ្ឋហតិ, ភិក្ខុស្ស ជេដ្ឋកភាគោ ទាតព្ពោ.

ពហូ ភិក្ខូ សមគ្គា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, សព្ពេសំ សមកោ ភាគោ ទាតព្ពោ. យោ បនេត្ថ វិសេសេន ឧបដ្ឋហតិ, តស្ស វិសេសោ កាតព្ពោ. យេន បន ឯកទិវសម្បិ គិលានុបដ្ឋាកវសេន យាគុភត្តំ វា បចិត្វា ទិន្នំ, នហានំ វា បដិយាទិតំ, សោបិ គិលានុបដ្ឋាកោវ. យោ សមីបំ អនាគន្ត្វា ភេសជ្ជតណ្ឌុលាទីនិ បេសេតិ, អយំ គិលានុបដ្ឋាកោ ន ហោតិ. យោ បរិយេសិត្វា គាហាបេត្វា អាគច្ឆតិ, អយំ គិលានុបដ្ឋាកោវ.

ឯកោ វត្តសីសេន ជគ្គតិ; ឯកោ បច្ចាសាយ, មតកាលេ ឧភោបិ បច្ចាសីសន្តិ, ឧភិន្នម្បិ ទាតព្ពំ. ឯកោ ឧបដ្ឋហិត្វា គិលានស្ស វា កម្មេន អត្តនោ វា កម្មេន កត្ថចិ គតោ ‘‘បុន អាគន្ត្វា ជគ្គិស្សាមី’’តិ, ឯតស្សបិ ទាតព្ពំ. ឯកោ ចិរំ ឧបដ្ឋហិត្វា ‘‘ឥទានិ ន សក្កោមី’’តិ ធុរំ និក្ខិបិត្វា គច្ឆតិ, សចេបិ តំទិវសមេវ គិលានោ កាលំករោតិ, ឧបដ្ឋាកភាគោ ន ទាតព្ពោ.

គិលានុបដ្ឋាកោ នាម គិហិ វា ហោតុ បព្ពជិតោ វា, អន្តមសោ មាតុគាមោបិ, សព្ពេ ភាគំ លភន្តិ. សចេ តស្ស ភិក្ខុនោ បត្តចីវរមត្តមេវ ហោតិ, អញ្ញំ នត្ថិ; សព្ពំ គិលានុបដ្ឋាកានំយេវ ទាតព្ពំ. សចេបិ សហស្សំ អគ្ឃតិ, អញ្ញំ បន ពហុម្បិ បរិក្ខារំ តេ ន លភន្តិ; សង្ឃស្សេវ ហោតិ. អវសេសំ ភណ្ឌំ ពហុកញ្ចេវ មហគ្ឃញ្ច, តិចីវរំ អប្បគ្ឃំ; តតោ គហេត្វា តិចីវរបរិក្ខារោ ទាតព្ពោ. សព្ពញ្ចេតំ សង្ឃិកតោវ លព្ភតិ.

សចេ បន សោ ជីវមានោយេវ សព្ពំ អត្តនោ បរិក្ខារំ និស្សជ្ជិត្វា កស្សចិ អទាសិ, កោចិ វា វិស្សាសំ អគ្គហេសិ, យស្ស ទិន្នំ, យេន ច គហិតំ, តស្សេវ ហោតិ. តស្ស រុចិយា ឯវ គិលានុបដ្ឋាកា លភន្តិ, អញ្ញេសំ អទត្វា ទូរេ ឋបិតបរិក្ខារាបិ តត្ថ តត្ថ សង្ឃស្សេវ ហោន្តិ. ទ្វិន្នំ សន្តកំ ហោតិ អវិភត្តំ, ឯកស្មិំ កាលង្កតេ ឥតរោ សាមី. ពហូនម្បិ សន្តកេ ឯសេវ នយោ. សព្ពេសុ មតេសុ សង្ឃិកំ ហោតិ. សចេបិ អវិភជិត្វា សទ្ធិវិហារិកាទីនំ ទេន្តិ អទិន្នមេវ ហោតិ. វិភជិត្វា ទិន្នំ បន សុទិន្នំ. តំ តេសុ មតេសុបិ សទ្ធិវិហារិកាទីនំយេវ ហោតិ, ន សង្ឃស្ស.

កុសចីរាទិបដិក្ខេបកថា

៣៧១. កុសចីរាទីសុ អក្កនាឡន្តិ អក្កនាឡមយំ. បោត្ថកោតិ មកចិមយោ វុច្ចតិ. សេសានិ បឋមបារាជិកវណ្ណនាយំ វុត្តានិ. តេសុ បោត្ថកេ ឯវ ទុក្កដំ. សេសេសុ ថុល្លច្ចយានីតិ. អក្កទុស្សកទលិទុស្សឯរកទុស្សានិ បន បោត្ថកគតិកានេវ.

៣៧២. សព្ពនីលកាទីនិ រជនំ ធោវិត្វា បុន រជិត្វា ធារេតព្ពានិ. ន សក្កា ចេ ហោន្តិ ធោវិតុំ, បច្ចត្ថរណានិ វា កាតព្ពានិ. ទុបដ្ដចីវរស្ស វា មជ្ឈេ ទាតព្ពានិ. តេសំ វណ្ណនានត្តំ ឧបាហនាសុ វុត្តនយមេវ. អច្ឆិន្នទសទីឃទសានិ ទសា ឆិន្ទិត្វា ធារេតព្ពានិ. កញ្ចុកំ លភិត្វា ផាលេត្វា រជិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. វេឋនេបិ ឯសេវ នយោ. តិរីដកំ បន រុក្ខឆល្លិមយំ; តំ បាទបុញ្ឆនំ កាតុំ វដ្ដតិ.

៣៧៤. បតិរូបេ គាហកេតិ សចេ កោចិ ភិក្ខុ ‘‘អហំ តស្ស គណ្ហាមី’’តិ គណ្ហាតិ, ទាតព្ពន្តិ អត្ថោ. ឯវមេតេសុ តេវីសតិយា បុគ្គលេសុ សោឡស ជនា ន លភន្តិ, សត្ត ជនា លភន្តីតិ.

សង្ឃេភិន្នេចីវរុប្បាទកថា

៣៧៦. សង្ឃោ ភិជ្ជតីតិ ភិជ្ជិត្វា កោសម្ពកភិក្ខូ វិយ ទ្វេ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ. ឯកស្មិំ បក្ខេតិ ឯកស្មិំ កោដ្ឋាសេ ទក្ខិណោទកញ្ច គន្ធាទីនិ ច ទេន្តិ, ឯកស្មិំ ចីវរានិ. សង្ឃស្សេវេតន្តិ សកលស្ស សង្ឃស្ស ទ្វិន្នម្បិ កោដ្ឋាសានំ ឯតំ ហោតិ, ឃណ្ដិំ បហរិត្វា ទ្វីហិបិ បក្ខេហិ ឯកតោ ភាជេតព្ពំ. បក្ខស្សេវេតន្តិ ឯវំ ទិន្នេ យស្ស កោដ្ឋាសស្ស ឧទកំ ទិន្នំ, តស្ស ឧទកមេវ ហោតិ; យស្ស ចីវរំ ទិន្នំ, តស្សេវ ចីវរំ. យត្ថ បន ទក្ខិណោទកំ បមាណំ ហោតិ, តត្ថ ឯកោ បក្ខោ ទក្ខិណោទកស្ស លទ្ធត្តា ចីវរានិ លភតិ, ឯកោ ចីវរានមេវ លទ្ធត្តាតិ ឧភោហិបិ ឯកតោ ហុត្វា យថាវុឌ្ឍំ ភាជេតព្ពំ. ឥទំ កិរ បរសមុទ្ទេ លក្ខណន្តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តស្មិំយេវ បក្ខេតិ ឯត្ថ បន ឥតរោ បក្ខោ អនិស្សរោយេវ. ចីវរបេសនវត្ថូនិ បាកដានេវ.

អដ្ឋចីវរមាតិកាកថា

៣៧៩. ឥទានិ អាទិតោ បដ្ឋាយ វុត្តចីវរានំ បដិលាភខេត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋិមា ភិក្ខវេ មាតិកា’’តិអាទិមាហ. សីមាយ ទេតីតិអាទិ បុគ្គលាធិដ្ឋាននយេន វុត្តំ. ឯត្ថ បន សីមាយ ទានំ ឯកា មាតិកា, កតិកាយ ទានំ ទុតិយា…បេ… បុគ្គលស្ស ទានំ អដ្ឋមា. តត្ថ សីមាយ ទម្មីតិ ឯវំ សីមំ បរាមសិត្វា ទេន្តោ សីមាយ ទេតិ នាម. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

សីមាយ ទេតិ, យាវតិកា ភិក្ខូ អន្តោសីមគតា តេហិ ភាជេតព្ពន្តិអាទិម្ហិ បន មាតិកានិទ្ទេសេ សីមាយ ទេតីតិ ឯត្ថ តាវ ខណ្ឌសីមា, ឧបចារសីមា, សមានសំវាសសីមា, អវិប្បវាសសីមា, លាភសីមា, គាមសីមា, និគមសីមា, នគរសីមា, អព្ភន្តរសីមា, ឧទកុក្ខេបសីមា, ជនបទសីមា, រដ្ឋសីមា, រជ្ជសីមា, ទីបសីមា, ចក្កវាឡសីមាតិ បន្នរស សីមា វេទិតព្ពា.

តត្ថ ខណ្ឌសីមា សីមាកថាយំ វុត្តាវ. ឧបចារសីមា បរិក្ខិត្តស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបេន អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបារហដ្ឋានេន បរិច្ឆិន្នា ហោតិ. អបិច ភិក្ខូនំ ធុវសន្និបាតដ្ឋានតោ វា បរិយន្តេ ឋិតភោជនសាលតោ វា និពទ្ធវសនកអាវាសតោ វា ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ទ្វិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំ អន្តោ ឧបចារសីមា វេទិតព្ពា, សា បន អាវាសេសុ វឌ្ឍន្តេសុ វឌ្ឍតិ, បរិហាយន្តេសុ បរិហាយតិ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘ភិក្ខូសុបិ វឌ្ឍន្តេសុ វឌ្ឍតី’’តិ វុត្តំ. តស្មា សចេ វិហារេ សន្និបតិតភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធា ហុត្វា យោជនសតម្បិ បូរេត្វា និសីទន្តិ, យោជនសតម្បិ ឧបចារសីមាវ ហោតិ, សព្ពេសំ លាភោ បាបុណាតិ. សមានសំវាសអវិប្បវាសសីមាទ្វយម្បិ វុត្តមេវ.

លាភសីមា នាម នេវ សម្មាសម្ពុទ្ធេន អនុញ្ញាតា, ន ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ ឋបិតា; អបិច ខោ រាជរាជមហាមត្តា វិហារំ ការេត្វា គាវុតំ វា អឌ្ឍយោជនំ វា យោជនំ វា សមន្តតោ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘អយំ អម្ហាកំ វិហារស្ស លាភសីមា’’តិ នាមលិខិតកេ ថម្ភេ និខណិត្វា ‘‘យំ ឯត្ថន្តរេ ឧប្បជ្ជតិ, សព្ពំ តំ អម្ហាកំ វិហារស្ស ទេមា’’តិ សីមំ ឋបេន្តិ, អយំ លាភសីមា នាម. គាមនិគមនគរអព្ភន្តរឧទកុក្ខេបសីមាបិ វុត្តា ឯវ. ជនបទសីមា នាម – កាសិកោសលរដ្ឋាទីនំ អន្តោ ពហូ ជនបទា ហោន្តិ, តត្ថ ឯកេកោ ជនបទបរិច្ឆេទោ ជនបទសីមា. រដ្ឋសីមា នាម កាសិកោសលាទិរដ្ឋបរិច្ឆេទោ. រជ្ជសីមា នាម ‘‘ចោឡភោគោ កេរឡភោគោ’’តិ ឯវំ ឯកេកស្ស រញ្ញោ អាណាបវត្តិដ្ឋានំ. ទីបសីមា នាម សមុទ្ទន្តេន បរិច្ឆិន្នមហាទីបា ច អន្តរទីបា ច. ចក្កវាឡសីមា នាម ចក្កវាឡបព្ពតេនេវ បរិច្ឆិន្នា.

ឯវមេតាសុ សីមាសុ ខណ្ឌសីមាយ កេនចិ កម្មេន សន្និបតិតំ សង្ឃំ ទិស្វា ‘‘ឯត្ថេវ សីមាយ សង្ឃស្ស ទេមី’’តិ វុត្តេ យាវតិកា ភិក្ខូ អន្តោខណ្ឌសីមគតា, តេហិ ភាជេតព្ពំ. តេសំយេវ ហិ តំ បាបុណាតិ. អញ្ញេសំ សីមន្តរិកាយ វា ឧបចារសីមាយ វា ឋិតានម្បិ ន បាបុណាតិ. ខណ្ឌសីមាយ ឋិតេ បន រុក្ខេ វា បព្ពតេ វា ឋិតស្ស ហេដ្ឋា វា បថវីវេមជ្ឈគតស្ស បាបុណាតិយេវ. ‘‘ឥមិស្សា ឧបចារសីមាយ សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ ទិន្នំ បន ខណ្ឌសីមាសីមន្តរិកាសុ ឋិតានម្បិ បាបុណាតិ. ‘‘សមានសំវាសសីមាយ ទម្មី’’តិ ទិន្នំ បន ខណ្ឌសីមាសីមន្តរិកាសុ ឋិតានំ ន បាបុណាតិ. អវិប្បវាសសីមាលាភសីមាសុ ទិន្នំ តាសុ សីមាសុ អន្តោគតានំ បាបុណាតិ. គាមសីមាទីសុ ទិន្នំ តាសំ សីមានំ អព្ភន្តរេ ពទ្ធសីមាយ ឋិតានម្បិ បាបុណាតិ. អព្ភន្តរសីមាឧទកុក្ខេបសីមាសុ ទិន្នំ តត្ថ អន្តោគតានំយេវ បាបុណាតិ. ជនបទរដ្ឋរជ្ជទីបចក្កវាឡសីមាសុបិ គាមសីមាទីសុ វុត្តសទិសោយេវ វិនិច្ឆយោ.

សចេ បន ជម្ពុទីបេ ឋិតោ ‘‘តម្ពបណ្ណិទីបេ សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ ទេតិ, តម្ពបណ្ណិទីបតោ ឯកោបិ គន្ត្វា សព្ពេសំ គណ្ហិតុំ លភតិ. សចេបិ តត្រេវ ឯកោ សភាគភិក្ខុ សភាគានំ ភាគំ គណ្ហាតិ, ន វារេតព្ពោ. ឯវំ តាវ យោ សីមំ បរាមសិត្វា ទេតិ, តស្ស ទានេ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

យោ បន អសុកសីមាយាតិ វត្តុំ ន ជានាតិ, កេវលំ សីមាតិ វចនមត្តមេវ ជានន្តោ វិហារំ គន្ត្វា ‘‘សីមាយ ទម្មី’’តិ វា ‘‘សីមដ្ឋកសង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ វា ភណតិ, សោ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘‘សីមា នាម ពហុវិធា, កតរសីមំ សន្ធាយ ភណសី’’តិ? សចេ វទតិ – ‘‘អហំ អសុកសីមាតិ ន ជានាមិ, សីមដ្ឋកសង្ឃោ ភាជេត្វា គណ្ហាតូ’’តិ កតរសីមាយ ភាជេតព្ពំ? មហាសីវត្ថេរោ កិរាហ – ‘‘អវិប្បវាសសីមាយា’’តិ. តតោ នំ អាហំសុ – ‘‘អវិប្បវាសសីមា នាម តិយោជនាបិ ហោតិ, ឯវំ សន្តេ តិយោជនេ ឋិតា លាភំ គណ្ហិស្សន្តិ, តិយោជនេ ឋត្វា អាគន្តុកវត្តំ បូរេត្វា អារាមំ បវិសិតព្ពំ ភវិស្សតិ, គមិកោ តិយោជនំ គន្ត្វា សេនាសនំ អាបុច្ឆិស្សតិ, និស្សយបដិបន្នស្ស តិយោជនាតិក្កមេ និស្សយោ បដិប្បស្សម្ភិស្សតិ, បារិវាសិកេន តិយោជនំ អតិក្កមិត្វា អរុណំ ឧដ្ឋាបេតព្ពំ ភវិស្សតិ, ភិក្ខុនិយា តិយោជនេ ឋត្វា អារាមប្បវេសនំ អាបុច្ឆិតព្ពំ ភវិស្សតិ, សព្ពម្បេតំ ឧបចារសីមាយ បរិច្ឆេទវសេនេវ កាតុំ វដ្ដតិ. តស្មា ឧបចារសីមាយមេវ ភាជេតព្ព’’ន្តិ.

កតិកាយាតិ សមានលាភកតិកាយ. តេនេវាហ – ‘‘សម្ពហុលា អាវាសា សមានលាភា ហោន្តី’’តិ. តត្រេវំ កតិកា កាតព្ពា, ឯកស្មិំ វិហារេ សន្និបតិតេហិ ភិក្ខូហិ យំ វិហារំ សង្គណ្ហិតុកាមា សមានលាភំ កាតុំ ឥច្ឆន្តិ, តស្ស នាមំ គហេត្វា អសុកោ នាម វិហារោ បោរាណកោតិ វា ពុទ្ធាធិវុត្ថោតិ វា អប្បលាភោតិ វា យំកិញ្ចិ ការណំ វត្វា តំ វិហារំ ឥមិនា វិហារេន សទ្ធិំ ឯកលាភំ កាតុំ សង្ឃស្ស រុច្ចតីតិ តិក្ខត្តុំ សាវេតព្ពំ. ឯត្តាវតា តស្មិំ វិហារេ និសិន្នោបិ ឥធ និសិន្នោវ ហោតិ, តស្មិំ វិហារេបិ សង្ឃេន ឯវមេវ កាតព្ពំ. ឯត្តាវតា ឥធ និសិន្នោបិ តស្មិំ និសិន្នោវ ហោតិ. ឯកស្មិំ លាភេ ភាជិយមានេ ឥតរស្មិំ ឋិតស្ស ភាគំ គហេតុំ វដ្ដតិ. ឯវំ ឯកេន វិហារេន សទ្ធិំ ពហូបិ អាវាសា ឯកលាភា កាតព្ពា.

ភិក្ខាបញ្ញត្តិយាតិ អត្តនោ បរិច្ចាគបញ្ញាបនដ្ឋានេ. តេនេវាហ – ‘‘យត្ថ សង្ឃស្ស ធុវការា ករិយន្តី’’តិ. តស្សត្ថោ – យស្មិំ វិហារេ ឥមស្ស ចីវរទាយកស្ស សន្តកំ សង្ឃស្ស បាកវដ្ដំ វា វត្តតិ, យស្មិំ វា វិហារេ ភិក្ខូ អត្តនោ ភារំ កត្វា សទា គេហេ ភោជេតិ, យត្ថ វា អនេន អាវាសោ ការិតោ, សលាកភត្តាទីនិ វា និពទ្ធានិ, យេន បន សកលោបិ វិហារោ បតិដ្ឋាបិតោ, តត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, ឥមេ ធុវការា នាម. តស្មា សចេ សោ ‘‘យត្ថ មយ្ហំ ធុវការា ករីយន្តិ, តត្ថ ទម្មី’’តិ វា ‘‘តត្ថ ទេថា’’តិ វា ភណតិ, ពហូសុ ចេបិ ឋានេសុ ធុវការា ហោន្តិ, សព្ពត្ថ ទិន្នមេវ ហោតិ.

សចេ បន ឯកស្មិំ វិហារេ ភិក្ខូ ពហុតរា ហោន្តិ, តេហិ វត្តព្ពំ – ‘‘តុម្ហាកំ ធុវការេ ឯកត្ថ ភិក្ខូ ពហូ ឯកត្ថ អប្បកា’’តិ. សចេ ‘‘ភិក្ខុគណនាយ គណ្ហថា’’តិ ភណតិ, តថា ភាជេត្វា គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. ឯត្ថ ច វត្ថភេសជ្ជាទិ អប្បកម្បិ សុខេន ភាជិយតិ. យទិ បន មញ្ចោ វា បីឋកំ វា ឯកមេវ ហោតិ, តំ បុច្ឆិត្វា យស្ស វា វិហារស្ស ឯកវិហារេបិ វា យស្ស សេនាសនស្ស សោ វិចារេតិ, តត្ថ ទាតព្ពំ. សចេ ‘‘អសុកភិក្ខុ គណ្ហាតូ’’តិ វទតិ, វដ្ដតិ. អថ ‘‘មយ្ហំ ធុវការេ ទេថា’’តិ វត្វា អវិចារេត្វាវ គច្ឆតិ, សង្ឃស្សាបិ វិចារេតុំ វដ្ដតិ. ឯវំ បន វិចារេតព្ពំ – ‘‘សង្ឃត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានេ ទេថា’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ តស្ស សេនាសនំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ, យត្ថ នប្បហោតិ, តត្ថ ទាតព្ពំ. សចេ ឯកោ ភិក្ខុ ‘‘មយ្ហំ វសនដ្ឋានេ សេនាសនបរិភោគភណ្ឌំ នត្ថី’’តិ វទតិ, តត្ថ ទាតព្ពំ.

សង្ឃស្ស ទេតីតិ វិហារំ បវិសិត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ ទេតិ. សម្មុខីភូតេនាតិ ឧបចារសីមាយ ឋិតេន សង្ឃេន ឃណ្ដិំ បហរិត្វា កាលំ ឃោសេត្វា ភាជេតព្ពំ. សីមដ្ឋស្ស អសម្បត្តស្សាបិ ភាគំ គណ្ហន្តោ ន វារេតព្ពោ. វិហារោ មហា ហោតិ, ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ វត្ថេសុ ទិយ្យមានេសុ អលសជាតិកា មហាថេរា បច្ឆា អាគច្ឆន្តិ, ‘‘ភន្តេ វីសតិវស្សានំ ទិយ្យតិ, តុម្ហាកំ ឋិតិកា អតិក្កន្តា’’តិ ន វត្តព្ពា, ឋិតិកំ ឋបេត្វា តេសំ ទត្វា បច្ឆា ឋិតិកាយ ទាតព្ពំ.

អសុកវិហារេ កិរ ពហុំ ចីវរំ ឧប្បន្នន្តិ សុត្វា យោជនន្តរិកវិហារតោបិ ភិក្ខូ អាគច្ឆន្តិ, សម្បត្តសម្បត្តានំ ឋិតដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ទាតព្ពំ. អសម្បត្តានម្បិ ឧបចារសីមំ បវិដ្ឋានំ អន្តេវាសិកាទីសុ គណ្ហន្តេសុ ទាតព្ពមេវ. ‘‘ពហិឧបចារសីមាយ ឋិតានំ ទេថា’’តិ វទន្តិ, ន ទាតព្ពំ. សចេ បន ឧបចារសីមំ ឱក្កន្តេហិ ឯកាពទ្ធា ហុត្វា អត្តនោ វិហារទ្វារេ វា អន្តោវិហារេយេវ វា ហោន្តិ, បរិសវសេន វឌ្ឍិតា នាម ហោតិ សីមា, តស្មា ទាតព្ពំ. សង្ឃនវកស្ស ទិន្នេបិ បច្ឆា អាគតានំ ទាតព្ពមេវ. ទុតិយភាគេ បន ថេរាសនំ អារុឡ្ហេ អាគតានំ បឋមភាគោ ន បាបុណាតិ, ទុតិយភាគតោ វស្សគ្គេន ទាតព្ពំ.

ឯកស្មិំ វិហារេ ទស ភិក្ខូ ហោន្តិ, ‘‘ទស វត្ថានិ សង្ឃស្ស ទេមា’’តិ ទេន្តិ, បាដេក្កំ ភាជេតព្ពានិ. សចេ ‘‘សព្ពានេវ អម្ហាកំ បាបុណន្តី’’តិ គហេត្វា គច្ឆន្តិ, ទុប្បាបិតានិ ចេវ ទុគ្គហិតានិ ច គតគតដ្ឋានេ សង្ឃិកានេវ ហោន្តិ. ឯកំ បន ឧទ្ធរិត្វា ‘‘ឥទំ តុម្ហាកំ បាបុណាតី’’តិ សង្ឃត្ថេរស្ស ទត្វា ‘‘សេសានិ អម្ហាកំ បាបុណន្តី’’តិ គហេតុំ វដ្ដតិ.

ឯកមេវ វត្ថំ សង្ឃស្ស ទេមាតិ អាហរន្តិ, អភាជេត្វាវ អម្ហាកំ បាបុណន្តីតិ គណ្ហន្តិ, ទុប្បាបិតញ្ចេវ ទុគ្គហិតញ្ច. សត្ថកេន បន ហលិទ្ទិអាទិនា វា លេខំ កត្វា ឯកំ កោដ្ឋាសំ ‘‘ឥមំ ឋានំ តុម្ហាកំ បាបុណាតី’’តិ សង្ឃត្ថេរស្ស បាបេត្វា ‘‘សេសំ អម្ហាកំ បាបុណាតី’’តិ គហេតុំ វដ្ដតិ. យំ បន វត្ថស្សេវ បុប្ផំ វា វលិ វា, តេន បរិច្ឆេទំ កាតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ ឯកំ តន្តំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘ឥទំ ឋានំ តុម្ហាកំ បាបុណាតី’’តិ សង្ឃត្ថេរស្ស ទត្វា ‘‘សេសំ អម្ហាកំ បាបុណាតី’’តិ គណ្ហន្តិ, វដ្ដតិ. ខណ្ឌំ ខណ្ឌំ ឆិន្ទិត្វា ភាជិយមានំ វដ្ដតិយេវ.

ឯកភិក្ខុកេ វិហារេ សង្ឃស្ស ចីវរេសុ ឧប្បន្នេសុ សចេ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ សោ ភិក្ខុ ‘‘សព្ពានិ មយ្ហំ បាបុណន្តី’’តិ គណ្ហាតិ, សុគ្គហិតានិ, ឋិតិកា បន ន តិដ្ឋតិ. សចេ ឯកេកំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘ឥទំ មយ្ហំ បាបុណាតី’’តិ គណ្ហាតិ, ឋិតិកា តិដ្ឋតិ. តត្ថ អដ្ឋិតាយ ឋិតិកាយ បុន អញ្ញស្មិំ ចីវរេ ឧប្បន្នេ សចេ ឯកោ ភិក្ខុ អាគច្ឆតិ, មជ្ឈេ ឆិន្ទិត្វា ទ្វីហិបិ គហេតព្ពំ. ឋិតាយ ឋិតិកាយ បុន អញ្ញស្មិំ ចីវរេ ឧប្បន្នេ សចេ នវកតរោ អាគច្ឆតិ, ឋិតិកា ហេដ្ឋា ឱរោហតិ. សចេ វុឌ្ឍតរោ អាគច្ឆតិ, ឋិតិកា ឧទ្ធំ អារោហតិ. អថញ្ញោ នត្ថិ, បុន អត្តនោ បាបេត្វា គហេតព្ពំ.

‘‘សង្ឃស្ស ទេមា’’តិ វា ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទេមា’’តិ វា យេន កេនចិ អាការេន សង្ឃំ អាមសិត្វា ទិន្នំ បន បំសុកូលិកានំ ន វដ្ដតិ, ‘‘គហបតិចីវរំ បដិក្ខិបាមិ បំសុកូលិកង្គំ សមាទិយាមី’’តិ វុត្តត្តា, ន បន អកប្បិយត្តា. ភិក្ខុសង្ឃេន អបលោកេត្វា ទិន្នម្បិ ន គហេតព្ពំ. យំ បន ភិក្ខុ អត្តនោ សន្តកំ ទេតិ, តំ ភិក្ខុទត្តិយំ នាម វដ្ដតិ, បំសុកូលំ បន ន ហោតិ. ឯវំ សន្តេបិ ធុតង្គំ ន ភិជ្ជតិ. ‘‘ភិក្ខូនំ ទេម, ថេរានំ ទេមា’’តិ វុត្តេ បន បំសុកូលិកានម្បិ វដ្ដតិ. ‘‘ឥទំ វត្ថំ សង្ឃស្ស ទេម, ឥមិនា ឧបាហនត្ថវិកបត្តត្ថវិកអាយោគអំសពទ្ធកាទីនិ ករោន្តូ’’តិ ទិន្នម្បិ វដ្ដតិ.

បត្តត្ថវិកាទីនំ អត្ថាយ ទិន្នានិ ពហូនិបិ ហោន្តិ, ចីវរត្ថាយបិ បហោន្តិ, តតោ ចីវរំ កត្វា បារុបិតុំ វដ្ដតិ. សចេ បន សង្ឃោ ភាជិតាតិរិត្តានិ វត្ថានិ ឆិន្ទិត្វា ឧបាហនត្ថវិកាទីនំ អត្ថាយ ភាជេតិ, តតោ គហេតុំ ន វដ្ដតិ. សាមិកេហិ វិចារិតមេវ ហិ វដ្ដតិ, ន ឥតរំ.

‘‘បំសុកូលិកសង្ឃស្ស ធមករណបដាទីនំ អត្ថាយ ទេមា’’តិ វុត្តេបិ គហេតុំ វដ្ដតិ, បរិក្ខារោ នាម បំសុកូលិកានម្បិ ឥច្ឆិតព្ពោ. យំ តត្ថ អតិរេកំ ហោតិ, តំ ចីវរេបិ ឧបនេតុំ វដ្ដតិ. សុត្តំ សង្ឃស្ស ទេន្តិ, បំសុកូលិកេហិបិ គហេតព្ពំ. អយំ តាវ វិហារំ បវិសិត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ ទិន្នេសុ វិនិច្ឆយោ.

សចេ បន ពហិឧបចារសីមាយំ អទ្ធានប្បដិបន្នេ ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ សង្ឃត្ថេរស្ស វា សង្ឃនវកស្ស វា អារោចេតិ, សចេបិ យោជនំ ផរិត្វា បរិសា ឋិតា ហោតិ, ឯកពទ្ធា ចេ, សព្ពេសំ បាបុណាតិ. យេ បន ទ្វាទសហិ ហត្ថេហិ បរិសំ អសម្បត្តា, តេសំ ន បាបុណាតិ.

ឧភតោសង្ឃស្ស ទេតីតិ ឯត្ថ ‘‘ឧភតោសង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ វុត្តេបិ ‘‘ទ្វិធា សង្ឃស្ស ទម្មិ, ទ្វិន្នំ សង្ឃានំ ទម្មិ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស ច ទម្មី’’តិ វុត្តេបិ ឧភតោសង្ឃស្ស ទិន្នមេវ ហោតិ. ឧបឌ្ឍំ ទាតព្ពន្តិ ទ្វេភាគេ សមេ កត្វា ឯកោ ទាតព្ពោ. ‘‘ឧភតោសង្ឃស្ស ច តុយ្ហញ្ច ទម្មី’’តិ វុត្តេ សចេ ទស ទស ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ច ហោន្តិ, ឯកវីសតិ បដិវីសេ កត្វា ឯកោ បុគ្គលស្ស ទាតព្ពោ, ទស ភិក្ខុសង្ឃស្ស, ទស ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស យេន បុគ្គលិកោ លទ្ធោ សោ សង្ឃតោបិ អត្តនោ វស្សគ្គេន គហេតុំ លភតិ. កស្មា? ឧភតោសង្ឃគ្គហណេន គហិតត្តា.

‘‘ឧភតោសង្ឃស្ស ច ចេតិយស្ស ច ទម្មី’’តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. ឥធ បន ចេតិយស្ស សង្ឃតោ បាបុណនកោដ្ឋាសោ នាម នត្ថិ, ឯកបុគ្គលស្ស បត្តកោដ្ឋាសសមោវ កោដ្ឋាសោ ហោតិ.

‘‘ឧភតោសង្ឃស្ស ច តុយ្ហញ្ច ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេ បន ទ្វាវីសតិ កោដ្ឋាសេ កត្វា ទស ភិក្ខូនំ, ទស ភិក្ខុនីនំ, ឯកោ បុគ្គលស្ស, ឯកោ ចេតិយស្ស ទាតព្ពោ. តត្ថ បុគ្គលោ សង្ឃតោបិ អត្តនោ វស្សគ្គេន បុន គហេតុំ លភតិ, ចេតិយស្ស ឯកោយេវ.

‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ភិក្ខុនីនញ្ច ទម្មី’’តិ វុត្តេ បន ន មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ទាតព្ពំ, ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ច គណេត្វា ទាតព្ពំ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ភិក្ខុនីនញ្ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តេ បន បុគ្គលោ វិសុំ ន លភតិ, បាបុណនដ្ឋានតោ ឯកមេវ លភតិ. កស្មា? ភិក្ខុសង្ឃគ្គហណេន គហិតត្តា. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ភិក្ខុនីនញ្ច តុយ្ហញ្ច ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេបិ ចេតិយស្ស ឯកបុគ្គលបដិវីសោ លព្ភតិ, បុគ្គលស្ស វិសុំ ន លព្ភតិ, តស្មា ឯកំ ចេតិយស្ស ទត្វា អវសេសំ ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ច គណេត្វា ភាជេតព្ពំ.

‘‘ភិក្ខូនញ្ច ភិក្ខុនីនញ្ច ទម្មី’’តិ វុត្តេបិ មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ន ទាតព្ពំ, បុគ្គលគណនាយ ឯវ វិភជិតព្ពំ. ‘‘ភិក្ខូនញ្ច ភិក្ខុនីនញ្ច តុយ្ហញ្ច ចេតិយស្ស ចា’’តិ ឯវំ វុត្តេបិ ចេតិយស្ស ឯកបុគ្គលបដិវីសោ លព្ភតិ, បុគ្គលស្ស វិសុំ នត្ថិ, ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ច គណេត្វា ឯវ ភាជេតព្ពំ. យថា ច ភិក្ខុសង្ឃំ អាទិំ កត្វា នយោ នីតោ, ឯវំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ អាទិំ កត្វាបិ នេតព្ពោ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តេ បុគ្គលស្ស វិសុំ ន លព្ភតិ, វស្សគ្គេនេវ គហេតព្ពំ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេ បន ចេតិយស្ស វិសុំ បដិវីសោ លព្ភតិ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច តុយ្ហញ្ច ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេបិ ចេតិយស្សេវ លព្ភតិ, ន បុគ្គលស្ស.

‘‘ភិក្ខូនញ្ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តេបិ វិសុំ ន លព្ភតិ. ‘‘ភិក្ខូនញ្ច ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេ បន ចេតិយស្ស លព្ភតិ. ‘‘ភិក្ខូនញ្ច តុយ្ហញ្ច ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេបិ ចេតិយស្សេវ វិសុំ លព្ភតិ, ន បុគ្គលស្ស. ភិក្ខុនិសង្ឃំ អាទិំ កត្វាបិ ឯវមេវ យោជេតព្ពំ.

បុព្ពេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ឧភតោសង្ឃស្ស ទានំ ទេន្តិ, ភគវា មជ្ឈេ និសីទតិ, ទក្ខិណតោ ភិក្ខូ វាមតោ ភិក្ខុនិយោ និសីទន្តិ, ភគវា ឧភិន្នំ សង្ឃត្ថេរោ, តទា ភគវា អត្តនា លទ្ធបច្ចយេ អត្តនាបិ បរិភុញ្ជតិ, ភិក្ខូនម្បិ ទាបេតិ. ឯតរហិ បន បណ្ឌិតមនុស្សា សធាតុកំ បដិមំ វា ចេតិយំ វា ឋបេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ឧភតោសង្ឃស្ស ទានំ ទេន្តិ. បដិមាយ វា ចេតិយស្ស វា បុរតោ អាធារកេ បត្តំ ឋបេត្វា ទក្ខិណោទកំ ទត្វា ពុទ្ធានំ ទេមាតិ, តត្ថ យំ បឋមំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទេន្តិ, វិហារំ វា អាហរិត្វា ឥទំ ចេតិយស្ស ទេមាតិ បិណ្ឌបាតញ្ច មាលាគន្ធាទីនិ ច ទេន្តិ, តត្ថ កថំ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ? មាលាគន្ធាទីនិ តាវ ចេតិយេ អារោបេតព្ពានិ, វត្ថេហិ បដាកា, តេលេន បទីបា កាតព្ពា, បិណ្ឌបាតមធុផាណិតាទីនិ បន យោ និពទ្ធចេតិយជគ្គកោ ហោតិ បព្ពជិតោ វា គហដ្ឋោ វា, តស្សេវ ទាតព្ពានិ. និពទ្ធជគ្គកេ អសតិ អាហដភត្តំ ឋបេត្វា វត្តំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ឧបកដ្ឋេ កាលេ ភុញ្ជិត្វា បច្ឆាបិ វត្តំ កាតុំ វដ្ដតិយេវ.

មាលាគន្ធាទីសុ ច យំ កិញ្ចិ ‘‘ឥទំ ហរិត្វា ចេតិយស្សបូជំ ករោថា’’តិ វុត្តេ ទូរម្បិ ហរិត្វា បូជេតព្ពំ. ‘‘ភិក្ខំ សង្ឃស្ស ហរា’’តិ វុត្តេបិ ហរិតព្ពំ. សចេ បន ‘‘អហំ បិណ្ឌាយ ចរាមិ, អាសនសាលាយ ភិក្ខូ អត្ថិ, តេ អាហរិស្សន្តី’’តិ វុត្តេ ‘‘ភន្តេ តុយ្ហំយេវ ទម្មី’’តិ វទតិ, ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. អថ បន ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទស្សាមី’’តិ ហរន្តស្ស គច្ឆតោ អន្តរាវ កាលោ ឧបកដ្ឋោ ហោតិ, អត្តនោ បាបេត្វា ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ.

វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្ស ទេតីតិ វិហារំ បវិសិត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ ទេតិ. យាវតិកា ភិក្ខូ តស្មិំ អាវាសេ វស្សំវុដ្ឋាតិ យត្តកា វស្សច្ឆេទំ អកត្វា បុរិមវស្សំវុដ្ឋា, តេហិ ភាជេតព្ពំ, អញ្ញេសំ ន បាបុណាតិ. ទិសាបក្កន្តស្សាបិ សតិ បដិគ្គាហកេ យាវ កថិនស្សុព្ភារា ទាតព្ពំ, អនត្ថតេ បន កថិនេ អន្តោហេមន្តេ ឯវញ្ច វត្វា ទិន្នំ, បច្ឆិមវស្សំវុដ្ឋានម្បិ បាបុណាតីតិ លក្ខណញ្ញូ វទន្តិ. អដ្ឋកថាសុ បនេតំ ន វិចារិតំ.

សចេ បន ពហិឧបចារសីមាយំ ឋិតោ ‘‘វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ វទតិ, សម្បត្តានំ សព្ពេសំ បាបុណាតិ. អថ ‘‘អសុកវិហារេ វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្សា’’តិ វទតិ, តត្រ វស្សំវុដ្ឋានមេវ យាវ កថិនស្សុព្ភារា បាបុណាតិ. សចេ បន គិម្ហានំ បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ ឯវំ វទតិ, តត្រ សម្មុខីភូតានំ សព្ពេសំ បាបុណាតិ. កស្មា? បិដ្ឋិសមយេ ឧប្បន្នត្តា. អន្តោវស្សេយេវ ‘‘វស្សំ វសន្តានំ ទម្មី’’តិ វុត្តេ ឆិន្នវស្សា ន លភន្តិ, វស្សំ វសន្តាវ លភន្តិ. ចីវរមាសេ បន ‘‘វស្សំ វសន្តានំ ទម្មី’’តិ វុត្តេ បច្ឆិមិកាយ វស្សូបគតានំយេវ បាបុណាតិ, បុរិមិកាយ វស្សូបគតានញ្ច ឆិន្នវស្សានញ្ច ន បាបុណាតិ.

ចីវរមាសតោ បដ្ឋាយ យាវ ហេមន្តស្ស បច្ឆិមោ ទិវសោ, តាវ វស្សាវាសិកំ ទេមាតិ វុត្តេ កថិនំ អត្ថតំ វា ហោតុ អនត្ថតំ វា អតីតវស្សំវុដ្ឋានមេវ បាបុណាតិ. គិម្ហានំ បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ វុត្តេ បន មាតិកា អារោបេតព្ពា – ‘‘អតីតវស្សាវាសស្ស បញ្ច មាសា អតិក្កន្តា, អនាគតោ ចតុមាសច្ចយេន ភវិស្សតិ, កតរវស្សាវាសស្ស ទេតី’’តិ? សចេ ‘‘អតីតវស្សំវុដ្ឋានំ ទម្មី’’តិ វទតិ, តំអន្តោវស្សំវុដ្ឋានមេវ បាបុណាតិ, ទិសាបក្កន្តានម្បិ សភាគា គណ្ហិតុំ លភន្តិ.

សចេ ‘‘អនាគតេ វស្សាវាសិកំ ទម្មី’’តិ វទតិ, តំ ឋបេត្វា វស្សូបនាយិកទិវសេ គហេតព្ពំ. អថ ‘‘អគុត្តោ វិហារោ, ចោរភយំ អត្ថិ, ន សក្កា ឋបេតុំ, គណ្ហិត្វា វា អាហិណ្ឌិតុ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘សម្បត្តានំ ទម្មី’’តិ វទតិ, ភាជេត្វា គហេតព្ពំ. សចេ វទតិ ‘‘ឥតោ មេ ភន្តេ តតិយេ វស្សេ វស្សាវាសិកំ ន ទិន្នំ, តំ ទម្មី’’តិ, តស្មិំ អន្តោវស្សេ វុដ្ឋភិក្ខូនំ បាបុណាតិ. សចេ តេ ទិសា បក្កន្តា, អញ្ញោ វិស្សាសិកោ គណ្ហាតិ, ទាតព្ពំ. អថ ឯកោយេវ អវសិដ្ឋោ, សេសា កាលង្កតា, សព្ពំ ឯកស្សេវ បាបុណាតិ. សចេ ឯកោបិ នត្ថិ, សង្ឃិកំ ហោតិ, សម្មុខីភូតេហិ ភាជេតព្ពំ.

អាទិស្ស ទេតីតិ អាទិសិត្វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទេតិ; យាគុយា វាតិអាទីសុ អយមត្ថោ – យាគុយា វា…បេ… ភេសជ្ជេ វា អាទិស្ស ទេតិ. តត្រាយំ យោជនា – ភិក្ខូ អជ្ជតនាយ វា ស្វាតនាយ វា យាគុយា និមន្តេត្វា តេសំ ឃរំ បវិដ្ឋានំ យាគុំ ទេតិ, យាគុំ ទត្វា បីតាយ យាគុយា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ, យេហិ មយ្ហំ យាគុ បីតា, តេសំ ទម្មី’’តិ ទេតិ, យេហិ និមន្តិតេហិ យាគុ បីតា, តេសំយេវ បាបុណាតិ. យេហិ បន ភិក្ខាចារវត្តេន ឃរទ្វារេន គច្ឆន្តេហិ វា ឃរំ បវិដ្ឋេហិ វា យាគុ លទ្ធា, យេសំ វា អាសនសាលតោ បត្តំ អាហរិត្វា មនុស្សេហិ នីតា, យេសំ វា ថេរេហិ បេសិតា, តេសំ ន បាបុណាតិ. សចេ បន និមន្តិតភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អញ្ញេបិ ពហូ អាគន្ត្វា អន្តោគេហញ្ច ពហិគេហញ្ច បូរេត្វា និសិន្នា, ទាយកោ ច ឯវំ វទតិ – ‘‘និមន្តិតា វា ហោន្តុ អនិមន្តិតា វា, យេសំ មយា យាគុ ទិន្នា, សព្ពេសំ ឥមានិ វត្ថានិ ហោន្តូ’’តិ សព្ពេសំ បាបុណន្តិ. យេហិ បន ថេរានំ ហត្ថតោ យាគុ លទ្ធា, តេសំ ន បាបុណន្តិ. អថ សោ ‘‘យេហិ មយ្ហំ យាគុ បីតា, សព្ពេសំ ហោន្តូ’’តិ វទតិ, សព្ពេសំ បាបុណន្តិ. ភត្តខាទនីយេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ចីវរេ វាតិ បុព្ពេបិ យេន វស្សំ វាសេត្វា ភិក្ខូនំ ចីវរំ ទិន្នបុព្ពំ ហោតិ, សោ ចេ ភិក្ខូ ភោជេត្វា វទតិ – ‘‘យេសំ មយា បុព្ពេ ចីវរំ ទិន្នំ, តេសំយេវ ឥមំ ចីវរំ វា សុត្តំ វា សប្បិមធុផាណិតាទីនិ វា ហោន្តូ’’តិ, សព្ពំ តេសំយេវ បាបុណាតិ. សេនាសនេ វាតិ យោ មយា ការិតេ វិហារេ វា បរិវេណេ វា វសតិ, តស្សិទំ ហោតូ’’តិ វុត្តេ តស្សេវ ហោតិ. ភេសជ្ជេ វាតិ ‘‘មយំ កាលេន កាលំ ថេរានំ សប្បិអាទីនិ ភេសជ្ជានិ ទេម, យេហិ តានិ លទ្ធានិ, តេសំយេវិទំ ហោតូ’’តិ វុត្តេ តេសំយេវ ហោតិ.

បុគ្គលស្ស ទេតីតិ ‘‘ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’’តិ ឯវំ បរម្មុខា វា បាទមូលេ ឋបេត្វា ‘‘ឥមំ ភន្តេ តុម្ហាកំ ទម្មី’’តិ ឯវំ សម្មុខា វា ទេតិ. សចេ បន ‘‘ឥទំ តុម្ហាកញ្ច តុម្ហាកំ អន្តេវាសិកានញ្ច ទម្មី’’តិ ឯវំ វទតិ, ថេរស្ស ច អន្តេវាសិកានញ្ច បាបុណាតិ. ឧទ្ទេសំ គហេតុំ អាគតោ គហេត្វា គច្ឆន្តោ ច អត្ថិ, តស្សាបិ បាបុណាតិ. ‘‘តុម្ហេហិ សទ្ធិំ និពទ្ធចារិកភិក្ខូនំ ទម្មី’’តិ វុត្តេ ឧទ្ទេសន្តេវាសិកានំ វត្តំ កត្វា ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីនិ គហេត្វា វិចរន្តានំ សព្ពេសំ បាបុណាតិ. អយំ បុគ្គលស្ស ទេតីតិ ឥមស្មិំ បទេ វិនិច្ឆយោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

ចីវរក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.