២. បាសាទកម្បនវគ្គោ

១-២. បុព្ពសុត្តាទិវណ្ណនា

៨២៣-៨២៤. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ ន ច អតិលីនោតិអាទីនិ បរតោ អាវិ ភវិស្សន្តិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ ឆអភិញ្ញាបាទកា ឥទ្ធិបាទា កថិតា, តថា ទុតិយេ ច.

៣. ឆន្ទសមាធិសុត្តវណ្ណនា

៨២៥. តតិយេ ឆន្ទន្តិ កត្តុកម្យតាឆន្ទំ. និស្សាយាតិ និស្សយំ កត្វា, អធិបតិំ កត្វាតិ អត្ថោ. បធានសង្ខារាតិ បធានភូតា សង្ខារា, ចតុកិច្ចសាធកសម្មប្បធានវីរិយស្សេតំ អធិវចនំ. ឥតិ អយញ្ច ឆន្ទោតិអាទីសុ ឆន្ទោ ឆន្ទសមាធិនា ចេវ បធានសង្ខារេហិ ច, ឆន្ទសមាធិ ឆន្ទេន ចេវ បធានសង្ខារេហិ ច, បធានសង្ខារាបិ ឆន្ទេន ចេវ ឆន្ទសមាធិនា ច សមន្នាគតា. តស្មា សព្ពេ តេ ធម្មេ ឯកតោ កត្វា អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ឆន្ទសមាធិប្បធានសង្ខារសមន្នាគតោ ឥទ្ធិបាទោតិ វុត្តំ. ឥទ្ធិបាទវិភង្គេ (វិភ. ៤៣៧) បន ‘‘យោ តថាភូតស្ស វេទនាក្ខន្ធោ តិអាទិនា នយេន ឥមេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតា សេសអរូបិនោ ធម្មា ឥទ្ធិបាទាតិ វុត្តា.

អបិច ឥមេបិ តយោ ធម្មា ឥទ្ធីបិ ហោន្តិ ឥទ្ធិបាទាបិ. កថំ? ឆន្ទញ្ហិ ភាវយតោ ឆន្ទោ ឥទ្ធិ នាម ហោតិ, សមាធិប្បធានសង្ខារា ឆន្ទិទ្ធិបាទោ នាម. សមាធិំ ភាវេន្តស្ស សមាធិ ឥទ្ធិ នាម ហោតិ, ឆន្ទប្បធានសង្ខារា សមាធិទ្ធិយា បាទោ នាម. បធានសង្ខារេ ភាវេន្តស្ស បធានសង្ខារា ឥទ្ធិ នាម ហោតិ, ឆន្ទសមាធិ បធានសង្ខារិទ្ធិយា បាទោ នាម, សម្បយុត្តធម្មេសុ ហិ ឯកស្មិំ ឥជ្ឈមានេ សេសាបិ ឥជ្ឈន្តិយេវ.

អបិច តេសំ តេសំ ធម្មានំ បុព្ពភាគវសេនាបិ ឯតេសំ ឥទ្ធិបាទតា វេទិតព្ពា. បឋមជ្ឈានញ្ហិ ឥទ្ធិ នាម, បឋមជ្ឈានស្ស បុព្ពភាគបរិកម្មសម្បយុត្តា ឆន្ទាទយោ ឥទ្ធិបាទោ នាម. ឯតេនុបាយេន យាវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនា, ឥទ្ធិវិធំ អាទិំ កត្វា យាវ ទិព្ពចក្ខុអភិញ្ញា, សោតាបត្តិមគ្គំ អាទិំ កត្វា យាវ អរហត្តមគ្គា នយោ នេតព្ពោ. សេសិទ្ធិបាទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

កេចិ បន ‘‘អនិព្ពត្តោ ឆន្ទោ ឥទ្ធិបាទោ’’តិ វទន្តិ. ឥធ តេសំ វាទមទ្ទនត្ថាយ អភិធម្មេ ឧត្តរចូឡវារោ នាម អាគតោ –

‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា – ឆន្ទិទ្ធិបាទោ, វីរិយិទ្ធិបាទោ, ចិត្តិទ្ធិបាទោ, វីមំសិទ្ធិបាទោ. តត្ថ កតមោ ឆន្ទិទ្ធិបាទោ? ឥធ, ភិក្ខុ, យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ និយ្យានិកំ អបចយគាមិំ ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយ បឋមាយ ភូមិយា បត្តិយា វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ទុក្ខាបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ, យោ តស្មិំ សមយេ ឆន្ទោ ឆន្ទិកតា កត្តុកម្យតា កុសលោ ធម្មច្ឆន្ទោ, អយំ វុច្ចតិ ឆន្ទិទ្ធិបាទោ. អវសេសា ធម្មា ឆន្ទិទ្ធិបាទសម្បយុត្តា’’តិ (វិភ. ៤៥៧-៤៥៨).

ឥមេ បន លោកុត្តរវសេនេវ អាគតា.

តត្ថ រដ្ឋបាលត្ថេរោ ឆន្ទំ ធុរំ កត្វា លោកុត្តរធម្មំ និព្ពត្តេសិ. សោណត្ថេរោ វីរិយំ ធុរំ កត្វា; សម្ភុតត្ថេរោ ចិត្តំ ធុរំ កត្វា, អាយស្មា មោឃរាជា វីមំសំ ធុរំ កត្វាតិ. តត្ថ យថា ចតូសុ អមច្ចបុត្តេសុ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា រាជានំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តេសុ ឯកោ ឧបដ្ឋានេ ឆន្ទជាតោ រញ្ញោ អជ្ឈាសយញ្ច រុចិញ្ច ញត្វា ទិវា ច រត្តោ ច ឧបដ្ឋហន្តោ រាជានំ អារាធេត្វា ឋានន្តរំ បាបុណិ. ឯវំ ឆន្ទធុរេន លោកុត្តរធម្មនិព្ពត្តកោ វេទិតព្ពោ.

ឯកោ បន – ‘‘ទិវសេ ទិវសេ ឧបដ្ឋាតុំ ន សក្កោមិ, ឧប្បន្នេ កិច្ចេ បរក្កមេន អារាធេស្សាមី’’តិ កុបិតេ បច្ចន្តេ រញ្ញា បហិតោ បរក្កមេន សត្តុមទ្ទនំ កត្វា បាបុណិ. យថា សោ, ឯវំ វីរិយធុរេន លោកុត្តរធម្មនិព្ពត្តកោ វេទិតព្ពោ. ឯកោ ‘‘ទិវសេ ទិវសេ ឧបដ្ឋានម្បិ ឧរេន សត្តិសរសម្បដិច្ឆនម្បិ ភារោយេវ, មន្តពលេន អារាធេស្សាមី’’តិ ខត្តវិជ្ជាយ កតបរិចយត្តា មន្តសំវិធានេន រាជានំ អារាធេត្វា បាបុណិ. យថា សោ, ឯវំ ចិត្តធុរេន លោកុត្តរធម្មនិព្ពត្តកោ វេទិតព្ពោ.

អបរោ – ‘‘កិំ ឥមេហិ ឧបដ្ឋានាទីហិ, រាជានោ នាម ជាតិសម្បន្នស្ស ឋានន្តរំ ទេន្តិ, តាទិសស្ស ទេន្តោ មយ្ហំ ទស្សតី’’តិ ជាតិសម្បត្តិមេវ និស្សាយ ឋានន្តរំ បាបុណិ. យថា សោ, ឯវំ សុបរិសុទ្ធំ វីមំសំ និស្សាយ វីមំសធុរេន លោកុត្តរធម្មនិព្ពត្តកោ វេទិតព្ពោតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វិវដ្ដបាទកឥទ្ធិ កថិតា.

៤. មោគ្គល្លានសុត្តវណ្ណនា

៨២៦. ចតុត្ថេ ឧទ្ធតាតិ ឧទ្ធច្ចបកតិកា វិប្ផន្ទមានចិត្តា. ឧទ្ធច្ចេន ហិ ឯការម្មណេ ចិត្តំ វិប្ផន្ទតិ ធជយដ្ឋិយំ វាតេន បហតធជោ វិយ. ឧន្នឡាតិ ឧគ្គតនឡា, ឧដ្ឋិតតុច្ឆមានាតិ វុត្តំ ហោតិ. ចបលាតិ បត្តចីវរមណ្ឌនាទិចាបល្លេន យុត្តា. មុខរាតិ មុខខរា, ខរវចនាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិកិណ្ណវាចាតិ អសំយតវចនា ទិវសម្បិ និរត្ថកវចនប្បលាបិនោ. មុដ្ឋស្សតីតិ នដ្ឋស្សតិនោ. អសម្បជានាតិ បញ្ញារហិតា. អសមាហិតាតិ ឧបចារប្បនាសមាធិវិរហិតា. ភន្តចិត្តាតិ ឧព្ភន្តចិត្តា សមាធិវិរហេន លទ្ធោកាសេន ឧទ្ធច្ចេន. បាកតិន្ទ្រិយាតិ អសំវុតិន្ទ្រិយា. ឥទ្ធាភិសង្ខារន្តិ អាបោកសិណំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ បាសាទបតិដ្ឋិតំ បថវិភាគំ ‘‘ឧទក’’ន្តិ អធិដ្ឋាយ, ឧទកបិដ្ឋេ ឋិតបាសាទំ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា អង្គុដ្ឋកេន បហរិ. គម្ភីរនេមោតិ គម្ភីរអាវាដោ, គម្ភីរភូមិភាគំ អនុបវិដ្ឋោតិ អត្ថោ. សុនិខាតោតិ សុដ្ឋុ និខាតោ, កោដ្ដេត្វា សុដ្ឋុ ឋបិតោ. ឥធ អភិញ្ញាបាទកិទ្ធិ កថិតា.

៥. ឧណ្ណាភព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៨២៧. បញ្ចមេ ឆន្ទប្បហានត្ថន្តិ តណ្ហាឆន្ទស្ស បហានត្ថំ. ឥធាបិ វិវដ្ដបាទកិទ្ធិ កថិតា.

៩. ឥទ្ធាទិទេសនាសុត្តវណ្ណនា

៨៣១. នវមេ យោ សោ ភិក្ខវេ មគ្គោតិ អភិញ្ញាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ អធិប្បេតំ.

១០. វិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៨៣២. ទសមេ កោសជ្ជសហគតោតិ ឥធ ភិក្ខុ ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ និសីទតិ. អថស្ស ចិត្តេ លីនាការោ ឱក្កមតិ, សោ ‘‘លីនាការោ មេ ឱក្កន្តោ’’តិ ញត្វា អបាយភយេន ចិត្តំ តជ្ជេត្វា បុន ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ. អថស្ស បុន លីនាការោ ឱក្កមតិ. សោ បុន អបាយភយេន ចិត្តំ តជ្ជេត្វា ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតីតិ ឯវមស្ស កោសជ្ជេន វោកិណ្ណត្តា ឆន្ទោ កោសជ្ជសហគតោ នាម ហោតិ. កោសជ្ជសម្បយុត្តោតិ តស្សេវ វេវចនំ.

ឧទ្ធច្ចសហគតោតិ ឥធ ភិក្ខុ ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ និសីទតិ. អថស្ស ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចេ បតតិ. សោ ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណេ អាវជ្ជេត្វា ចិត្តំ ហាសេត្វា តោសេត្វា កម្មនិយំ កត្វា បុន ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ. អថស្ស បុន ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចេ បតតិ. សោ បុន ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណេ អាវជ្ជេត្វា ចិត្តំ ហាសេត្វា តោសេត្វា កម្មនិយំ កត្វា ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតីតិ ឯវមស្ស ឧទ្ធច្ចេន វោកិណ្ណត្តា ឆន្ទោ ឧទ្ធច្ចសហគតោ នាម ហោតិ.

ថិនមិទ្ធសហគតោតិ ឥធ ភិក្ខុ ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ និសីទតិ. អថស្ស ថិនមិទ្ធំ ឧប្បជ្ជតិ. សោ ‘‘ឧប្បន្នំ មេ ថិនមិទ្ធ’’ន្តិ ញត្វា ឧទកេន មុខំ បុញ្ឆិត្វា, កណ្ណេ អាកឌ្ឍិត្វា បគុណំ ធម្មំ សជ្ឈាយិត្វា ទិវា គហិតំ វា អាលោកសញ្ញំ មនសិករិត្វា ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា បុន ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ. អថស្ស បុន ថិនមិទ្ធំ ឧប្បជ្ជតិ. សោ វុត្តនយេនេវ បុន ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតីតិ ឯវមស្ស ថិនមិទ្ធេន វោកិណ្ណត្តា ឆន្ទោ ថិនមិទ្ធសហគតោ នាម ហោតិ.

អនុវិក្ខិត្តោតិ ឥធ ភិក្ខុ ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ និសីទតិ. អថស្ស កាមគុណារម្មណេ ចិត្តំ វិក្ខិបតិ. សោ ‘‘ពហិទ្ធា វិក្ខិត្តំ មេ ចិត្ត’’ន្តិ ញត្វា អនមតគ្គ (សំ. និ. ២.១២៤-១២៥) ទេវទូត- (ម. និ. ៣.២៦១) ចេលោបម (សំ. និ. ៥.១១០៤) អនាគតភយសុត្តាទីនិ (អ. និ. ៥.៧៧) អាវជ្ជេន្តោ សុត្តទណ្ឌេន ចិត្តំ តជ្ជេត្វា កម្មនិយំ កត្វា បុន ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ. អថស្ស បុន ចិត្តំ វិក្ខិបតិ. សោ បុន សុត្តទណ្ឌេន ចិត្តំ កម្មនិយំ កត្វា ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតីតិ ឯវមស្ស កាមវិតក្កវោកិណ្ណត្តា ឆន្ទោ ពហិទ្ធា បញ្ច កាមគុណេ អារព្ភ អនុវិក្ខិត្តោ អនុវិសដោ ហោតិ.

យថា បុរេ តថា បច្ឆាតិ កម្មដ្ឋានវសេនបិ ទេសនាវសេនបិ បុរិមបច្ឆិមតា វេទិតព្ពា. កថំ? កម្មដ្ឋានេ តាវ កម្មដ្ឋានស្ស អភិនិវេសោ បុរេ នាម, អរហត្តំ បច្ឆា នាម. តត្ថ យោ ភិក្ខុ មូលកម្មដ្ឋានេ អភិនិវិសិត្វា អតិលីនាទីសុ ចតូសុ ឋានេសុ ចិត្តស្ស ឱក្កមនំ បដិសេធេត្វា, ទុដ្ឋគោណេ យោជេត្វា សារេន្តោ វិយ ចតុរស្សឃដិកំ ឱតារេន្តោ វិយ ចតុន្នំ ឋានានំ ឯកដ្ឋានេបិ អសជ្ជន្តោ សង្ខារេ សម្មសិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. អយម្បិ យថា បុរេ តថា បច្ឆា វិហរតិ នាម. អយំ កម្មដ្ឋានវសេន បុរិមបច្ឆិមតា. ទេសនាវសេន បន កេសា បុរេ នាម, មត្ថលុង្គំ បច្ឆា នាម. តត្ថ យោ ភិក្ខុ កេសេសុ អភិនិវិសិត្វា វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន កេសាទយោ បរិគ្គណ្ហន្តោ ចតូសុ ឋានេសុ អសជ្ជន្តោ យាវ មត្ថលុង្គា ភាវនំ បាបេតិ, អយម្បិ យថា បុរេ តថា បច្ឆា វិហរតិ នាម. ឯវំ ទេសនាវសេន បុរិមបច្ឆិមតា វេទិតព្ពា. យថា បច្ឆា តថា បុរេតិ ឥទំ បុរិមស្សេវ វេវចនំ.

យថា អធោ តថា ឧទ្ធន្តិ ឥទំ សរីរវសេន វេទិតព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘ឧទ្ធំ បាទតលា អធោ កេសមត្ថកា’’តិ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ បាទតលតោ បដ្ឋាយ យាវ កេសមត្ថកា ទ្វត្តិំសាការវសេន វា បាទង្គុលិអគ្គបព្ពដ្ឋិតោ យាវ សីសកដាហំ, សីសកដាហតោ យាវ បាទង្គុលីនំ អគ្គបព្ពដ្ឋីនិ, តាវ អដ្ឋិវសេន វា ភាវនំ បាបេតិ ចតូសុ ឋានេសុ ឯកដ្ឋានេបិ អសជ្ជន្តោ. អយំ យថា ឧទ្ធំ តថា អធោ, យថា អធោ តថា ឧទ្ធំ វិហរតិ នាម.

យេហិ អាការេហីតិ យេហិ កោដ្ឋាសេហិ. យេហិ លិង្គេហីតិ យេហិ សណ្ឋានេហិ. យេហិ និមិត្តេហីតិ យេហិ ឧបដ្ឋានេហិ. អាលោកសញ្ញា សុគ្គហិតា ហោតីតិ យោ ភិក្ខុ អង្គណេ និសីទិត្វា អាលោកសញ្ញំ មនសិ ករោតិ, កាលេន និមីលេតិ, កាលេន ឧម្មីលេតិ. អថស្ស យទា និមីលេន្តស្សាបិ ឧម្មីលេត្វា ឱលោកេន្តស្ស វិយ ឯកសទិសមេវ ឧបដ្ឋាតិ, តទា អាលោកសញ្ញា ជាតា នាម ហោតិ. ‘‘ទិវាសញ្ញា’’តិបិ តស្សេវ នាមំ. សា ច បន រត្តិំ ឧប្បជ្ជមានា សុគ្គហិតា នាម ហោតិ. ស្វាធិដ្ឋិតាតិបិ តស្សេវ វេវចនំ. សុដ្ឋុ អធិដ្ឋិតា សុដ្ឋុ ឋបិតា ស្វាធិដ្ឋិតា នាម វុច្ចតិ. សា អត្ថតោ សុគ្គហិតាយេវ. យោ វា អាលោកេន ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ, តស្ស ទិវាបិ អាលោកសញ្ញា សុគ្គហិតា ស្វាធិដ្ឋិតា នាម. រត្តិ វា ហោតុ ទិវា វា យេន អាលោកេន ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ, តស្មិំ ថិនមិទ្ធវិនោទនេ អាលោកេ ឧប្បន្នា សញ្ញា សុគ្គហិតាយេវ នាម. វីរិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ ឆន្នំ អភិញ្ញានំ បាទកិទ្ធិ កថិតា.

បាសាទកម្បនវគ្គោ ទុតិយោ.