១. មហាខន្ធកំ

ពោធិកថា

ឧភិន្នំ បាតិមោក្ខានំ, សង្គីតិសមនន្តរំ;

សង្គាយិំសុ មហាថេរា, ខន្ធកំ ខន្ធកោវិទា.

យំ តស្ស ទានិ សម្បត្តោ, យស្មា សំវណ្ណនាក្កមោ;

តស្មា ហោតិ អយំ តស្ស, អនុត្តានត្ថវណ្ណនា.

បទភាជនិយេ អត្ថា, យេហិ យេសំ បកាសិតា;

តេ ចេ បុន វទេយ្យាម, បរិយោសានំ កទា ភវេ.

ឧត្តានា ចេវ យេ អត្ថា, តេសំ សំវណ្ណនាយ កិំ;

អធិប្បាយានុសន្ធីហិ, ព្យញ្ជនេន ច យេ បន.

អនុត្តានា ន តេ យស្មា, សក្កា ញាតុំ អវណ្ណិតា;

តេសំយេវ អយំ តស្មា, ហោតិ សំវណ្ណនានយោតិ.

១. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា ឧរុវេលាយំ វិហរតិ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ ពោធិរុក្ខមូលេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា វេរញ្ជាយ’’ន្តិអាទីសុ វិយ ករណវចនេ វិសេសការណំ នត្ថិ, វិនយំ បត្វា បន ករណវចនេនេវ អយមភិលាបោ អារោបិតោតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ អារុឡ្ហាភិលាបវសេនេវេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯស នយោ អញ្ញេសុបិ ឥតោ បរេសុ ឯវរូបេសុ.

កិំ បនេតស្ស វចនេ បយោជនន្តិ? បព្ពជ្ជាទីនំ វិនយកម្មានំ អាទិតោ បដ្ឋាយ និទានទស្សនំ. យា ហិ ភគវតា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឥមេហិ តីហិ សរណគមនេហិ បព្ពជ្ជំ ឧបសម្បទ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤) ឯវំ បព្ពជ្ជា ចេវ ឧបសម្បទា ច អនុញ្ញាតា, យានិ ច រាជគហាទីសុ ឧបជ្ឈាយឧបជ្ឈាយវត្តអាចរិយអាចរិយវត្តាទីនិ អនុញ្ញាតានិ, តានិ អភិសម្ពោធិំ បត្វា សត្តសត្តាហំ ពោធិមណ្ឌេ វីតិនាមេត្វា ពារាណសិយំ ធម្មចក្កំ បវត្តេត្វា ឥមិនា អនុក្កមេន ឥទញ្ចិទញ្ច ឋានំ បត្វា ឥមស្មិញ្ច ឥមស្មិញ្ច វត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តានីតិ ឯវមេតេសំ បព្ពជ្ជាទីនំ វិនយកម្មានំ អាទិតោ បដ្ឋាយ និទានទស្សនំ ឯតស្ស វចនេ បយោជនន្តិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ ឧរុវេលាយន្តិ មហាវេលាយំ; មហន្តេ វាលិករាសិម្ហីតិ អត្ថោ. អថ វា ‘‘ឧរូ’’តិ វាលិកា វុច្ចតិ; ‘‘វេលា’’តិ មរិយាទា; វេលាតិក្កមនហេតុ អាហដា ឧរុ ឧរុវេលាតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អតីតេ កិរ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ទសសហស្សកុលបុត្តា តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តស្មិំ បទេសេ វិហរន្តា ឯកទិវសំ សន្និបតិត្វា កតិកវត្តំ អកំសុ – ‘‘កាយកម្មវចីកម្មានិ នាម បរេសម្បិ បាកដានិ ហោន្តិ, មនោកម្មំ បន អបាកដំ; តស្មា យោ កាមវិតក្កំ វា ព្យាបាទវិតក្កំ វា វិហិំសាវិតក្កំ វា វិតក្កេតិ, តស្ស អញ្ញោ ចោទកោ នាម នត្ថិ, សោ អត្តនាវ អត្តានំ ចោទេត្វា បត្តបុដេន វាលិកំ អាហរិត្វា ឥមស្មិំ ឋានេ អាកិរតុ, ឥទមស្ស ទណ្ឌកម្ម’’ន្តិ. តតោ បដ្ឋាយ យោ តាទិសំ វិតក្កំ វិតក្កេតិ, សោ តត្ថ បត្តបុដេន វាលិកំ អាកិរតិ. ឯវំ តត្ថ អនុក្កមេន មហាវាលិករាសិ ជាតោ, តតោ នំ បច្ឆិមា ជនតា បរិក្ខិបិត្វា ចេតិយដ្ឋានមកាសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ឧរុវេលាយន្តិ មហាវេលាយំ; មហន្តេ វាលិករាសិម្ហីតិ អត្ថោ’’តិ. តមេវ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អថ វា ឧរូតិ វាលិកា វុច្ចតិ; វេលាតិ មរិយាទា; វេលាតិក្កមនហេតុ អាហដា ឧរុ ឧរុវេលាតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ.

ពោធិរុក្ខមូលេតិ ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ; តំ ពោធិំ ភគវា ឯត្ថ បត្តោតិ រុក្ខោបិ ‘‘ពោធិរុក្ខោ’’ត្វេវ នាមំ លភិ, តស្ស ពោធិរុក្ខស្ស មូលេ ពោធិរុក្ខមូលេ. បឋមាភិសម្ពុទ្ធោតិ បឋមំ អភិសម្ពុទ្ធោ; អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា សព្ពបឋមំយេវាតិ អត្ថោ. ឯកបល្លង្កេនាតិ សកិម្បិ អនុដ្ឋហិត្វា យថាអាភុជិតេន ឯកេនេវ បល្លង្កេន. វិមុត្តិសុខបដិសំវេទីតិ វិមុត្តិសុខំ ផលសមាបត្តិសុខំ បដិសំវេទយមានោ.

បដិច្ចសមុប្បាទន្តិ បច្ចយាការំ. បច្ចយាការោ ហិ អញ្ញមញ្ញំ បដិច្ច សហិតេ ធម្មេ ឧប្បាទេតីតិ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ វុច្ចតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន សព្ពាការសម្បន្នំ វិនិច្ឆយំ ឥច្ឆន្តេន វិសុទ្ធិមគ្គតោ គហេតព្ពោ. អនុលោមបដិលោមន្តិ អនុលោមញ្ច បដិលោមញ្ច. តត្ថ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ អវិជ្ជាទិកោ បច្ចយាការោ អត្តនា កត្តព្ពកិច្ចករណតោ ‘‘អនុលោមោ’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ ស្វេវ អនុប្បាទនិរោធេន និរុជ្ឈមានោ តំ កិច្ចំ ន ករោតីតិ តស្ស អករណតោ ‘‘បដិលោមោ’’តិ វុច្ចតិ. បុរិមនយេន វា វុត្តោ បវត្តិយា អនុលោមោ, ឥតរោ តស្សា បដិលោមោតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អាទិតោ បន បដ្ឋាយ យាវ អន្តំ, អន្តតោ ច បដ្ឋាយ យាវ អាទិំ បាបេត្វា អវុត្តត្តា ឥតោ អញ្ញេនត្ថេន អនុលោមបដិលោមតា ន យុជ្ជតិ.

មនសាកាសីតិ មនសិ អកាសិ. តត្ថ យថា អនុលោមំ មនសិ អកាសិ, ឥទំ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អវិជ្ជា ច សា បច្ចយោ ចាតិ អវិជ្ជាបច្ចយោ. តស្មា អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សម្ភវន្តីតិ ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន សព្ពាការសម្បន្នំ វិនិច្ឆយំ ឥច្ឆន្តេន វិសុទ្ធិមគ្គតោវ គហេតព្ពោ.

យថា បន បដិលោមំ មនសិ អកាសិ, ឥទំ ទស្សេតុំ អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អវិជ្ជាយ ត្វេវាតិ អវិជ្ជាយ តុ ឯវ. អសេសវិរាគនិរោធាតិ វិរាគសង្ខាតេន មគ្គេន អសេសនិរោធា. សង្ខារនិរោធោតិ សង្ខារានំ អនុប្បាទនិរោធោ ហោតិ. ឯវំ និរុទ្ធានំ បន សង្ខារានំ និរោធា វិញ្ញាណំ និរុទ្ធំ, វិញ្ញាណាទីនញ្ច និរោធា នាមរូបាទីនិ និរុទ្ធានិយេវ ហោន្តីតិ ទស្សេតុំ សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោតិអាទីនិ វត្វា ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតីតិ វុត្តំ. តត្ថ កេវលស្សាតិ សកលស្ស; សុទ្ធស្ស វា សត្តវិរហិតស្សាតិ អត្ថោ. ទុក្ខក្ខន្ធស្សាតិ ទុក្ខរាសិស្ស. និរោធោ ហោតីតិ អនុប្បាទោ ហោតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ យ្វាយំ ‘‘អវិជ្ជាទិវសេន សង្ខារាទិកស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ច អវិជ្ជានិរោធាទិវសេន ច និរោធោ ហោតី’’តិ វុត្តោ, សព្ពាការេន ឯតមត្ថំ វិទិត្វា. តាយំ វេលាយន្តិ តាយំ តស្ស អត្ថស្ស វិទិតវេលាយំ. ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ ឥមំ តស្មិំ វិទិតេ អត្ថេ ហេតុនោ ច ហេតុសមុប្បន្នធម្មស្ស ច បជាននាយ អានុភាវទីបកំ ‘‘យទា ហវេ បាតុភវន្តី’’តិអាទិកំ សោមនស្សយុត្តញាណសមុដ្ឋានំ ឧទានំ ឧទានេសិ, អត្តមនវាចំ និច្ឆារេសីតិ វុត្តំ ហោតិ.

តស្សត្ថោ – យទា ហវេតិ យស្មិំ ភវេ កាលេ. បាតុភវន្តីតិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ធម្មាតិ អនុលោមបច្ចយាការបដិវេធសាធកា ពោធិបក្ខិយធម្មា. អថ វា បាតុភវន្តីតិ បកាសន្តិ; អភិសមយវសេន ព្យត្តា បាកដា ហោន្តិ. ធម្មាតិ ចតុអរិយសច្ចធម្មា. អាតាបោ វុច្ចតិ កិលេសសន្តាបនដ្ឋេន វីរិយំ; អាតាបិនោតិ សម្មប្បធានវីរិយវតោ. ឈាយតោតិ អារម្មណូបនិជ្ឈានលក្ខណេន ច លក្ខណូបនិជ្ឈានលក្ខណេន ច ឈានេន ឈាយន្តស្ស. ព្រាហ្មណស្សាតិ ពាហិតបាបស្ស ខីណាសវស្ស. អថស្ស កង្ខា វបយន្តីតិ អថស្ស ឯវំ បាតុភូតធម្មស្ស កង្ខា វបយន្តិ. សព្ពាតិ យា ឯតា ‘‘កោ នុ ខោ ភន្តេ ផុសតីតិ; នោ កល្លោ បញ្ហោតិ ភគវា អវោចា’’តិអាទិនា, តថា ‘‘កតមំ នុ ខោ ភន្តេ ជរាមរណំ; កស្ស ច បនិទំ ជរាមរណន្តិ; នោ កល្លោ បញ្ហោតិ ភគវា អវោចា’’តិអាទិនា ច នយេន បច្ចយាការេ កង្ខា វុត្តា, យា ច បច្ចយាការស្សេវ អប្បដិវិទ្ធត្តា ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធាន’’ន្តិអាទិកា សោឡស កង្ខា អាគតា, តា សព្ពា វបយន្តិ អបគច្ឆន្តិ និរុជ្ឈន្តិ. កស្មា? យតោ បជានាតិ សហេតុធម្មន្តិ យស្មា អវិជ្ជាទិកេន ហេតុនា សហេតុកំ ឥមំ សង្ខារាទិំ កេវលំ ទុក្ខក្ខន្ធធម្មំ បជានាតិ អញ្ញាតិ បដិវិជ្ឈតីតិ.

២. ទុតិយវារេ – ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ ឥមំ តស្មិំ វិទិតេ អត្ថេ ‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិ ឯវំ បកាសិតស្ស និព្ពានសង្ខាតស្ស បច្ចយក្ខយស្ស អវពោធានុភាវទីបកំ វុត្តប្បការំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ អត្ថោ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យស្មា បច្ចយានំ ខយសង្ខាតំ និព្ពានំ អវេទិ អញ្ញាសិ បដិវិជ្ឈិ, តស្មា យទាស្ស អាតាបិនោ ឈាយតោ ព្រាហ្មណស្ស វុត្តប្បការា ធម្មា បាតុភវន្តិ, អថស្ស យា និព្ពានស្ស អវិទិតត្តា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តា សព្ពាបិ កង្ខា វបយន្តីតិ.

៣. តតិយវារេ – ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ ឥមំ យេន មគ្គេន សោ ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយនិរោធសង្ខាតោ អត្ថោ កិច្ចវសេន ច អារម្មណកិរិយាយ ច វិទិតោ, តស្ស អរិយមគ្គស្ស អានុភាវទីបកំ វុត្តប្បការំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ អត្ថោ. តត្រាបាយំ សង្ខេបត្ថោ – យទា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មា អាតាបិនោ ឈាយតោ ព្រាហ្មណស្ស, តទា សោ ព្រាហ្មណោ តេហិ វា ឧប្បន្នេហិ ពោធិបក្ខិយធម្មេហិ, យស្ស វា អរិយមគ្គស្ស ចតុសច្ចធម្មា បាតុភូតា, តេន អរិយមគ្គេន វិធូបយំ តិដ្ឋតិ មារសេនំ ‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តប្បការំ មារសេនំ វិធូបយន្តោ វិធមេន្តោ វិទ្ធំសេន្តោ តិដ្ឋតិ. កថំ? សូរិយោវ ឱភាសយមន្តលិក្ខំ, យថា សូរិយោ អព្ភុគ្គតោ អត្តនោ បភាយ អន្តលិក្ខំ ឱភាសេន្តោវ អន្ធការំ វិធមេន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯវំ សោបិ ព្រាហ្មណោ តេហិ ធម្មេហិ តេន វា មគ្គេន សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តោវ មារសេនំ វិធូបយន្តោ តិដ្ឋតីតិ.

ឯវមេត្ថ បឋមំ ឧទានំ បច្ចយាការបច្ចវេក្ខណវសេន, ទុតិយំ និព្ពានបច្ចវេក្ខណវសេន, តតិយំ មគ្គបច្ចវេក្ខណវសេន ឧប្បន្នន្តិ វេទិតព្ពំ. ឧទានេ បន ‘‘រត្តិយា បឋមំ យាមំ បដិច្ចសមុប្បាទំ អនុលោមំ, ទុតិយំ យាមំ បដិលោមំ, តតិយំ យាមំ អនុលោមបដិលោម’’ន្តិ វុត្តំ; តំ សត្តាហស្ស អច្ចយេន ‘‘ស្វេ អាសនា វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ រត្តិំ ឧប្បាទិតមនសិការំ សន្ធាយ វុត្តំ. តទា ហិ ភគវា យស្ស បច្ចយាការបជាននស្ស ច បច្ចយក្ខយាធិគមស្ស ច អានុភាវទីបិកា បុរិមា ទ្វេ ឧទានគាថា, តស្ស វសេន ឯកេកមេវ កោដ្ឋាសំ បឋមយាមញ្ច មជ្ឈិមយាមញ្ច មនសាកាសិ, ឥធ បន បាដិបទរត្តិយា ឯវំ មនសាកាសិ. ភគវា ហិ វិសាខបុណ្ណមាយ រត្តិយា បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរិ, មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេសិ, បច្ឆិមយាមេ បដិច្ចសមុប្បាទំ អនុលោមបដិលោមំ មនសិ កត្វា ‘‘ឥទានិ អរុណោ ឧគ្គមិស្សតី’’តិ សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិ. សព្ពញ្ញុតប្បត្តិសមនន្តរមេវ ច អរុណោ ឧគ្គច្ឆិ. តតោ តំ ទិវសំ តេនេវ បល្លង្កេន វីតិនាមេត្វា សម្បត្តាយ បាដិបទរត្តិយា តីសុ យាមេសុ ឯវំ មនសិ កត្វា ឥមានិ ឧទានានិ ឧទានេសិ. ឥតិ បាដិបទរត្តិយា ឯវំ មនសិ កត្វា តំ ‘‘ពោធិរុក្ខមូលេ សត្តាហំ ឯកបល្លង្កេន និសីទី’’តិ ឯវំ វុត្តសត្តាហំ តត្ថេវ វីតិនាមេសិ.

ពោធិកថា និដ្ឋិតា.

អជបាលកថា

៤. អថ ខោ ភគវា សត្តាហស្ស អច្ចយេន តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋហិត្វា ពោធិរុក្ខមូលា យេន អជបាលនិគ្រោធោ តេនុបសង្កមីតិ ឯត្ថ ន ភគវា តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋហិត្វា អនន្តរមេវ ពោធិរុក្ខមូលា យេន អជបាលនិគ្រោធោ តេនុបសង្កមិ. យថា បន ‘‘ភុត្វា សយតី’’តិ វុត្តេ ន ‘‘ហត្ថេ អធោវិត្វា មុខំ អវិក្ខាលេត្វា សយនសមីបំ អគន្ត្វា អញ្ញំ កិញ្ចិ អាលាបសល្លាបំ អកត្វា សយតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ, ភោជនតោ បន បច្ឆា សយតិ, ន នសយតីតិ ឥទមេវត្ថ ទីបិតំ ហោតិ. ឯវមិធាបិ ‘‘ន តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋហិត្វា អនន្តរមេវ បក្កាមី’’តិ វុត្តំ ហោតិ, វុដ្ឋានតោ ច បន បច្ឆា បក្កាមិ, ន នបក្កាមីតិ ឥទមេវេត្ថ ទីបិតំ ហោតិ.

អនន្តរំ បន អបក្កមិត្វា ភគវា កិំ អកាសីតិ? អបរានិបិ តីណិ សត្តាហានិ ពោធិសមីបេយេវ វីតិនាមេសិ. តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – ភគវតិ កិរ ពុទ្ធត្តំ បត្វា សត្តាហំ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នេ ‘‘ន ភគវា វុដ្ឋាតិ; កិំ នុ ខោ អញ្ញេបិ ពុទ្ធត្តករា ធម្មា អត្ថី’’តិ ឯកច្ចានំ ទេវតានំ កង្ខា ឧទបាទិ. អថ ភគវា អដ្ឋមេ ទិវសេ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ទេវតានំ កង្ខំ ញត្វា កង្ខាវិធមនត្ថំ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា យមកបាដិហារិយំ ទស្សេត្វា តាសំ កង្ខំ វិធមិត្វា បល្លង្កតោ ឦសកំ បាចីននិស្សិតេ ឧត្តរទិសាភាគេ ឋត្វា ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច ឧបចិតានំ បារមីនំ ពលាធិគមនដ្ឋានំ បល្លង្កំ ពោធិរុក្ខញ្ច អនិមិសេហិ អក្ខីហិ ឱលោកយមានោ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ, តំ ឋានំ អនិមិសចេតិយំ នាម ជាតំ. អថ បល្លង្កស្ស ច ឋិតដ្ឋានស្ស ច អន្តរា បុរត្ថិមតោ ច បច្ឆិមតោ ច អាយតេ រតនចង្កមេ ចង្កមន្តោ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ, តំ ឋានំ រតនចង្កមចេតិយំ នាម ជាតំ. តតោ បច្ឆិមទិសាភាគេ ទេវតា រតនឃរំ មាបយិំសុ. តត្ថ បល្លង្កេន និសីទិត្វា អភិធម្មបិដកំ វិសេសតោ ចេត្ថ អនន្តនយំ សមន្តបដ្ឋានំ វិចិនន្តោ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ, តំ ឋានំ រតនឃរចេតិយំ នាម ជាតំ.

ឯវំ ពោធិសមីបេយេវ ចត្តារិ សត្តាហានិ វីតិនាមេត្វា បញ្ចមេ សត្តាហេ ពោធិរុក្ខមូលា យេន អជបាលនិគ្រោធោ តេនុបសង្កមិ. តស្ស កិរ និគ្រោធស្ស ឆាយាយ អជបាលកា គន្ត្វា និសីទន្តិ; តេនស្ស អជបាលនិគ្រោធោត្វេវ នាមំ ឧទបាទិ. សត្តាហំ វិមុត្តិសុខបដិសំវេទីតិ តត្រាបិ ធម្មំ វិចិនន្តោយេវ វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទេន្តោ និសីទិ. ពោធិតោ បុរត្ថិមទិសាភាគេ ឯស រុក្ខោ ហោតិ. ឯវំ និសិន្នេ ច បនេត្ថ ភគវតិ ឯកោ ព្រាហ្មណោ គន្ត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិ. តេន វុត្តំ ‘‘អថ ខោ អញ្ញតរោ’’តិអាទិ. តត្ថ ហុំហុង្កជាតិកោតិ សោ កិរ ទិដ្ឋមង្គលិកោ នាម, មានវសេន កោធវសេន ច ‘‘ហុំហុ’’ន្តិ ករោន្តោ វិចរតិ, តស្មា ‘‘ហុំហុង្កជាតិកោ’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘ហុហុក្កជាតិកោ’’តិបិ បឋន្តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ តេន វុត្តស្ស វចនស្ស សិខាបត្តមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ. តស្សត្ថោ – យោ ពាហិតបាបធម្មតាយ ព្រាហ្មណោ ន ទិដ្ឋមង្គលិកតាយ, ហុំហុង្ការកភាវាទិបាបធម្មយុត្តោ ហុត្វា កេវលំ ជាតិមត្តកេន ព្រហ្មញ្ញំ បដិជានាតិ, សោ ព្រាហ្មណោ ពាហិតបាបធម្មត្តា ហុំហុង្ការប្បហានេន និហុំហុង្កោ, រាគាទិកសាវាភាវេន និក្កសាវោ, ភាវនានុយោគយុត្តចិត្តតាយ យតត្តោ, សីលសំវរេន វា សញ្ញតចិត្តតាយ យតត្តោ, ចតុមគ្គញាណសង្ខាតេហិ វេទេហិ អន្តំ, វេទានំ វា អន្តំ គតត្តា វេទន្តគូ, មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស វុសិតត្តា វុសិតព្រហ្មចរិយោ. ធម្មេន ព្រហ្មវាទំ វទេយ្យ, ‘‘ព្រាហ្មណោ, អហ’’ន្តិ ឯតំ វាទំ ធម្មេន វទេយ្យ, យស្ស សកលេ លោកសន្និវាសេ កុហិញ្ចិ ឯការម្មណេបិ រាគុស្សទោ ទោសុស្សទោ មោហុស្សទោ មានុស្សទោ ទិដ្ឋុស្សទោតិ ឥមេ ឧស្សទា នត្ថីតិ.

អជបាលកថា និដ្ឋិតា.

មុចលិន្ទកថា

៥. អកាលមេឃោតិ អសម្បត្តេ វស្សកាលេ ឧប្បន្នមេឃោ. អយំ បន គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ ឧទបាទិ. សត្តាហវទ្ទលិកាតិ តស្មិំ ឧប្បន្នេ សត្តាហំ អវិច្ឆិន្នវុដ្ឋិកា អហោសិ. សីតវាតទុទ្ទិនីតិ សា ច បន សត្តាហវទ្ទលិកា ឧទកផុសិតសម្មិស្សេន សីតវាតេន សមន្តា បរិព្ភមន្តេន ទូសិតទិវសត្តា សីតវាតទុទ្ទិនី នាម អហោសិ. អថ ខោ មុចលិន្ទោ នាគរាជាតិ តស្សេវ មុចលិន្ទរុក្ខស្ស សមីបេ បោក្ខរណិយា និព្ពត្តោ មហានុភាវោ នាគរាជា. សត្តក្ខត្តុំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វាតិ ឯវំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វា ឧបរិមុទ្ធនិ មហន្តំ ផណំ ករិត្វាវ ឋិតេ; តស្មិំ តស្ស បរិក្ខេបព្ភន្តរំ លោហបាសាទេ ភណ្ឌាគារគព្ភប្បមាណំ អហោសិ, តស្មា ភគវា និវាតេ បិហិតទ្វារវាតបានេ កូដាគារេ និសិន្នោ វិយ ជាតោ. មា ភគវន្តំ សីតន្តិអាទិ តស្ស តថា ករិត្វា ឋានការណបរិទីបនំ. សោ ហិ ‘‘មា ភគវន្តំ សីតំ ពាធយិត្ថ, មា ឧណ្ហំ, មា ឌំសាទិសម្ផស្សោ ពាធយិត្ថា’’តិ តថា ករិត្វា អដ្ឋាសិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ សត្តាហវទ្ទលិកាយ ឧណ្ហមេវ នត្ថិ, សចេ បន អន្តរន្តរា មេឃោ វិគច្ឆេយ្យ ឧណ្ហំ ភវេយ្យ, តម្បិ នំ មា ពាធយិត្ថាតិ ឯវំ តស្ស ចិន្តេតុំ យុត្តំ. វិទ្ធន្តិ ឧព្ពិទ្ធំ; មេឃវិគមេន ទូរីភូតន្តិ អត្ថោ. វិគតវលាហកន្តិ អបគតមេឃំ. ទេវន្តិ អាកាសំ. សកវណ្ណន្តិ អត្តនោ រូបំ.

សុខោ វិវេកោតិ និព្ពានសង្ខាតោ ឧបធិវិវេកោ សុខោ. តុដ្ឋស្សាតិ ចតុមគ្គញាណសន្តោសេន សន្តុដ្ឋស្ស. សុតធម្មស្សាតិ បកាសិតធម្មស្ស. បស្សតោតិ តំ វិវេកំ យំ វា កិញ្ចិ បស្សិតព្ពំ នាម, តំ សព្ពំ អត្តនោ វីរិយពលាធិគតេន ញាណចក្ខុនា បស្សន្តស្ស. អព្យាបជ្ជន្តិ អកុប្បនភាវោ; ឯតេន មេត្តាបុព្ពភាគោ ទស្សិតោ. បាណភូតេសុ សំយមោតិ សត្តេសុ ច សំយមោ; អវិហិំសនភាវោ សុខោតិ អត្ថោ. ឯតេន ករុណាបុព្ពភាគោ ទស្សិតោ. សុខា វិរាគតា លោកេតិ វីតរាគតាបិ សុខាតិ ទីបេតិ. កាមានំ សមតិក្កមោតិ យា ‘‘កាមានំ សមតិក្កមោ’’តិ វុច្ចតិ; សា វិរាគតាបិ សុខាតិ អត្ថោ. ឯតេន អនាគាមិមគ្គោ កថិតោ. អស្មិមានស្ស យោ វិនយោតិ ឥមិនា បន អរហត្តំ កថិតំ; អរហត្តញ្ហិ អស្មិមានស្ស ‘‘បស្សទ្ធិវិនយោ’’តិ វុច្ចតិ. ឥតោ បរញ្ច សុខំ នាម នត្ថិ, តេនាហ ‘‘ឯតំ វេ បរមំ សុខ’’ន្តិ.

មុចលិន្ទកថា និដ្ឋិតា.

រាជាយតនកថា

៦. មុចលិន្ទមូលាតិ មហាពោធិតោ បាចីនកោណេ ឋិតមុចលិន្ទរុក្ខមូលា. រាជាយតនន្តិ ទក្ខិណទិសាភាគេ ឋិតំ រាជាយតនរុក្ខំ ឧបសង្កមិ. តេន ខោ បន សមយេនាតិ កតរេន សមយេន. ភគវតោ កិរ រាជាយតនមូលេ សត្តាហំ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នស្ស សមាធិតោ វុដ្ឋានទិវសេ អរុណុគ្គមនវេលាយមេវ ‘‘ភោជនកិច្ចេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ញត្វា សក្កោ ទេវរាជា ឱសធហរីតកំ ឧបនេសិ. ភគវា តំ បរិភុញ្ជិ, បរិភុត្តមត្តស្សេវ សរីរកិច្ចំ អហោសិ. សក្កោ មុខោទកំ អទាសិ. ភគវា មុខំ ធោវិត្វា តស្មិំយេវ រុក្ខមូលេ និសីទិ. ឯវំ ឧគ្គតេ អរុណម្ហិ និសិន្នេ ភគវតិ.

តេន ខោ បន សមយេន តបុស្សភល្លិកា វាណិជាតិ តបុស្សោ ច ភល្លិកោ ចាតិ ទ្វេ ភាតរោ វាណិជា. ឧក្កលាតិ ឧក្កលជនបទតោ. តំ ទេសន្តិ យស្មិំ ទេសេ ភគវា វិហរតិ. កតរស្មិញ្ច ទេសេ ភគវា វិហរតិ? មជ្ឈិមទេសេ. តស្មា មជ្ឈិមទេសំ គន្តុំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នា ហោន្តីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ញាតិសាលោហិតា ទេវតាតិ តេសំ ញាតិភូតបុព្ពា ទេវតា. ឯតទវោចាតិ សា កិរ នេសំ សព្ពសកដានិ អប្បវត្តីនិ អកាសិ. តតោ តេ កិំ ឥទន្តិ មគ្គទេវតានំ ពលិំ អកំសុ. តេសំ ពលិកម្មកាលេ សា ទេវតា ទិស្សមានេនេវ កាយេន ឯតំ អវោច. មន្ថេន ច មធុបិណ្ឌិកាយ ចាតិ អពទ្ធសត្តុនា ច សប្បិមធុផាណិតាទីហិ យោជេត្វា ពទ្ធសត្តុនា ច. បតិមានេថាតិ ឧបដ្ឋហថ. តំ វោតិ តំ បតិមាននំ តុម្ហាកំ ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. យំ អម្ហាកន្តិ យំ បដិគ្គហណំ អម្ហាកំ អស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. ភគវតោ ឯតទហោសីតិ យោ កិរស្ស បធានានុយោគកាលេ បត្តោ អហោសិ, សោ សុជាតាយ បាយាសំ ទាតុំ អាគច្ឆន្តិយា ឯវ អន្តរធាយិ. តេនស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘បត្តោ មេ នត្ថិ, បុរិមកាបិ ច ន ខោ តថាគតា ហត្ថេសុ បដិគ្គណ្ហន្តិ, កិម្ហិ នុ ខោ អហំ បដិគ្គណ្ហេយ្យំ មន្ថញ្ច មធុបិណ្ឌកញ្ចា’’តិ.

បរិវិតក្កមញ្ញាយាតិ ឥតោ បុព្ពេវ ភគវតោ សុជាតាយ ទិន្នភោជនំយេវ ឱជានុប្បពន្ធនវសេន អដ្ឋាសិ, ឯត្តកំ កាលំ នេវ ជិឃច្ឆា ន បិបាសា ន កាយទុព្ពល្យំ អហោសិ. ឥទានិ បនស្ស អាហារំ បដិគ្គហេតុកាមតាយ ‘‘ន ខោ តថាគតា’’តិអាទិនា នយេន បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ. តំ ឯវំ ឧប្បន្នំ អត្តនោ ចេតសា ភគវតោ ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ. ចតុទ្ទិសាតិ ចតូហិ ទិសាហិ. សេលមយេ បត្តេតិ មុគ្គវណ្ណសេលមយេ បត្តេ. ឥទំយេវ ភគវា បដិគ្គហេសិ, តេយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. ចត្តារោ បន មហារាជានោ បឋមំ ឥន្ទនីលមណិមយេ បត្តេ ឧបនាមេសុំ, ន តេ ភគវា អគ្គហេសិ. តតោ ឥមេ ចត្តារោបិ មុគ្គវណ្ណសិលាមយេ បត្តេ ឧបនាមេសុំ, ភគវា ចត្តារោបិ បត្តេ អគ្គហេសិ តេសំ បសាទានុរក្ខណត្ថាយ, នោ មហិច្ឆតាយ. គហេត្វា ច បន ចត្តារោបិ យថា ឯកោវ បត្តោ ហោតិ តថា អធិដ្ឋហិ, ចតុន្នម្បិ ឯកសទិសោ បុញ្ញវិបាកោ អហោសិ. ឯវំ ឯកំ កត្វា អធិដ្ឋិតេ បដិគ្គហេសិ ភគវា បច្ចគ្ឃេ សេលមយេ បត្តេ មន្ថញ្ច មធុបិណ្ឌិកញ្ច. បច្ចគ្ឃេតិ បច្ចគ្ឃស្មិំ; បាដេក្កំ មហគ្ឃស្មិន្តិ អត្ថោ. អថ វា បច្ចគ្ឃេតិ អភិនវេ អព្ភុណ្ហេ; តង្ខណេ និព្ពត្តស្មិន្តិ អត្ថោ. ទ្វេ វាចា ឯតេសំ អហេសុន្តិ ទ្វេវាចិកា. អថ វា ទ្វីហិ វាចាហិ ឧបាសកភាវំ បត្តាតិ អត្ថោ. តេ ឯវំ ឧបាសកភាវំ បដិវេទេត្វា ភគវន្តំ អាហំសុ – ‘‘កស្ស ទានិ ភន្តេ អម្ហេហិ អជ្ជ បដ្ឋាយ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានំ កាតព្ព’’ន្តិ? អថ ភគវា សីសំ បរាមសិ, កេសា ហត្ថេ លគ្គិំសុ. តេ តេសំ អទាសិ ‘‘ឥមេ តុម្ហេ បរិហរថា’’តិ. តេ កេសធាតុយោ លភិត្វា អមតេនេវ អភិសិត្តា ហដ្ឋតុដ្ឋា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បក្កមិំសុ.

រាជាយតនកថា និដ្ឋិតា.

ព្រហ្មយាចនកថា

៧. អថ ខោ ភគវា សត្តាហស្ស អច្ចយេន តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋហិត្វា វុត្តប្បការមេតំ សព្ពំ កិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា រាជាយតនមូលា បុនបិ យេន អជបាលនិគ្រោធោ តេនុបសង្កមិ. បរិវិតក្កោ ឧទបាទីតិ តស្មិំ និសិន្នមត្តស្សេវ សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោ អយំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ. កស្មា បនាយំ សព្ពពុទ្ធានំ ឧប្បជ្ជតីតិ? ធម្មស្ស មហន្តភាវំ គរុភាវំ ភារិយភាវំ បច្ចវេក្ខណាយ ព្រហ្មុនា យាចិតេ ទេសេតុកាមតាយ ច. ជានន្តិ ហិ ពុទ្ធា ‘‘ឯវំ បរិវិតក្កិតេ ព្រហ្មា អាគន្ត្វា ធម្មទេសនំ យាចិស្សតិ, តតោ សត្តា ធម្មេ គារវំ ឧប្បាទេស្សន្តិ, ព្រហ្មគរុកោ ហិ លោកសន្និវាសោ’’តិ. ឥតិ ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ អយំ វិតក្កោ ឧប្បជ្ជតីតិ.

តត្ថ អធិគតោ ខោ ម្យាយន្តិ អធិគតោ ខោ មេ អយំ. អាលយរាមាតិ សត្តា បញ្ច កាមគុណេ អល្លីយន្តិ, តស្មា តេ ‘‘អាលយា’’តិ វុច្ចន្តិ. តេហិ អាលយេហិ រមន្តីតិ អាលយរាមា. អាលយេសុ រតាតិ អាលយរតា. អាលយេសុ សុដ្ឋុមុទិតាតិ អាលយសម្មុទិតា. យទិទន្តិ និបាតោ. តស្ស ឋានំ សន្ធាយ ‘‘យំ ឥទ’’ន្តិ បដិច្ចសមុប្បាទំ សន្ធាយ ‘‘យោ អយ’’ន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បាទោតិ ឥមេសំ បច្ចយា ឥទប្បច្ចយា, ឥទប្បច្ចយាវ ឥទប្បច្ចយតា, ឥទប្បច្ចយតា ច សា បដិច្ចសមុប្បាទោ ចាតិ ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បាទោ. សោ មមស្ស កិលមថោតិ យា អជានន្តានំ ទេសនា នាម, សោ មម កិលមថោ អស្ស; សា មម វិហេសា អស្សាតិ អត្ថោ. ភគវន្តន្តិ ភគវតោ. អនច្ឆរិយាតិ អនុ អច្ឆរិយា. បដិភំសូតិ បដិភានសង្ខាតស្ស ញាណស្ស គោចរា អហេសុំ, បរិវិតក្កយិតព្ពភាវំ បាបុណិំសុ.

ហលន្តិ ឯត្ថ ហការោ និបាតមត្តោ; អលន្តិ អត្ថោ. បកាសិតុន្តិ ទេសិតុំ. អលំ ទានិ មេ ឥមំ កិច្ឆេន អធិគតំ ធម្មំ ទេសេតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បដិសោតគាមិន្តិ បដិសោតំ វុច្ចតិ និព្ពានំ; និព្ពានគាមិន្តិ អត្ថោ. រាគរត្តាតិ កាមរាគភវរាគទិដ្ឋិរាគេន រត្តា. ន ទក្ខន្តីតិ ន បស្សិស្សន្តិ. តមោខន្ធេន អាវុដាតិ អវិជ្ជារាសិនា អជ្ឈោត្ថដា. អប្បោស្សុក្កតាយាតិ និរុស្សុក្កភាវេន; អទេសេតុកាមតាយាតិ អត្ថោ.

៨. យត្រ ហិ នាមាតិ យស្មិំ នាម លោកេ. ភគវតោ បុរតោ បាតុរហោសីតិ ធម្មទេសនាយាចនត្ថំ ទសសុ ចក្កវាឡសហស្សេសុ មហាព្រហ្មានោ គហេត្វា អាគម្ម ភគវតោ បុរតោ បាតុរហោសិ. អប្បរជក្ខជាតិកាតិ បញ្ញាមយេ អក្ខិម្ហិ អប្បំ រាគទោសមោហរជំ ឯតេសំ ឯវំសភាវាតិ អប្បរជក្ខជាតិកា. ភវិស្សន្តិ ធម្មស្ស អញ្ញាតារោតិ បដិវិជ្ឈិតារោ.

បាតុរហោសីតិ បាតុភវិ. សមលេហិ ចិន្តិតោតិ រាគាទីហិ មលេហិ សមលេហិ ឆហិ សត្ថារេហិ ចិន្តិតោ. អបាបុរេតន្តិ វិវរ ឯតំ. អមតស្ស ទ្វារន្តិ អមតស្ស និព្ពានស្ស ទ្វារភូតំ អរិយមគ្គំ. សុណន្តុ ធម្មំ វិមលេនានុពុទ្ធន្តិ ឥមេ សត្តា រាគាទិមលានំ អភាវតោ វិមលេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន អនុពុទ្ធំ ចតុសច្ចធម្មំ សុណន្តុ.

សេលេ យថា បព្ពតមុទ្ធនិដ្ឋិតោតិ សេលមយេ ឯកគ្ឃនេ បព្ពតមុទ្ធនិ យថាឋិតោវ យថា ចក្ខុមា បុរិសោ សមន្តតោ ជនតំ បស្សេយ្យ, ត្វម្បិ សុមេធ សុន្ទរបញ្ញ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សមន្តចក្ខុ ភគវា ធម្មមយំ បញ្ញាមយំ បាសាទមារុយ្ហ សយំ អបេតសោកោ សោកាវតិណ្ណំ ជាតិជរាភិភូតញ្ច ជនតំ អវេក្ខស្សុ ឧបធារយ.

ឧដ្ឋេហីតិ ភគវតោ ធម្មទេសនត្ថំ ចារិកចរណំ យាចន្តោ ភណតិ. វីរាតិអាទីសុ ភគវា វីរិយវន្តតាយ វីរោ. ទេវបុត្តមច្ចុកិលេសាភិសង្ខារមារានំ វិជិតត្តា វិជិតសង្គាមោ. ជាតិកន្តារាទិនិត្ថរណសមត្ថតាយ សត្ថវាហោ. កាមច្ឆន្ទឥណស្ស អភាវតោ អណណោ.

៩. អជ្ឈេសនន្តិ យាចនំ. ពុទ្ធចក្ខុនាតិ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណេន ច អាសយានុសយញាណេន ច. ឥមេសញ្ហិ ទ្វិន្នំ ញាណានំ ពុទ្ធចក្ខូតិ នាមំ. អប្បរជក្ខាតិ បញ្ញាចក្ខុម្ហិ រាគាទិរជំ អប្បំ យេសំ, តេ អប្បរជក្ខា. យេសំ តំ មហន្តំ តេ មហារជក្ខា. យេសំ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ តិក្ខានិ តេ តិក្ខិន្ទ្រិយា. យេសំ តានិ មុទូនិ តេ មុទិន្ទ្រិយា. យេសំ តេយេវ សទ្ធាទយោ អាការា សុន្ទរា តេ ស្វាការា. យេសំ តេយេវ សទ្ធាទយោ អាការា អសុន្ទរា តេ ទ្វាការា. យេ កថិតការណំ សល្លក្ខេន្តិ, សុខេន សក្កា ហោន្តិ វិញ្ញាបេតុំ តេ សុវិញ្ញាបយា. យេ បរលោកញ្ច វជ្ជញ្ច ភយតោ បស្សន្តិ តេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ. ឧប្បលិនិយន្តិ ឧប្បលវនេ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. អន្តោនិមុគ្គបោសីនីតិ យានិ ឧទកស្ស អន្តោ និមុគ្គានេវ បោសយន្តិ. សមោទកំ ឋិតានីតិ ឧទកេន សមំ ឋិតានិ. ឧទកំ អច្ចុគ្គម្ម ឋិតានីតិ ឧទកំ អតិក្កមិត្វា ឋិតានិ.

អបារុតាតិ វិវដា. អមតស្ស ទ្វារាតិ អរិយមគ្គោ. សោ ហិ អមតសង្ខាតស្ស និព្ពានស្ស ទ្វារំ. បមុញ្ចន្តុ សទ្ធន្តិ សព្ពេ អត្តនោ សទ្ធំ បមុញ្ចន្តុ. បច្ឆិមបទទ្វយេ អយមត្ថោ, អហញ្ហិ អត្តនោ បគុណំ សុប្បវត្តិម្បិ ឥមំ បណីតំ ឧត្តមំ ធម្មំ កាយវាចាកិលមថសញ្ញី ហុត្វា មនុជេសុ ទេវមនុស្សេសុ ន ភាសិន្តិ.

ព្រហ្មយាចនកថា និដ្ឋិតា.

បញ្ចវគ្គិយកថា

១០. បណ្ឌិតោតិ បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ. ព្យត្តោតិ វេយ្យត្តិយេន សមន្នាគតោ. មេធាវីតិ ឋានុប្បត្តិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ. អប្បរជក្ខជាតិកោតិ សមាបត្តិយា វិក្ខម្ភិតត្តា និក្កិលេសជាតិកោ វិសុទ្ធសត្តោ. អាជានិស្សតីតិ សល្លក្ខេស្សតិ បដិវិជ្ឈិស្សតិ. ភគវតោបិ ខោ ញាណំ ឧទបាទីតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជិ ‘‘ឥតោ សត្តមទិវសមត្ថកេ កាលំកត្វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនេ និព្ពត្តោ’’តិ. មហាជានិយោតិ សត្តទិវសព្ភន្តរេ បត្តព្ពមគ្គផលតោ បរិហីនត្តា មហតី ជានិ អស្សាតិ មហាជានិយោ អក្ខណេ និព្ពត្តត្តា. អភិទោសកាលំកតោតិ ហិយ្យោ កាលំកតោ, សោបិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេ និព្ពត្តោតិ អទ្ទស. ពហូការាតិ ពហូបការា. បធានបហិតត្តំ ឧបដ្ឋហិំសូតិ បធានត្ថាយ បេសិតត្តភាវំ មុខោទកទានាទិនា ឧបដ្ឋហិំសុ.

១១. អន្តរា ច គយំ អន្តរា ច ពោធិន្តិ ឧបកោ ពោធិមណ្ឌស្ស ច គយាយ ច អន្តរេ ភគវន្តំ អទ្ទស. អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នន្តិ អទ្ធានមគ្គំ បដិបន្នំ.

សព្ពាភិភូតិ សព្ពំ តេភូមកធម្មំ អភិភវិត្វា ឋិតោ. សព្ពវិទូតិ សព្ពំ ចតុភូមកធម្មំ អវេទិំ អញ្ញាសិំ. សព្ពេសុ ធម្មេសុ អនូបលិត្តោតិ សព្ពេសុ តេភូមកធម្មេសុ កិលេសលេបេន អលិត្តោ. សព្ពញ្ជហោតិ សព្ពំ តេភូមកធម្មំ ជហិត្វា ឋិតោ. តណ្ហក្ខយេ វិមុត្តោតិ តណ្ហក្ខយេ និព្ពានេ អារម្មណតោ វិមុត្តោ. សយំ អភិញ្ញាយាតិ សព្ពំ ចតុភូមកធម្មំ អត្តនាវ ជានិត្វា. កមុទ្ទិសេយ្យន្តិ កំ អញ្ញំ ‘‘អយំ មេ អាចរិយោ’’តិ ឧទ្ទិសេយ្យំ.

ន មេ អាចរិយោ អត្ថីតិ លោកុត្តរធម្មេ មយ្ហំ អាចរិយោ នាម នត្ថិ. នត្ថិ មេ បដិបុគ្គលោតិ មយ្ហំ បដិភាគបុគ្គលោ នាម នត្ថិ. សីតិភូតោតិ សព្ពកិលេសគ្គិនិព្ពាបនេន សីតិភូតោ. កិលេសានំយេវ និព្ពុតត្តា និព្ពុតោ.

កាសីនំ បុរន្តិ កាសិរដ្ឋេ នគរំ. អាហញ្ឆំ អមតទុន្ទុភិន្តិ ធម្មចក្កប្បដិលាភាយ អមតភេរិំ បហរិស្សាមីតិ គច្ឆាមិ.

អរហសិ អនន្តជិនោតិ អនន្តជិនោ ភវិតុំ យុត្តោ. ហុបេយ្យបាវុសោតិ អាវុសោ ឯវម្បិ នាម ភវេយ្យ. សីសំ ឱកម្បេត្វាតិ សីសំ ចាលេត្វា.

១២. សណ្ឋបេសុន្តិ កតិកំ អកំសុ. ពាហុល្លិកោតិ ចីវរពាហុល្លាទីនំ អត្ថាយ បដិបន្នោ. បធានវិព្ភន្តោតិ បធានតោ វិព្ភន្តោ ភដ្ឋោ បរិហីនោ. អាវត្តោ ពាហុល្លាយាតិ ចីវរាទិពហុលភាវត្ថាយ អាវត្តោ. ឱទហថ ភិក្ខវេ សោតន្តិ ឧបនេថ ភិក្ខវេ សោតំ; សោតិន្ទ្រិយំ ធម្មសវនត្ថំ អភិមុខំ ករោថាតិ អត្ថោ. អមតមធិគតន្តិ អមតំ និព្ពានំ មយា អធិគតន្តិ ទស្សេតិ. ឥរិយាយាតិ ទុក្ករឥរិយាយ. បដិបទាយាតិ ទុក្ករបដិបទាយ. អភិជានាថ មេ នោតិ អភិជានាថ នុ មេ សមនុបស្សថ. ឯវរូបំ ភាសិតមេតន្តិ ឯតំ ឯវរូបំ វាក្យំ ភាសិតន្តិ អត្ថោ. អសក្ខិ ខោ ភគវា បញ្ចវគ្គិយេ ភិក្ខូ សញ្ញាបេតុន្តិ ‘‘អហំ ពុទ្ធោ’’តិ ជានាបេតុំ អសក្ខិ.

១៣. ចក្ខុករណីតិ បញ្ញាចក្ខុំ សន្ធាយាហ. ឥតោ បរំ សព្ពំ បទត្ថតោ ឧត្តានមេវ. អធិប្បាយានុសន្ធិយោជនាទិភេទតោ បន បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. ឥតោ បដ្ឋាយ ហិ អតិវិត្ថារភីរុកស្ស មហាជនស្ស ចិត្តំ អនុរក្ខន្តា សុត្តន្តកថំ អវណ្ណយិត្វា វិនយកថំយេវ វណ្ណយិស្សាម.

១៨. សាវ តស្ស អាយស្មតោ ឧបសម្បទា អហោសីតិ អាសាឡ្ហីបុណ្ណមាយ អដ្ឋារសហិ ទេវតាកោដីហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតស្ស ‘‘ឯហិ ភិក្ខូ’’តិ ភគវតោ វចនេន អភិនិប្ផន្នា សាវ តស្ស អាយស្មតោ ឯហិភិក្ខូបសម្បទា អហោសិ.

១៩. អថ ខោ អាយស្មតោ ច វប្បស្សាតិ អាទិម្ហិ វប្បត្ថេរស្ស បាដិបទទិវសេ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ, ភទ្ទិយត្ថេរស្ស ទុតិយទិវសេ, មហានាមត្ថេរស្ស តតិយទិវសេ, អស្សជិត្ថេរស្ស ចតុត្ថិយន្តិ. ឥមេសញ្ច បន ភិក្ខូនំ កម្មដ្ឋានេសុ ឧប្បន្នមលវិសោធនត្ថំ ភគវា អន្តោវិហារេយេវ អហោសិ. ឧប្បន្នេ ឧប្បន្នេ កម្មដ្ឋានមលេ អាកាសេន គន្ត្វា មលំ វិនោទេសិ. បក្ខស្ស បន បញ្ចមិយំ សព្ពេ តេ ឯកតោ សន្និបាតេត្វា អនត្តសុត្តេន ឱវទិ. តេន វុត្តំ ‘‘អថ ខោ ភគវា បញ្ចវគ្គិយេ’’តិអាទិ.

២៤. តេន ខោ បន សមយេន ឆ លោកេ អរហន្តោ ហោន្តីតិ បញ្ចមិយា បក្ខស្ស លោកស្មិំ ឆ មនុស្សា អរហន្តោ ហោន្តីតិ អត្ថោ.

បញ្ចវគ្គិយកថា និដ្ឋិតា.

បព្ពជ្ជាកថា

៣១. បុព្ពានុបុព្ពកានន្តិ បវេណិវសេន បោរាណានុបោរាណានន្តិ អត្ថោ. តេន ខោ បន សមយេន ឯកសដ្ឋិ លោកេ អរហន្តោ ហោន្តីតិ បុរិមា ឆ ឥមេ ច បញ្ចបញ្ញាសាតិ អន្តោវស្សម្ហិយេវ ឯកសដ្ឋិ មនុស្សា អរហន្តោ ហោន្តីតិ អត្ថោ.

តត្រ យសអាទីនំ កុលបុត្តានំ អយំ បុព្ពយោគោ – អតីតេ កិរ បញ្ចបញ្ញាសជនា សហាយកា វគ្គពន្ធេន បុញ្ញានិ ករោន្តា អនាថសរីរានិ បដិជគ្គន្តា វិចរន្តិ, តេ ឯកទិវសំ គព្ភិនិំ ឥត្ថិំ កាលំកតំ ទិស្វា ‘‘ឈាបេស្សាមា’’តិ សុសានំ នីហរិំសុ. តេសុ បញ្ច ជនេ ‘‘តុម្ហេ ឈាបេថា’’តិ សុសានេ ឋបេត្វា សេសា គាមំ បវិដ្ឋា. យសោ ទារកោ តំ សរីរំ វិជ្ឈិត្វា បរិវត្តេត្វា ច ឈាបយមានោ អសុភសញ្ញំ បដិលភិ. សោ ឥតរេសម្បិ ចតុន្នំ ជនានំ ‘‘បស្សថ ភោ ឥមំ អសុចិំ បដិកូល’’ន្តិ ទស្សេសិ. តេបិ តត្ថ អសុភសញ្ញំ បដិលភិំសុ. តេ បញ្ចបិ ជនា គាមំ គន្ត្វា សេសសហាយកានំ កថយិំសុ. យសោ បន ទារកោ គេហម្បិ គន្ត្វា មាតាបិតូន្នញ្ច ភរិយាយ ច កថេសិ. តេ សព្ពេបិ អសុភំ ភាវយិំសុ. អយមេតេសំ បុព្ពយោគោ. តេនាយស្មតោ យសស្ស នាដកជនេសុ សុសានសញ្ញាយេវ ឧប្បជ្ជិ, តាយេវ ច ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា សព្ពេសំ វិសេសាធិគមោ និព្ពត្តីតិ.

អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ ភគវា យាវ បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមា, តាវ ពារាណសិយំ វិហរន្តោ ឯកទិវសំ តេ ខីណាសវេ សដ្ឋិ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ.

៣២. ទិព្ពា នាម ទិព្ពេសុ វិសយេសុ លោភបាសា. មានុសា នាម មានុសកេសុ វិសយេសុ លោភបាសា. មា ឯកេន ទ្វេតិ ឯកេន មគ្គេន ទ្វេ មា អគមិត្ថ. អស្សវនតាតិ អស្សវនតាយ. បរិហាយន្តីតិ អនធិគតំ នាធិគច្ឆន្តា វិសេសាធិគមតោ បរិហាយន្តិ.

៣៣. អន្តកាតិ លាមក ហីនសត្ត. អន្តលិក្ខចរោតិ រាគបាសំ សន្ធាយាហ. តញ្ហិ សោ ‘‘អន្តលិក្ខចរោ’’តិ មន្ត្វា អាហ.

៣៤. នានាទិសា នានាជនបទាតិ នានាទិសតោ ច នានាជនបទតោ ច. អនុជានាមិ ភិក្ខវេ តុម្ហេវ ទានិ តាសុ តាសុ ទិសាសុ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ បព្ពាជេថាតិអាទិម្ហិ បព្ពជ្ជាបេក្ខំ កុលបុត្តំ បព្ពាជេន្តេន យេ បរតោ ‘‘ន ភិក្ខវេ បញ្ចហិ អាពាធេហិ ផុដ្ឋោ បព្ពាជេតព្ពោ’’តិអាទិំ កត្វា យាវ ‘‘ន អន្ធមូគពធិរោ បព្ពាជេតព្ពោ’’តិ ឯវំ បដិក្ខិត្តា បុគ្គលា, តេ វជ្ជេត្វា បព្ពជ្ជាទោសវិរហិតោ បុគ្គលោ បព្ពាជេតព្ពោ. សោបិ ច មាតាបិតូហិ អនុញ្ញាតោយេវ. តស្ស អនុជាននលក្ខណំ ‘‘ន ភិក្ខវេ អននុញ្ញាតោ មាតាបិតូហិ បុត្តោ បព្ពាជេតព្ពោ, យោ បព្ពាជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឯតស្មិំ សុត្តេ វណ្ណយិស្សាម.

ឯវំ បព្ពជ្ជាទោសវិរហិតំ មាតាបិតូហិ អនុញ្ញាតំ បព្ពាជេន្តេនាបិ ច សចេ អច្ឆិន្នកេសោ ហោតិ, ឯកសីមាយ ច អញ្ញេបិ ភិក្ខូ អត្ថិ, កេសច្ឆេទនត្ថាយ ភណ្ឌុកម្មំ អាបុច្ឆិតព្ពំ. តស្ស អាបុច្ឆនាការំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សង្ឃំ អបលោកេតុំ ភណ្ឌុកម្មាយា’’តិ ឯត្ថ វណ្ណយិស្សាម. សចេ ឱកាសោ ហោតិ, សយំ បព្ពាជេតព្ពោ. សចេ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីហិ ព្យាវដោ ហោតិ, ឱកាសំ ន លភតិ, ឯកោ ទហរភិក្ខុ វត្តព្ពោ ‘‘ឯតំ បព្ពាជេហី’’តិ. អវុត្តោបិ ចេ ទហរភិក្ខុ ឧបជ្ឈាយំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពាជេតិ, វដ្ដតិ. សចេ ទហរភិក្ខុ នត្ថិ, សាមណេរោបិ វត្តព្ពោ ‘‘ឯតំ ខណ្ឌសីមំ នេត្វា បព្ពាជេត្វា កាសាយានិ អច្ឆាទេត្វា ឯហី’’តិ. សរណានិ បន សយំ ទាតព្ពានិ. ឯវំ ភិក្ខុនាវ បព្ពជិតោ ហោតិ. បុរិសញ្ហិ ភិក្ខុតោ អញ្ញោ បព្ពាជេតុំ ន លភតិ, មាតុគាមំ ភិក្ខុនិតោ អញ្ញោ. សាមណេរោ បន សាមណេរី វា អាណត្តិយា កាសាយានិ ទាតុំ លភតិ. កេសោរោបនំ យេន កេនចិ កតំ សុកតំ.

សចេ បន ភព្ពរូបោ ហោតិ សហេតុកោ ញាតោ យសស្សី កុលបុត្តោ, ឱកាសំ កត្វាបិ សយមេវ បព្ពាជេតព្ពោ. ‘‘មត្តិកាមុដ្ឋិំ គហេត្វា ន្ហាយិត្វា កេសេ តេមេត្វា អាគច្ឆាហី’’តិ ច បន ន វិស្សជ្ជេតព្ពោ. បព្ពជិតុកាមានញ្ហិ បឋមំ ពលវឧស្សាហោ ហោតិ, បច្ឆា បន កាសាយានិ ច កេសហរណសត្ថកញ្ច ទិស្វា ឧត្រសន្តិ, ឯត្តោយេវ បលាយន្តិ, តស្មា សយមេវ នហានតិត្ថំ នេត្វា សចេ នាតិទហរោ ហោតិ, ‘‘នហាហី’’តិ វត្តព្ពោ. កេសា បនស្ស សយមេវ មត្តិកំ គហេត្វា ធោវិតព្ពា. ទហរកុមារកោ បន សយំ ឧទកំ ឱតរិត្វា គោមយមត្តិកាហិ ឃំសិត្វា នហាបេតព្ពោ. សចេបិស្ស កច្ឆុ វា បិឡកា វា ហោន្តិ, យថា មាតា បុត្តំ ន ជិគុច្ឆតិ, ឯវមេវ អជិគុច្ឆន្តេន សាធុកំ ហត្ថបាទសីសានិ ឃំសិត្វា នហាបេតព្ពោ. កស្មា? ឯត្តកេន ហិ ឧបការេន កុលបុត្តា អាចរិយុបជ្ឈាយេសុ ច សាសនេ ច ពលវសិនេហា តិព្ពគារវា អនិវត្តិធម្មា ហោន្តិ, ឧប្បន្នំ អនភិរតិំ វិនោទេត្វា ថេរភាវំ បាបុណន្តិ, កតញ្ញូ កតវេទិនោ ហោន្តិ.

ឯវំ នហាបនកាលេ បន កេសមស្សុំ ឱរោបនកាលេ វា ‘‘ត្វំ ញាតោ យសស្សី, ឥទានិ មយំ តំ និស្សាយ បច្ចយេហិ ន កិលមិស្សាមា’’តិ ន វត្តព្ពោ, អញ្ញាបិ អនិយ្យានិកកថា ន កថេតព្ពា. អថ ខ្វស្ស ‘‘អាវុសោ, សុដ្ឋុ ឧបធារេហិ សតិំ ឧបដ្ឋាបេហី’’តិ វត្វា តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិតព្ពំ, អាចិក្ខន្តេន ច វណ្ណសណ្ឋានគន្ធាសយោកាសវសេន អសុចិជេគុច្ឆបដិកូលភាវំ និជ្ជីវនិស្សត្តភាវំ វា បាកដំ ករោន្តេន អាចិក្ខិតព្ពំ. សចេ ហិ សោ បុព្ពេ មទ្ទិតសង្ខារោ ហោតិ ភាវិតភាវនោ, កណ្ដកវេធាបេក្ខោ វិយ បរិបក្កគណ្ឌោ, សូរិយុគ្គមនាបេក្ខំ វិយ ច បរិណតបទុមំ, អថស្ស អារទ្ធមត្តេ កម្មដ្ឋានមនសិការេ ឥន្ទាសនិ វិយ បព្ពតេ កិលេសបព្ពតេ ចុណ្ណយមានំយេវ ញាណំ បវត្តតិ, ខុរគ្គេយេវ អរហត្តំ បាបុណាតិ. យេ ហិ កេចិ ខុរគ្គេ អរហត្តំ បត្តា, សព្ពេ តេ ឯវរូបំ សវនំ លភិត្វា កល្យាណមិត្តេន អាចរិយេន ទិន្ននយំ និស្សាយ នោ អនិស្សាយ. តស្មាស្ស អាទិតោវ ឯវរូបី កថា កថេតព្ពាតិ.

កេសេសុ បន ឱរោបិតេសុ ហលិទ្ទិចុណ្ណេន វា គន្ធចុណ្ណេន វា សីសញ្ច សរីរញ្ច ឧព្ពដ្ដេត្វា គិហិគន្ធំ អបនេត្វា កាសាយានិ តិក្ខត្តុំ វា ទ្វិក្ខត្តុំ វា សកិំ វា បដិគ្គាហេតព្ពោ. អថាបិស្ស ហត្ថេ អទត្វា អាចរិយោ វា ឧបជ្ឈាយោ វា សយមេវ អច្ឆាទេតិ, វដ្ដតិ. សចេបិ អញ្ញំ ទហរំ វា សាមណេរំ វា ឧបាសកំ វា អាណាបេតិ ‘‘អាវុសោ, ឯតានិ កាសាយានិ គហេត្វា ឯតំ អច្ឆាទេហី’’តិ តំយេវ វា អាណាបេតិ ‘‘ឯតានិ គហេត្វា អច្ឆាទេហី’’តិ សព្ពំ វដ្ដតិ. សព្ពំ តេន ភិក្ខុនាវ ទិន្នំ ហោតិ.

យំ បន និវាសនំ វា បារុបនំ វា អនាណត្តិយា និវាសេតិ វា បារុបតិ វា, តំ អបនេត្វា បុន ទាតព្ពំ. ភិក្ខុនា ហិ សហត្ថេន វា អាណត្តិយា វា ទិន្នមេវ កាសាវំ វដ្ដតិ, អទិន្នំ ន វដ្ដតិ, សចេបិ តស្សេវ សន្តកំ ហោតិ, កោ បន វាទោ ឧបជ្ឈាយមូលកេ! អយំ ‘‘បឋមំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទាបេត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ការាបេត្វា’’តិ ឯត្ថ វិនិច្ឆយោ.

ភិក្ខូនំ បាទេ វន្ទាបេត្វាតិ យេ តត្ថ សន្និបតិតា ភិក្ខូ, តេសំ បាទេ វន្ទាបេត្វា; អថ សរណគ្គហណត្ថំ ឧក្កុដិកំ និសីទាបេត្វា អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហាបេត្វា ឯវំ វទេហីតិ វត្តព្ពោ. ‘‘យមហំ វទាមិ, តំ វទេហី’’តិ វត្តព្ពោ. អថស្ស ឧបជ្ឈាយេន វា អាចរិយេន វា ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិអាទិនា នយេន សរណានិ ទាតព្ពានិ យថាវុត្តបដិបាដិយាវ ន ឧប្បដិបាដិយា. សចេ ហិ ឯកបទម្បិ ឯកក្ខរម្បិ ឧប្បដិបាដិយា ទេតិ, ពុទ្ធំ សរណំយេវ វា តិក្ខត្តុំ ទត្វា បុន ឥតរេសុ ឯកេកំ តិក្ខត្តុំ ទេតិ, អទិន្នានិ ហោន្តិ សរណានិ.

ឥមញ្ច បន សរណគមនូបសម្បទំ បដិក្ខិបិត្វា អនុញ្ញាតឧបសម្បទា ឯកតោ សុទ្ធិយា វដ្ដតិ. សាមណេរបព្ពជ្ជា បន ឧភតោសុទ្ធិយាវ វដ្ដតិ, នោ ឯកតោ សុទ្ធិយា. តស្មា ឧបសម្បទាយ សចេ អាចរិយោ ញត្តិទោសញ្ចេវ កម្មវាចាទោសញ្ច វជ្ជេត្វា កម្មំ ករោតិ, សុកតំ ហោតិ. បព្ពជ្ជាយ បន ឥមានិ តីណិ សរណានិ ពុការធការាទីនំ ព្យញ្ជនានំ ឋានករណសម្បទំ អហាបេន្តេនេវ អាចរិយេនបិ អន្តេវាសិកេនបិ វត្តព្ពានិ. សចេ អាចរិយោ វត្តុំ សក្កោតិ, អន្តេវាសិកោ ន សក្កោតិ; អន្តេវាសិកោ វា សក្កោតិ, អាចរិយោ ន សក្កោតិ; ឧភោបិ វា ន សក្កោន្តិ, ន វដ្ដតិ. សចេ បន ឧភោបិ សក្កោន្តិ, វដ្ដតិ.

ឥមានិ ច បន ទទមានេន ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ ឯវំ ឯកសម្ពន្ធានិ អនុនាសិកន្តានិ វា កត្វា ទាតព្ពានិ, ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ ឯវំ វិច្ឆិន្ទិត្វា មការន្តានិ វា កត្វា ទាតព្ពានិ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ នាមំ សាវេត្វា ‘‘អហំ ភន្តេ ពុទ្ធរក្ខិតោ យាវជីវំ ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ វុត្តំ, តំ ឯកអដ្ឋកថាយម្បិ នត្ថិ, បាឡិយម្បិ ន វុត្តំ, តេសំ រុចិមត្តមេវ, តស្មា ន គហេតព្ពំ. ន ហិ តថា អវទន្តស្ស សរណំ កុប្បតីតិ.

អនុជានាមិ ភិក្ខវេ ឥមេហិ តីហិ សរណគមនេហិ បព្ពជ្ជំ ឧបសម្បទន្តិ ឥមេហិ ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមីតិអាទីហិ ឯវំ តិក្ខត្តុំ ឧភតោសុទ្ធិយា វុត្តេហិ តីហិ សរណគមនេហិ បព្ពជ្ជញ្ចេវ ឧបសម្បទញ្ច អនុជានាមីតិ អត្ថោ. តត្ថ យស្មា ឧបសម្បទា បរតោ បដិក្ខិត្តា, តស្មា សា ឯតរហិ សរណមត្តេនេវ ន រុហតិ. បព្ពជ្ជា បន យស្មា បរតោ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឥមេហិ តីហិ សរណគមនេហិ សាមណេរបព្ពជ្ជ’’ន្តិ អនុញ្ញាតា ឯវ, តស្មា សា ឯតរហិបិ សរណមត្តេនេវ រុហតិ. ឯត្តាវតា ហិ សាមណេរភូមិយំ បតិដ្ឋិតោ ហោតិ.

សចេ បនេស មតិមា ហោតិ បណ្ឌិតជាតិកោ, អថស្ស តស្មិំយេវ ឋានេ សិក្ខាបទានិ ឧទ្ទិសិតព្ពានិ. កថំ? យថា ភគវតា ឧទ្ទិដ្ឋានិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សាមណេរានំ ទស សិក្ខាបទានិ, តេសុ ច សាមណេរេហិ សិក្ខិតុំ. បាណាតិបាតា វេរមណី, អទិន្នាទានា វេរមណី, អព្រហ្មចរិយា វេរមណី, មុសាវាទា វេរមណី, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា វេរមណី, វិកាលភោជនា វេរមណី, នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា វេរមណី, មាលាគន្ធវិលេបនធារណមណ្ឌនវិភូសនដ្ឋានា វេរមណី, ឧច្ចាសយនមហាសយនា វេរមណី, ជាតរូបរជតបដិគ្គហណា វេរមណី’’តិ (មហាវ. ១០៦).

អន្ធកដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមោ យាវជីវំ បាណាតិបាតា វេរមណិសិក្ខាបទំ

សមាទិយាមី’’តិ ឯវំ សរណទានំ វិយ សិក្ខាបទទានម្បិ វុត្តំ, តំ នេវ បាឡិយំ ន អដ្ឋកថាសុ អត្ថិ, តស្មា យថាបាឡិយាវ ឧទ្ទិសិតព្ពានិ. បព្ពជ្ជា ហិ សរណគមនេហេវ សិទ្ធា, សិក្ខាបទានិ បន កេវលំ សិក្ខាបរិបូរណត្ថំ ជានិតព្ពានិ. តស្មា តានិ បាឡិយំ អាគតនយេន ឧគ្គហេតុំ អសក្កោន្តស្ស យាយ កាយចិ ភាសាយ អត្ថវសេនបិ អាចិក្ខិតុំ វដ្ដតិ. យាវ បន អត្តនា សិក្ខិតព្ពសិក្ខាបទានិ ន ជានាតិ, សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណដ្ឋាននិសជ្ជាទីសុ បានភោជនាទិវិធិម្ហិ ច ន កុសលោ ហោតិ, តាវ ភោជនសាលំ វា សលាកភាជនដ្ឋានំ វា អញ្ញំ វា តថារូបដ្ឋានំ ន បេសេតព្ពោ, សន្តិកាវចរោយេវ កាតព្ពោ, ពាលទារកោ វិយ បដិជគ្គិតព្ពោ, សព្ពមស្ស កប្បិយាកប្បិយំ អាចិក្ខិតព្ពំ, និវាសនបារុបនាទីសុ អាភិសមាចារិកេសុ វិនេតព្ពោ. តេនាបិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទសហង្គេហិ សមន្នាគតំ សាមណេរំ នាសេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១០៨) ឯវំ បរតោ វុត្តានិ ទស នាសនង្គានិ អារកា បរិវជ្ជេត្វា អាភិសមាចារិកំ បរិបូរេន្តេន ទសវិធេ សីលេ សាធុកំ សិក្ខិតព្ពន្តិ.

បព្ពជ្ជាកថា និដ្ឋិតា.

ទុតិយមារកថា

៣៥. មយ្ហំ ខោ ភិក្ខវេតិ មយា ខោតិ អត្ថោ. អថ វា យោ មយ្ហំ យោនិសោ មនសិការោ, តេន ហេតុនាតិ អត្ថោ. បុន អនុប្បត្តាតិ ឯត្ថ វិភត្តិំ បរិណាមេត្វា មយាតិ វត្តព្ពំ.

ទុតិយមារកថា និដ្ឋិតា.

ភទ្ទវគ្គិយកថា

៣៦. ភទ្ទវគ្គិយាតិ តេ កិរ រាជកុមារា រូបេន ច ចិត្តេន ច ភទ្ទកា វគ្គពន្ធេន ច វិចរន្តិ, តស្មា ‘‘ភទ្ទវគ្គិយា’’តិ វុច្ចន្តិ. តេន ហិ វោតិ ឯត្ថ វោការោ និបាតមត្តោ. ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទីតិ កេសញ្ចិ សោតាបត្តិមគ្គោ, កេសញ្ចិ សកទាគាមិមគ្គោ, កេសញ្ចិ អនាគាមិមគ្គោ ឧទបាទិ. តយោបិ ហិ ឯតេ មគ្គា ‘‘ធម្មចក្ខូ’’តិ វុច្ចន្តិ. តេ កិរ តុណ្ឌិលជាតកេ តិំសធុត្តា អហេសុំ, អថ តុណ្ឌិលោវាទំ សុត្វា បញ្ចសីលានិ រក្ខិំសុ; ឥទំ នេសំ បុព្ពកម្មំ.

ភទ្ទវគ្គិយកថា និដ្ឋិតា.

ឧរុវេលបាដិហារិយកថា

៣៧. បមុខោតិ បុព្ពង្គមោ. បាមោក្ខោតិ ឧត្តមោ វិសុទ្ធបញ្ញោ.

៣៨. អនុបហច្ចាតិ អវិនាសេត្វា. តេជសា តេជន្តិ អត្តនោ តេជេន នាគស្ស តេជំ. បរិយាទិយេយ្យន្តិ អភិភវេយ្យំ, វិនាសេយ្យំ វាតិ. មក្ខន្តិ កោធំ. នត្វេវ ច ខោ អរហា យថា អហន្តិ អត្តានំ ‘‘អរហា អហ’’ន្តិ មញ្ញមានោ វទតិ.

៣៩. នេរញ្ជរាយំ ភគវាតិអាទិកា គាថាយោ បច្ឆា បក្ខិត្តា.

៤៤-៩. វិស្សជ្ជេយ្យន្តិ សុក្ខាបនត្ថាយ បសារេត្វា ឋបេយ្យន្តិ អត្ថោ. ‘‘ភន្តេ អាហរ ហត្ថ’’ន្តិ ឯវំ វទន្តោ វិយ ឱណតោតិ អាហរហត្ថោ. ឧយ្យោជេត្វាតិ វិស្សជ្ជេត្វា. មន្ទាមុខិយោតិ អគ្គិភាជនានិ វុច្ចន្តិ.

៥១. ចិរបដិកាតិ ចិរកាលតោ បដ្ឋាយ.

៥២. កេសមិស្សន្តិអាទីសុ កេសា ឯវ កេសមិស្សំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ខារិកាជន្តិ ខារិភារោ.

ឧរុវេលបាដិហារិយកថា និដ្ឋិតា.

ពិម្ពិសារសមាគមកថា

៥៥. លដ្ឋិវនេតិ តាលុយ្យានេ. សុប្បតិដ្ឋេ ចេតិយេតិ អញ្ញតរស្មិំ វដរុក្ខេ; តស្ស កិរេតំ នាមំ. ទ្វាទសនហុតេហីតិ ឯត្ថ ឯកំ នហុតំ ទសសហស្សានិ. អជ្ឈភាសីតិ តេសំ កង្ខាច្ឆេទនត្ថំ អភាសិ.

កិសកោវទានោតិ តាបសចរិយាយ កិសសរីរត្តា ‘‘កិសកោ’’តិ លទ្ធនាមានំ តាបសានំ ឱវាទកោ អនុសាសកោ សមានោតិ អត្ថោ. អថ វា សយំ កិសកោ តាបសោ សមានោ វទានោ ច អញ្ញេ ឱវទន្តោ អនុសាសន្តោតិបិ អត្ថោ. កថំ បហីនន្តិ កេន ការណេន បហីនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘ត្វំ ឧរុវេលវាសិអគ្គិបរិចារកានំ តាបសានំ សយំ ឱវាទាចរិយោ សមានោ កិំ ទិស្វា បហាសិ, បុច្ឆាមិ តំ ឯតមត្ថំ កេន ការណេន តវ អគ្គិហុត្តំ បហីន’’ន្តិ.

ទុតិយគាថាយ អយមត្ថោ – ឯតេ រូបាទិកេ កាមេ ឥត្ថិយោ ច យញ្ញា អភិវទន្តិ, ស្វាហំ ឯតំ សព្ពម្បិ រូបាទិកំ កាមប្បភេទំ ខន្ធុបធីសុ មលន្តិ ញត្វា យស្មា ឥមេ យិដ្ឋហុតប្បភេទា យញ្ញា មលមេវ វទន្តិ, តស្មា ន យិដ្ឋេ ន ហុតេ អរញ្ជិំ; យិដ្ឋេ វា ហុតេ វា នាភិរមិន្តិ អត្ថោ.

តតិយគាថាយ – អថ កោចរហីតិ អថ ក្វចរហិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

ចតុត្ថគាថាយ – បទន្តិ និព្ពានបទំ. សន្តសភាវតាយ សន្តំ. ឧបធីនំ អភាវេន អនុបធិកំ. រាគកិញ្ចនាទីនំ អភាវេន អកិញ្ចនំ. តីសុ ភវេសុ អលគ្គតាយ យំ កាមភវំ យញ្ញា វទន្តិ, តស្មិម្បិ កាមភវេ អសត្តំ. ជាតិជរាមរណានំ អភាវេន អនញ្ញថាភាវិំ. អត្តនា ភាវិតេន មគ្គេនេវ អធិគន្តព្ពំ, ន អញ្ញេន កេនចិ អធិគមេតព្ពន្តិ អនញ្ញនេយ្យំ. យស្មា ឦទិសំ បទមទ្ទសំ, តស្មា ន យិដ្ឋេ ន ហុតេ អរញ្ជិំ. តេន កិំ ទស្សេតិ? យោ អហំ ទេវមនុស្សលោកសម្បត្តិសាធកេ ន យិដ្ឋេ ន ហុតេ អរញ្ជិំ, សោ កិំ វក្ខាមិ ‘‘ឯត្ថ នាម មេ ទេវមនុស្សលោកេ រតោ មនោ’’តិ.

៥៦. ឯវំ សព្ពលោកេ អនភិរតិភាវំ បកាសេត្វា អថ ខោ អាយស្មា ឧរុវេលកស្សបោ ‘‘សាវកោហមស្មី’’តិ ឯវំ ភគវតោ សាវកភាវំ បកាសេសិ. តញ្ច ខោ អាកាសេ វិវិធានិ បាដិហារិយានិ ទស្សេត្វា. ធម្មចក្ខុន្តិ សោតាបត្តិមគ្គញាណំ.

៥៧. អស្សាសកាតិ អាសីសនា; បត្ថនាតិ អត្ថោ. ឯសាហំ ភន្តេតិ ឯត្ថ បន កិញ្ចាបិ មគ្គប្បដិវេធេនេវស្ស សិទ្ធំ សរណគមនំ, តត្ថ បន និច្ឆយគមនមេវ គតោ, ឥទានិ វាចាយ អត្តសន្និយ្យាតនំ ករោតិ. មគ្គវសេនេវាយំ និយតសរណតំ បត្តោ, តំ បរេសំ វាចាយ បាកដំ ករោន្តោ បណិបាតគមនញ្ច គច្ឆន្តោ ឯវំ វទតិ.

៥៨. សិង្គីនិក្ខសវណ្ណោតិ សិង្គីសុវណ្ណនិក្ខេន សមានវណ្ណោ. ទសវាសោតិ ទសសុ អរិយវាសេសុ វុត្ថវាសោ. ទសធម្មវិទូតិ ទសកម្មបថវិទូ. ទសភិ ចុបេតោតិ ទសហិ អសេក្ខេហិ អង្គេហិ ឧបេតោ. សព្ពធិទន្តោតិ សព្ពេសុ ទន្តោ; ភគវតោ ហិ ចក្ខុអាទីសុ កិញ្ចិ អទន្តំ នាម នត្ថិ.

៥៩. ភគវន្តំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ ឯកមន្តំ និសីទីតិ ភគវន្តំ ភុត្តវន្តំ បត្តតោ ច អបនីតបាណិំ សល្លក្ខេត្វា ឯកស្មិំ បទេសេ និសីទីតិ អត្ថោ. អត្ថិកានន្តិ ពុទ្ធាភិវាទនគមនេន ច ធម្មសវនេន ច អត្ថិកានំ. អភិក្កមនីយន្តិ អភិគន្តុំ សក្កុណេយ្យំ. អប្បាកិណ្ណន្តិ អនាកិណ្ណំ. អប្បសទ្ទន្តិ វចនសទ្ទេន អប្បសទ្ទំ. អប្បនិគ្ឃោសន្តិ នគរនិគ្ឃោសសទ្ទេន អប្បនិគ្ឃោសំ. វិជនវាតន្តិ អនុសញ្ចរណជនស្ស សរីរវាតេន វិរហិតំ. ‘‘វិជនវាទ’’ន្តិបិ បាឋោ; អន្តោ ជនវាទេន រហិតន្តិ អត្ថោ. ‘‘វិជនបាត’’ន្តិបិ បាឋោ; ជនសញ្ចារវិរហិតន្តិ អត្ថោ. មនុស្សរាហសេយ្យកន្តិ មនុស្សានំ រហស្សកិរិយដ្ឋានិយំ. បដិសល្លានសារុប្បន្តិ វិវេកានុរូបំ.

សារិបុត្តមោគ្គល្លានបព្ពជ្ជាកថា

៦០. សារិបុត្តមោគ្គល្លានាតិ សារិបុត្តោ ច មោគ្គល្លានោ ច. តេហិ កតិកា កតា ហោតិ‘‘យោ បឋមំ អមតំ អធិគច្ឆតិ, សោ អារោចេតូ’’តិ តេ កិរ ឧភោបិ គិហិកាលេ ឧបតិស្សោ កោលិតោតិ ឯវំ បញ្ញាយមាននាមា អឌ្ឍតេយ្យសតមាណវកបរិវារា គិរគ្គសមជ្ជំ អគមំសុ. តត្រ នេសំ មហាជនំ ទិស្វា ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ នាម ឯវំ មហាសត្តនិកាយោ អប្បត្តេ វស្សសតេ មរណមុខេ បតិស្សតី’’តិ. អថ ឧភោបិ ឧដ្ឋិតាយ បរិសាយ អញ្ញមញ្ញំ បុច្ឆិត្វា ឯកជ្ឈាសយា បច្ចុបដ្ឋិតមរណសញ្ញា សម្មន្តយិំសុ ‘‘សម្ម មរណេ សតិ អមតេនាបិ ភវិតព្ពំ, ហន្ទ មយំ អមតំ បរិយេសាមា’’តិ អមតបរិយេសនត្ថំ សញ្ចយស្ស ឆន្នបរិព្ពាជកស្ស សន្តិកេ សបរិសា បព្ពជិត្វា កតិបាហេនេវ តស្ស ញាណវិសយេ បារំ គន្ត្វា អមតំ អបស្សន្តា បុច្ឆិំសុ ‘‘កិំ នុ ខោ, អាចរិយ, អញ្ញោបេត្ថ សារោ អត្ថី’’តិ? ‘‘នត្ថាវុសោ, ឯត្តកមេវ ឥទ’’ន្តិ ច សុត្វា ‘‘តុច្ឆំ ឥទំ អាវុសោ និស្សារំ, យោ ទានិ អម្ហេសុ បឋមំ អមតំ អធិគច្ឆតិ, សោ ឥតរស្ស អារោចេតូ’’តិ កតិកំ អកំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេហិ កតិកា កតា ហោតី’’តិអាទិ.

បាសាទិកេន អភិក្កន្តេនាតិអាទីសុ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ វេទិតព្ពំ. អត្ថិកេហិ ឧបញ្ញាតំ មគ្គន្តិ ឯតំ អនុពន្ធនស្ស ការណវចនំ; ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘យំនូនាហំ ឥមំ ភិក្ខុំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធេយ្យំ, កស្មា? យស្មា ឥទំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធនំ នាម អត្ថិកេហិ ឧបញ្ញាតំ មគ្គំ ញាតោ ចេវ ឧបគតោ ច មគ្គោ’’តិ អត្ថោ. អថ វា អត្ថិកេហិ អម្ហេហិ ‘‘មរណេ សតិ អមតេនាបិ ភវិតព្ព’’ន្តិ ឯវំ កេវលំ អត្ថីតិ ឧបញ្ញាតំ និព្ពានំ នាម, តំ មគ្គន្តោ បរិយេសន្តោតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

បិណ្ឌបាតំ អាទាយ បដិក្កមីតិ សុទិន្នកណ្ឌេ វុត្តប្បការំ អញ្ញតរំ កុដ្ដមូលំ ឧបសង្កមិត្វា និសីទិ. សារិបុត្តោបិ ខោ ‘‘អកាលោ ខោ តាវ បញ្ហំ បុច្ឆិតុ’’ន្តិ កាលំ អាគមយមានោ ឯកមន្តំ ឋត្វា វត្តបដិបត្តិបូរណត្ថំ កតភត្តកិច្ចស្ស ថេរស្ស អត្តនោ កមណ្ឌលុតោ ឧទកំ ទត្វា ធោតហត្ថបាទេន ថេរេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សារិបុត្តោ បរិព្ពាជកោ’’តិអាទិ. ន តាហំ សក្កោមីតិ ន តេ អហំ សក្កោមិ. ឯត្ថ ច បដិសម្ភិទាប្បត្តោ ថេរោ ន ឯត្តកំ ន សក្កោតិ. អថ ខោ ឥមស្ស ធម្មគារវំ ឧប្បាទេស្សាមីតិ សព្ពាការេន ពុទ្ធវិសយេ អវិសយភាវំ គហេត្វា ឯវមាហ.

យេ ធម្មា ហេតុប្បភវាតិ ហេតុប្បភវា នាម បញ្ចក្ខន្ធា; តេនស្ស ទុក្ខសច្ចំ ទស្សេតិ. តេសំ ហេតុំ តថាគតោ អាហាតិ តេសំ ហេតុ នាម សមុទយសច្ចំ; តញ្ច តថាគតោ អាហាតិ ទស្សេតិ. តេសញ្ច យោ និរោធោតិ តេសំ ឧភិន្នម្បិ សច្ចានំ យោ អប្បវត្តិនិរោធោ; តញ្ច តថាគតោ អាហាតិ អត្ថោ. តេនស្ស និរោធសច្ចំ ទស្សេតិ. មគ្គសច្ចំ បនេត្ថ សរូបតោ អទស្សិតម្បិ នយតោ ទស្សិតំ ហោតិ, និរោធេ ហិ វុត្តេ តស្ស សម្បាបកោ មគ្គោ វុត្តោវ ហោតិ. អថ វា តេសញ្ច យោ និរោធោតិ ឯត្ថ តេសំ យោ និរោធោ ច និរោធុបាយោ ចាតិ ឯវំ ទ្វេបិ សច្ចានិ ទស្សិតានិ ហោន្តីតិ. ឥទានិ តមេវត្ថំ បដិបាទេន្តោ អាហ – ‘‘ឯវំវាទី មហាសមណោ’’តិ.

ឯសេវ ធម្មោ យទិ តាវទេវាតិ សចេបិ ឥតោ ឧត្តរិ នត្ថិ, ឯត្តកមេវ ឥទំ សោតាបត្តិផលមត្តមេវ បត្តព្ពំ, តថាបិ ឯសោ ឯវ ធម្មោតិ អត្ថោ. បច្ចព្យត្ថ បទមសោកន្តិ យំ មយំ បរិយេសមានា វិចរាម, តំ បទមសោកំ បដិវិទ្ធាត្ថ តុម្ហេ; បត្តំ តំ តុម្ហេហីតិ អត្ថោ. អទិដ្ឋំ អព្ភតីតំ ពហុកេហិ កប្បនហុតេហីតិ អម្ហេហិ នាម ឥទំ បទំ ពហុកេហិ កប្បនហុតេហិ អទិដ្ឋមេវ អព្ភតីតំ; ឥតិ តស្ស បទស្ស អទិដ្ឋភាវេន ទីឃរត្តំ អត្តនោ មហាជានិភាវំ ទីបេតិ.

៦២. គម្ភីរេ ញាណវិសយេតិ គម្ភីរេ ចេវ គម្ភីរស្ស ច ញាណស្ស វិសយភូតេ. អនុត្តរេ ឧបធិសង្ខយេតិ និព្ពានេ. វិមុត្តេតិ តទារម្មណាយ វិមុត្តិយា វិមុត្តេ. ព្យាកាសីតិ ‘‘ឯតំ មេ សាវកយុគំ ភវិស្សតិ អគ្គំ ភទ្ទយុគ’’ន្តិ វទន្តោ សាវកបារមិញ្ញាណេ ព្យាកាសិ. សាវ តេសំ អាយស្មន្តានំ ឧបសម្បទា អហោសីតិ សា ឯហិភិក្ខូបសម្បទាយេវ តេសំ ឧបសម្បទា អហោសិ. ឯវំ ឧបសម្បន្នេសុ ច តេសុ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ សត្តហិ ទិវសេហិ អរហត្តេ បតិដ្ឋិតោ, សារិបុត្តត្ថេរោ អឌ្ឍមាសេន.

អតីតេ កិរ អនោមទស្សី នាម ពុទ្ធោ លោកេ ឧទបាទិ. តស្ស សរទោ នាម តាបសោ សកេ អស្សមេ នានាបុប្ផេហិ មណ្ឌបំ កត្វា បុប្ផាសនេយេវ ភគវន្តំ និសីទាបេត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្សាបិ តថេវ មណ្ឌបំ កត្វា បុប្ផាសនានិ បញ្ញបេត្វា អគ្គសាវកភាវំ បត្ថេសិ. បត្ថយិត្វា ច សិរីវឌ្ឍស្ស នាម សេដ្ឋិនោ បេសេសិ ‘‘មយា អគ្គសាវកដ្ឋានំ បត្ថិតំ, ត្វម្បិ អាគន្ត្វា ឯកំ ឋានំ បត្ថេហី’’តិ. សេដ្ឋិ នីលុប្បលមណ្ឌបំ កត្វា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ, តត្ថ ភោជេត្វា ទុតិយសាវកភាវំ បត្ថេសិ. តេសុ សរទតាបសោ សារិបុត្តត្ថេរោ ជាតោ, សិរីវឌ្ឍោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោតិ ឥទំ នេសំ បុព្ពកម្មំ.

៦៣. អបុត្តកតាយាតិអាទីសុ យេសំ បុត្តា បព្ពជន្តិ, តេសំ អបុត្តកតាយ. យាសំ បតី បព្ពជន្តិ, តាសំ វេធព្យាយ វិធវាភាវាយ. ឧភយេនាបិ កុលុបច្ឆេទាយ. សញ្ចយានីតិ សញ្ចយស្ស អន្តេវាសិកានិ. មគធានំ គិរិព្ពជន្តិ មគធានំ ជនបទស្ស គិរិព្ពជំ នគរំ. មហាវីរាតិ មហាវីរិយវន្តោ. នយមានានន្តិ នយមានេសុ. ភុម្មត្ថេ សាមិវចនំ, ឧបយោគត្ថេ វា. កា ឧសូយា វិជានតន្តិ ធម្មេន នយន្តីតិ ឯវំ វិជានន្តានំ កា ឥស្សា.

សារិបុត្តមោគ្គល្លានបព្ពជ្ជាកថា និដ្ឋិតា.

ឧបជ្ឈាយវត្តកថា

៦៤-៥. អនុបជ្ឈាយកាតិ វជ្ជាវជ្ជំ ឧបនិជ្ឈាយកេន គរុនា វិរហិតា. អនាកប្បសម្បន្នាតិ ន អាកប្បេន សម្បន្នា; សមណសារុប្បាចារវិរហិតាតិ អត្ថោ. ឧបរិភោជនេតិ ភោជនស្ស ឧបរិ. ឧត្តិដ្ឋបត្តន្តិ បិណ្ឌាយ ចរណកបត្តំ. តស្មិញ្ហិ មនុស្សា ឧច្ឆិដ្ឋសញ្ញិនោ, តស្មា ឧត្តិដ្ឋបត្តន្តិ វុត្តំ. អថ វា ឧដ្ឋហិត្វា បត្តំ ឧបនាមេន្តីតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អនុជានាមិ ភិក្ខវេ ឧបជ្ឈាយន្តិ ឧបជ្ឈាយំ គហេតុំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ. បុត្តចិត្តំ ឧបដ្ឋបេស្សតីតិ បុត្តោ មេ អយន្តិ ឯវំ គេហស្សិតបេមវសេន ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេស្សតិ. ឯស នយោ ទុតិយបទេបិ. សគារវា សប្បតិស្សាតិ គរុភាវញ្ចេវ ជេដ្ឋកភាវញ្ច ឧបដ្ឋបេត្វា. សភាគវុត្តិនោតិ សភាគជីវិកា. សាហូតិ វាតិអាទីនិ បញ្ច បទានិ ឧបជ្ឈាយភាវសម្បដិច្ឆនវេវចនានិ. កាយេន វិញ្ញាបេតីតិ ឯវំ សទ្ធិវិហារិកេន ‘‘ឧបជ្ឈាយោ មេ ភន្តេ ហោហី’’តិ តិក្ខត្តុំ វុត្តេ សចេ ឧបជ្ឈាយោ ‘‘សាហូ’’តិអាទីសុ បញ្ចសុ បទេសុ យស្ស កស្សចិ បទស្ស វសេន កាយេន វា វាចាយ វា កាយវាចាហិ វា ‘‘គហិតោ តយា ឧបជ្ឈាយោ’’តិ ឧបជ្ឈាយគ្គហណំ វិញ្ញាបេតិ, គហិតោ ហោតិ ឧបជ្ឈាយោ. ឥទមេវ ហិ ឯត្ថ ឧបជ្ឈាយគ្គហណំ, យទិទំ ឧបជ្ឈាយស្ស ឥមេសុ បញ្ចសុ បទេសុ យស្ស កស្សចិ បទស្ស វាចាយ វា សាវនំ កាយេន វា អត្ថវិញ្ញាបនន្តិ. កេចិ បន សាធូតិ សម្បដិច្ឆនំ សន្ធាយ វទន្តិ. ន តំ បមាណំ, អាយាចនទានមត្តេន ហិ គហិតោ ហោតិ ឧបជ្ឈាយោ, ន ឯត្ថ សម្បដិច្ឆនំ អង្គំ. សទ្ធិវិហារិកេនាបិ ន កេវលំ ឥមិនា មេ បទេន ឧបជ្ឈាយោ គហិតោតិ ញាតុំ វដ្ដតិ. ‘‘អជ្ជតគ្គេ ទានិ ថេរោ មយ្ហំ ភារោ, អហម្បិ ថេរស្ស ភារោ’’តិ ឥទម្បិ ញាតុំ វដ្ដតិ.

៦៦. តត្រាយំ សម្មាវត្តនាតិ យំ វុត្តំ សម្មា វត្តិតព្ពន្តិ, តត្រ អយំ សម្មាវត្តនា. កាលស្សេវ ឧដ្ឋាយ ឧបាហនា ឱមុញ្ចិត្វាតិ សចស្ស បច្ចូសកាលេ ចង្កមនត្ថាយ វា ធោតបាទបរិហរណត្ថាយ វា បដិមុក្កា ឧបាហនា បាទគតា ហោន្តិ, តា កាលស្សេវ ឧដ្ឋាយ អបនេត្វា. ទន្តកដ្ឋំ ទាតព្ពន្តិ មហន្តំ មជ្ឈិមំ ខុទ្ទកន្តិ តីណិ ទន្តកដ្ឋានិ ឧបនេត្វា តតោ យំ តីណិ ទិវសានិ គណ្ហាតិ, ចតុត្ថទិវសតោ បដ្ឋាយ តាទិសមេវ ទាតព្ពំ. សចេ អនិយមំ កត្វា យំ វា តំ វា គណ្ហាតិ, អថ យាទិសំ លភតិ តាទិសំ ទាតព្ពំ.

មុខោទកំ ទាតព្ពន្តិ សីតញ្ច ឧណ្ហញ្ច ឧទកំ ឧបនេត្វា តតោ យំ តីណិ ទិវសានិ វឡញ្ជេតិ, ចតុត្ថទិវសតោ បដ្ឋាយ តាទិសមេវ មុខធោវនោទកំ ទាតព្ពំ. សចេ អនិយមំ កត្វា យំ វា តំ វា គណ្ហាតិ, អថ យាទិសំ លភតិ តាទិសំ ទាតព្ពំ. សចេ ទុវិធម្បិ វឡញ្ជេតិ, ទុវិធម្បិ ឧបនេតព្ពំ. ឧទកំ មុខធោវនដ្ឋានេ ឋបេត្វា វច្ចកុដិតោ បដ្ឋាយ សម្មជ្ជិតព្ពំ. ថេរេ វច្ចកុដិំ គតេ បរិវេណំ សម្មជ្ជិតព្ពំ; ឯវំ បរិវេណំ អសុញ្ញំ ហោតិ. ថេរេ វច្ចកុដិតោ អនិក្ខន្តេយេវ អាសនំ បញ្ញបេតព្ពំ. សរីរកិច្ចំ កត្វា អាគន្ត្វា តស្មិំ និសិន្នស្ស ‘‘សចេ យាគុ ហោតី’’តិអាទិនា នយេន វុត្តវត្តំ កាតព្ពំ. ឧក្លាបោតិ កេនចិ កចវរេន សង្កិណ្ណោ, សចេ បន អញ្ញោ កចវរោ នត្ថិ, ឧទកផុសិតានេវ ហោន្តិ, ហត្ថេនបិ បមជ្ជិតព្ពោ.

សគុណំ កត្វាតិ ទ្វេ ចីវរានិ ឯកតោ កត្វា, តា ឯកតោ កតា ទ្វេបិ សង្ឃាដិយោ ទាតព្ពា. សព្ពញ្ហិ ចីវរំ សង្ឃដិតត្តា ‘‘សង្ឃាដី’’តិ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សង្ឃាដិយោ ទាតព្ពា’’តិ. នាតិទូរេ គន្តព្ពំ នាច្ចាសន្នេតិ ឯត្ថ សចេ ឧបជ្ឈាយំ និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តំ ឯកេន វា ទ្វីហិ វា បទវីតិហារេហិ សម្បាបុណាតិ, ឯត្តាវតា នាតិទូរេ នាច្ចាសន្នេ គតោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. បត្តបរិយាបន្នំ បដិគ្គហេតព្ពន្តិ សចេ ឧបជ្ឈាយេន ភិក្ខាចារេ យាគុយា វា ភត្តេ វា លទ្ធេ បត្តោ ឧណ្ហោ វា ភារិកោ វា ហោតិ, អត្តនោ បត្តំ តស្ស ទត្វា សោ បត្តោ គហេតព្ពោតិ អត្ថោ. ន ឧបជ្ឈាយស្ស ភណមានស្ស អន្តរន្តរា កថា ឱបាតេតព្ពាតិ អន្តរឃរេ វា អញ្ញត្រ វា ភណមានស្ស អនិដ្ឋិតេ តស្ស វចនេ អញ្ញា កថា ន សមុដ្ឋាបេតព្ពា. ឥតោ បដ្ឋាយ ច បន យត្ថ យត្ថ នការេន បដិសេធោ ករិយតិ, សព្ពត្ថ ទុក្កដាបត្តិ វេទិតព្ពា. អយញ្ហិ ខន្ធកធម្មតា. អាបត្តិសាមន្តា ភណមានោតិ បទសោធម្មទុដ្ឋុល្លាទិវសេន អាបត្តិយា អាសន្នវាចំ ភណមានោ. និវារេតព្ពោតិ ‘‘កិំ ភន្តេ ឦទិសំ នាម វត្តុំ វដ្ដតិ, អាបត្តិ ន ហោតី’’តិ ឯវំ បុច្ឆន្តេន វិយ វារេតព្ពោ. វារេស្សាមីតិ បន កត្វា ‘‘មហល្លក, មា ឯវំ ភណា’’តិ ន វត្តព្ពោ.

បឋមតរំ អាគន្ត្វាតិ សចេ អាសន្នេ គាមោ ហោតិ, វិហារេ វា គិលានោ ភិក្ខុ ហោតិ, គាមតោ បឋមតរំ អាគន្តព្ពំ. សចេ ទូរេ គាមោ ហោតិ, ឧបជ្ឈាយេន សទ្ធិំ អាគច្ឆន្តោ នត្ថិ, តេនេវ សទ្ធិំ គាមតោ និក្ខមិត្វា ចីវរេន បត្តំ វេឋេត្វា អន្តរាមគ្គតោ បឋមតរំ អាគន្តព្ពំ. ឯវំ និវត្តន្តេន បឋមតរំ អាគន្ត្វា អាសនបញ្ញាបនាទិ សព្ពំ កិច្ចំ កាតព្ពំ. សិន្នំ ហោតីតិ តិន្តំ សេទគ្គហិតំ. ចតុរង្គុលំ កណ្ណំ ឧស្សារេត្វាតិ កណ្ណំ ចតុរង្គុលប្បមាណំ អតិរេកំ កត្វា ឯវំ ចីវរំ សំហរិតព្ពំ. កិំ ការណា? មា មជ្ឈេ ភង្គោ អហោសីតិ. សមំ កត្វា សំហរិតស្ស ហិ មជ្ឈេ ភង្គោ ហោតិ, តតោ និច្ចំ ភិជ្ជមានំ ទុព្ពលំ ហោតិ តំ និវារណត្ថមេតំ វុត្តំ. តស្មា យថា អជ្ជ ភង្គដ្ឋានេយេវ ស្វេ ន ភិជ្ជតិ, តថា ទិវសេ ទិវសេ ចតុរង្គុលំ ឧស្សារេត្វា សំហរិតព្ពំ. ឱភោគេ កាយពន្ធនំ កាតព្ពន្តិ កាយពន្ធនំ សំហរិត្វា ចីវរភោគេ បក្ខិបិត្វា ឋបេតព្ពំ.

សចេ បិណ្ឌបាតោ ហោតីតិ ឯត្ថ យោ គាមេយេវ វា អន្តរឃរេ វា បដិក្កមនេ វា ភុញ្ជិត្វា អាគច្ឆតិ, បិណ្ឌំ វា ន លភតិ, តស្ស បិណ្ឌបាតោ ន ហោតិ, គាមេ អភុត្តស្ស បន លទ្ធភិក្ខស្ស វា ហោតិ; តស្មា ‘‘សចេ បិណ្ឌបាតោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. សចេបិ តស្ស ន ហោតិ, ភុញ្ជិតុកាមោ ច ហោតិ, ឧទកំ ទត្វា អត្តនា លទ្ធតោបិ បិណ្ឌបាតោ ឧបនេតព្ពោ. បានីយេន បុច្ឆិតព្ពោតិ ភុញ្ជមានោ តិក្ខត្តុំ ‘‘បានីយំ ភន្តេ អាហរិយតូ’’តិ បានីយេន បុច្ឆិតព្ពោ. សចេ កាលោ អត្ថិ, ឧបជ្ឈាយេ ភុត្តេ សយំ ភុញ្ជិតព្ពំ. សចេ ឧបកដ្ឋោ កាលោ, បានីយំ ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តិកេ ឋបេត្វា សយម្បិ ភុញ្ជិតព្ពំ.

អនន្តរហិតាយាតិ តដ្ដិកធម្មខណ្ឌាទីសុ យេន កេនចិ អនត្ថតាយ បំសុសក្ខរមិស្សាយ ភូមិយា បត្ថោ ន ឋបេតព្ពោតិ អត្ថោ. សចេ បន កាឡវណ្ណកតា វា សុធាពទ្ធា វា ហោតិ និរជមត្តិកា, តថារូបាយ ភូមិយា ឋបេតុំ វដ្ដតិ. ធោតវាលិកាយបិ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. បំសុរជសក្ខរាទីសុ ន វដ្ដតិ. តត្រ បន បណ្ណំ វា អាធារកំ វា ឋបេត្វា តត្រ និក្ខិបិតព្ពោ. បារតោ អន្តំ ឱរតោ ភោគន្តិ ឥទំ ចីវរវំសាទីនំ ហេដ្ឋា ហត្ថំ បវេសេត្វា អភិមុខេន ហត្ថេន សណិកំ និក្ខិបនត្ថំ វុត្តំ. អន្តេ បន គហេត្វា ភោគេន ចីវរវំសាទីនំ ឧបរិ និក្ខិបន្តស្ស ភិត្តិយំ ភោគោ បដិហញ្ញតិ, តស្មា តថា ន កាតព្ពំ.

ចុណ្ណំ សន្នេតព្ពន្តិ ន្ហានចុណ្ណំ ឧទកេន តេមេត្វា បិណ្ឌិ កាតព្ពា. ឯកមន្តំ និក្ខិបិតព្ពន្តិ ឯកស្មិំ និទ្ធូមេ ឋានេ ឋបេតព្ពំ. ជន្តាឃរេ បរិកម្មំ នាម អង្គារមត្តិកឧណ្ហោទកទានាទិកំ សព្ពំ កិច្ចំ. ឧទកេបិ បរិកម្មន្តិ អង្គបច្ចង្គឃំសនាទិកំ សព្ពំ កិច្ចំ. បានីយេន បុច្ឆិតព្ពោតិ ជន្តាឃរេ ឧណ្ហសន្តាបេន បិបាសា ហោតិ, តស្មា បុច្ឆិតព្ពោ.

សចេ ឧស្សហតីតិ សចេ បហោតិ; ន កេនចិ គេលញ្ញេន អភិភូតោ ហោតិ; អគិលានេន ហិ សទ្ធិវិហារិកេន សដ្ឋិវស្សេនាបិ សព្ពំ ឧបជ្ឈាយវត្តំ កាតព្ពំ, អនាទរេន អករោន្តស្ស វត្តភេទេ ទុក្កដំ. នការបដិសំយុត្តេសុ បន បទេសុ គិលានស្សាបិ បដិក្ខិត្តកិរិយំ ករោន្តស្ស ទុក្កដមេវ. អប្បដិឃំសន្តេនាតិ ភូមិយំ អប្បដិឃំសន្តេន. កវាដបិដ្ឋន្តិ កវាដញ្ច បិដ្ឋសង្ឃាតញ្ច អច្ឆុបន្តេន. សន្តានកន្តិ យំកិញ្ចិ កីដកុលាវកមក្កដកសុត្តាទិ. ឧល្លោកា បឋមំ ឱហារេតព្ពន្តិ ឧល្លោកតោ បឋមំ ឧល្លោកំ អាទិំកត្វា អវហរិតព្ពន្តិ អត្ថោ. អាលោកសន្ធិកណ្ណភាគាតិ អាលោកសន្ធិភាគា ច កណ្ណភាគា ច អន្តរពាហិរវាតបានកវាដកានិ ច គព្ភស្ស ច ចត្តារោ កោណា បមជ្ជិតព្ពាតិ អត្ថោ.

យថាបញ្ញត្តំ បញ្ញបេតព្ពន្តិ យថា បឋមំ បញ្ញត្តំ អហោសិ, តថេវ បញ្ញបេតព្ពំ. ឯតទត្ថមេវ ហិ យថាបញ្ញត្តំ សល្លក្ខេត្វា នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបិតព្ពន្តិ បុរិមវត្តំ បញ្ញត្តំ. សចេ បន បឋមំ អជានន្តេន កេនចិ បញ្ញត្តំ អហោសិ, សមន្តតោ ភិត្តិំ ទ្វង្គុលមត្តេន វា តិវង្គុលមត្តេន វា មោចេត្វា បញ្ញបេតព្ពំ. ឥទញ្ហិ បញ្ញាបនវត្តំ. សចេ កដសារកោ ហោតិ អតិមហន្តោ ច, ឆិន្ទិត្វា កោដិំ និវត្តេត្វា ពន្ធិត្វា បញ្ញបេតព្ពោ. សចេ កោដិំ និវត្តេត្វា ពន្ធិតុំ ន ជានាតិ, ន ឆិន្ទិតព្ពោ. បុរត្ថិមា វាតបានា ថកេតព្ពាតិ បុរត្ថិមាយ វាតបានា ថកេតព្ពា. ឯវំ សេសាបិ វាតបានា ថកេតព្ពា.

វូបកាសេតព្ពោតិ អញ្ញត្ថ នេតព្ពោ. វូបកាសាបេតព្ពោតិ អញ្ញោ ភិក្ខុ វត្តព្ពោ ‘‘ថេរំ គហេត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆា’’តិ វិវេចេតព្ពន្តិ វិស្សជ្ជាបេតព្ពំ. វិវេចាបេតព្ពន្តិ អញ្ញោ វត្តព្ពោ ‘‘ថេរំ ទិដ្ឋិគតំ វិស្សជ្ជាបេហី’’តិ. ឧស្សុក្កំ កាតព្ពន្តិ បរិវាសទានត្ថំ សោ សោ ភិក្ខុ ឧបសង្កមិត្វា យាចិតព្ពោ. សចេ អត្តនា បដិពលោ ហោតិ, អត្តនាវ ទាតព្ពោ. នោ ចេ បដិពលោ ហោតិ, អញ្ញេន ទាបេតព្ពោ. កិន្តិ នុ ខោតិ កេន នុ ខោ ឧបាយេន. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. លហុកាយ វា បរិណាមេយ្យាតិ ឧក្ខេបនីយំ អកត្វា តជ្ជនីយំ វា និយស្សំ វា ករេយ្យាតិ អត្ថោ. តេន ហិ ‘‘ឧបជ្ឈាយស្ស ឧក្ខេបនីយកម្មំ កត្តុកាមោ សង្ឃោ’’តិ ញត្វា ឯកមេកំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘មា ភន្តេ អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយស្ស កម្មំ ករិត្ថា’’តិ យាចិតព្ពា. សចេ ករោន្តិយេវ, ‘‘តជ្ជនីយំ វា និយស្សំ វា ករោថា’’តិ យាចិតព្ពា. សចេ ករោន្តិយេវ, អថ ឧបជ្ឈាយោ ‘‘សម្មា វត្តថ ភន្តេ’’តិ យាចិតព្ពោ. ឥតិ តំ សម្មា វត្តាបេត្វា ‘‘បដិប្បស្សម្ភេថ ភន្តេ កម្ម’’ន្តិ ភិក្ខូ យាចិតព្ពា.

សម្បរិវត្តកំ សម្បរិវត្តកន្តិ សម្បរិវត្តេត្វា សម្បរិវត្តេត្វា. ន ច អច្ឆិន្នេ ថេវេ បក្កមិតព្ពន្តិ យទិ អប្បមត្តកម្បិ រជនំ គឡតិ, ន តាវ បក្កមិតព្ពំ. ន ឧបជ្ឈាយំ អនាបុច្ឆា ឯកច្ចស្ស បត្តោ ទាតព្ពោតិអាទិ សព្ពំ ឧបជ្ឈាយស្ស វិសភាគបុគ្គលវសេន កថិតំ. ន ឧបជ្ឈាយំ អនាបុច្ឆា គាមោ បវិសិតព្ពោតិ បិណ្ឌាយ វា អញ្ញេន វា ករណីយេន បវិសិតុកាមេន អាបុច្ឆិត្វាវ បវិសិតព្ពោ. សចេ ឧបជ្ឈាយោ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ ទូរំ ភិក្ខាចារំ គន្តុកាមោ ហោតិ, ‘‘ទហរា បិណ្ឌាយ បវិសន្តូ’’តិ វត្វា គន្តព្ពំ. អវត្វា គតេ បរិវេណំ គន្ត្វា ឧបជ្ឈាយំ អបស្សន្តេន គាមំ បវិសិតុំ វដ្ដតិ. សចេ គាមំ បវិសន្តោបិ បស្សតិ, ទិដ្ឋដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ អាបុច្ឆិតុំយេវ វដ្ដតិ.

ន សុសានំ គន្តព្ពន្តិ វាសត្ថាយ វា ទស្សនត្ថាយ វា ន គន្តព្ពំ. ន ទិសា បក្កមិតព្ពាតិ ឯត្ថ បក្កមិតុកាមេន កម្មំ អាចិក្ខិត្វា យាវតតិយំ យាចិតព្ពោ. សចេ អនុជានាតិ, សាធុ; នោ ចេ អនុជានាតិ, តំ និស្សាយ វសតោ ចស្ស ឧទ្ទេសោ វា បរិបុច្ឆា វា កម្មដ្ឋានំ វា ន សម្បជ្ជតិ, ឧបជ្ឈាយោ ពាលោ ហោតិ អព្យត្តោ, កេវលំ អត្តនោ សន្តិកេ វសាបេតុកាមតាយ ឯវ គន្តុំ ន ទេតិ, ឯវរូបេ និវារេន្តេបិ គន្តុំ វដ្ដតិ. វុដ្ឋានមស្ស អាគមេតព្ពន្តិ គេលញ្ញតោ វុដ្ឋានំ អស្ស អាគមេតព្ពំ; ន កត្ថចិ គន្តព្ពំ. សចេ អញ្ញោ ភិក្ខុ ឧបដ្ឋាកោ អត្ថិ, ភេសជ្ជំ បរិយេសិត្វា តស្ស ហត្ថេ ទត្វា ‘‘ភន្តេ អយំ ឧបដ្ឋហិស្សតី’’តិ វត្វា គន្តព្ពំ.

ឧបជ្ឈាយវត្តកថា និដ្ឋិតា.

សទ្ធិវិហារិកវត្តកថា

៦៧. ឧបជ្ឈាយេន សទ្ធិវិហារិកម្ហិ សម្មាវត្តនាយំ – សង្គហេតព្ពោ អនុគ្គហេតព្ពោតិ ឧទ្ទេសាទីហិស្ស សង្គហោ ច អនុគ្គហោ ច កត្តព្ពោ. តត្ថ ឧទ្ទេសោតិ បាឡិវាចនំ. បរិបុច្ឆាតិ បាឡិយា អត្ថវណ្ណនា. ឱវាទោតិ អនោតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ ‘‘ឥទំ ករោហិ, ឥទំ មា ករិត្ថា’’តិ វចនំ. អនុសាសនីតិ ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ. អបិ ច ឱតិណ្ណេ វា អនោតិណ្ណេ វា បឋមំ វចនំ ឱវាទោ; បុនប្បុនំ វចនំ អនុសាសនីតិ. សចេ ឧបជ្ឈាយស្ស បត្តោ ហោតីតិ សចេ អតិរេកបត្តោ ហោតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. បរិក្ខារោតិ អញ្ញោបិ សមណបរិក្ខារោ. ឥធ ឧស្សុក្កំ នាម ធម្មិកេន នយេន ឧប្បជ្ជមានឧបាយបរិយេសនំ. ឥតោ បរំ ទន្តកដ្ឋទានំ អាទិំ កត្វា អាចមនកុម្ភិយា ឧទកាសិញ្ចនបរិយោសានំ វត្តំ គិលានស្សេវ សទ្ធិវិហារិកស្ស កាតព្ពំ. អនភិរតិវូបកាសនាទិ បន អគិលានស្សាបិ កត្តព្ពមេវ. ចីវរំ រជន្តេនាតិ ‘‘ឯវំ រជេយ្យាសី’’តិ ឧបជ្ឈាយតោ ឧបាយំ សុត្វា រជន្តេន. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

សទ្ធិវិហារិកវត្តកថា និដ្ឋិតា.

នសម្មាវត្តនាទិកថា

៦៨. ន សម្មា វត្តន្តីតិ យថាបញ្ញត្តំ ឧបជ្ឈាយវត្តំ ន បូរេន្តិ. យោ ន សម្មា វត្តេយ្យាតិ យោ យថាបញ្ញត្តំ វត្តំ ន បូរេយ្យ; សោ ទុក្កដំ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. បណាមេតព្ពោតិ អបសាទេតព្ពោ. ន អធិមត្តំ បេមំ ហោតីតិ ឧបជ្ឈាយម្ហិ អធិមត្តំ គេហស្សិតបេមំ ន ហោតិ. នាធិមត្តា ភាវនា ហោតីតិ អធិមត្តា មេត្តាភាវនា ន ហោតិ; វុត្តបដិបក្ខនយេន សុក្កបក្ខោ វេទិតព្ពោ. អលំ បណាមេតុន្តិ យុត្តោ បណាមេតុំ.

អប្បណាមេន្តោ ឧបជ្ឈាយោ សាតិសារោ ហោតីតិ សទោសោ ហោតិ, អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ; តស្មា ន សម្មា វត្តន្តោ បណាមេតព្ពោវ. ន សម្មាវត្តនាយ ច យាវ ចីវររជនំ តាវ វត្តេ អករិយមានេ ឧបជ្ឈាយស្ស បរិហានិ ហោតិ. តស្មា តំ អករោន្តស្ស និស្សយមុត្តកស្សាបិ អមុត្តកស្សាបិ អាបត្តិយេវ. ឯកច្ចស្ស បត្តទានតោ បដ្ឋាយ អមុត្តកនិស្សយស្សេវ អាបត្តិ.

សទ្ធិវិហារិកា សម្មា វត្តន្តិ, ឧបជ្ឈាយោ សម្មា ន វត្តតិ, ឧបជ្ឈាយស្ស អាបត្តិ. ឧបជ្ឈាយោ សម្មា វត្តតិ, សទ្ធិវិហារិកា សម្មា ន វត្តន្តិ, តេសំ អាបត្តិ. ឧបជ្ឈាយេ វត្តំ សាទិយន្តេ សទ្ធិវិហារិកា ពហុកាបិ ហោន្តិ, សព្ពេសំ អាបត្តិ. សចេ ឧបជ្ឈាយោ ‘‘មយ្ហំ ឧបដ្ឋាកោ អត្ថិ, តុម្ហេ អត្តនោ សជ្ឈាយមនសិការាទីសុ យោគំ ករោថា’’តិ វទតិ, សទ្ធិវិហារិកានំ អនាបត្តិ. សចេ ឧបជ្ឈាយោ សាទិយនំ វា អសាទិយនំ វា ន ជានាតិ, ពាលោ ហោតិ, សទ្ធិវិហារិកា ពហុកា. តេសុ ឯកោ វត្តសម្បន្នោ ភិក្ខុ ‘‘ឧបជ្ឈាយស្ស កិច្ចំ អហំ ករិស្សាមិ, តុម្ហេ អប្បោស្សុក្កា វិហរថា’’តិ ឯវញ្ចេ អត្តនោ ភារំ កត្វា ឥតរេ វិស្សជ្ជេតិ, តស្ស ភារករណតោ បដ្ឋាយ តេសំ អនាបត្តិ.

នសម្មាវត្តនាទិកថា និដ្ឋិតា.

រាធព្រាហ្មណវត្ថុកថា

៦៩. រាធព្រាហ្មណវត្ថុស្មិំ – កិញ្ចាបិ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវតា ពារាណសិយំ តីហិ សរណគមនេហិ អនុញ្ញាតំ បព្ពជ្ជញ្ចេវ ឧបសម្បទញ្ច ជានាតិ, ភគវា បន តំ លហុកំ ឧបសម្បទំ បដិក្ខិបិត្វា ញត្តិចតុត្ថកម្មេន គរុកំ កត្វា ឧបសម្បទំ អនុញ្ញាតុកាមោ. អថស្ស ថេរោ អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ‘‘កថាហំ ភន្តេ តំ ព្រាហ្មណំ បព្ពាជេមិ ឧបសម្បាទេមី’’តិ អាហ. ពុទ្ធានញ្ហិ បរិសា អជ្ឈាសយកុសលា ហោន្តិ, អយញ្ច ពុទ្ធបរិសាយ អគ្គោ.

ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេនាតិ ឯត្ថ ព្យត្តោ នាម យស្ស សាដ្ឋកថំ វិនយបិដកំ វាចុគ្គតំ បវត្តតិ, តស្មិំ អសតិ យស្ស អន្តមសោ ឥទំ ញត្តិចតុត្ថកម្មវាចាមត្តម្បិ សុគ្គហិតំ ហោតិ, វាចុគ្គតំ បវត្តតិ, អយម្បិ ឥមស្មិំ អត្ថេ ព្យត្តោ. យោ បន កាសសោសសេម្ហាទិនា វា គេលញ្ញេន ឱដ្ឋទន្តជិវ្ហាទីនំ វា អសម្បត្តិយា បរិយត្តិយំ វា អកតបរិចយត្តា ន សក្កោតិ បរិមណ្ឌលេហិ បទព្យញ្ជនេហិ កម្មវាចំ សាវេតុំ, ព្យញ្ជនំ វា បទំ វា ហាបេតិ, អញ្ញថា វា វត្តព្ពំ អញ្ញថា វទតិ, អយំ អប្បដិពលោ. តព្ពិបរីតោ ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘‘បដិពលោ’’តិ វេទិតព្ពោ. សង្ឃោ ញាបេតព្ពោតិ សង្ឃោ ជានាបេតព្ពោ. តតោ បរំ យំ សង្ឃោ ជានាបេតព្ពោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សុណាតុ មេ ភន្តេ’’តិអាទិមាហ.

៧១. ឧបសម្បន្នសមនន្តរាតិ ឧបសម្បន្នោ ហុត្វា សមនន្តរា. អនាចារំ អាចរតីតិ បណ្ណត្តិវីតិក្កមំ ករោតិ. ឧល្លុម្បតុ មន្តិ ឧទ្ធរតុ មំ, អកុសលា វុដ្ឋាបេត្វា កុសលេ បតិដ្ឋបេតុ; សាមណេរភាវា វា ឧទ្ធរិត្វា ភិក្ខុភាវេ បតិដ្ឋាបេតូតិ. អនុកម្បំ ឧបាទាយាតិ អនុទ្ទយំ បដិច្ច; មយិ អនុកប្បំ កត្វាតិ អត្ថោ.

៧៣. អដ្ឋិតា ហោតីតិ និច្ចប្បវត្តិនី ហោតិ. ចត្តារោ និស្សយេតិ ចត្តារោ បច្ចយេ. យស្មា ចត្តារោ បច្ចយេ និស្សាយ អត្តភាវោ បវត្តតិ, តស្មា តេ និស្សយាតិ វុច្ចន្តិ.

រាធព្រាហ្មណវត្ថុកថា និដ្ឋិតា.

អាចរិយវត្តកថា

៧៥. កិន្តាយំ ភិក្ខុ ហោតីតិ កិំ តេ អយំ ភិក្ខុ ហោតិ. អញ្ញេហិ ឱវទិយោ អនុសាសិយោតិ អញ្ញេហិ ឱវទិតព្ពោ ចេវ អនុសាសិតព្ពោ ច. ពាហុល្លាយ អាវត្តោ យទិទំ គណពន្ធិកន្តិ គណពន្ធោ ឯតស្ស ពាហុល្លស្ស អត្ថីតិ គណពន្ធិកំ, ពាហុល្លំ. យំ ឥទំ គណពន្ធិកំ នាម ពាហុល្លំ, តទត្ថាយ អតិលហុំ ត្វំ អាបន្នោតិ វុត្តំ ហោតិ.