៧. ឥទ្ធិបាទសំយុត្តំ

១. ចាបាលវគ្គោ

១. អបារសុត្តវណ្ណនា

៨១៣. ឥទ្ធិបាទសំយុត្តស្ស បឋមេ ឆន្ទំ និស្សាយ បវត្តោ សមាធិ ឆន្ទសមាធិ. បធានភូតា សង្ខារា បធានសង្ខារា. សមន្នាគតន្តិ តេហិ ធម្មេហិ ឧបេតំ. ឥទ្ធិយា បាទំ, ឥទ្ធិភូតំ វា បាទន្តិ ឥទ្ធិបាទំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ឥទ្ធិបាទវិភង្គេ (វិភ. ៤៣១ អាទយោ) អាគតោវ. វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៣.៦៩ អាទយោ) បនស្ស អត្ថោ ទីបិតោ. តថា មគ្គពោជ្ឈង្គសតិបដ្ឋានសំយុត្តេសុ ចេវ ឥធ ច ឯកបរិច្ឆេទោវ.

៥. ឥទ្ធិបទេសសុត្តវណ្ណនា

៨១៧. បញ្ចមេ ឥទ្ធិបទេសន្តិ តយោ ច មគ្គេ តីណិ ច ផលានិ.

៦. សមត្តសុត្តវណ្ណនា

៨១៨. ឆដ្ឋេ សមត្តំ ឥទ្ធិន្តិ អរហត្តផលមេវ. អាទិតោ បដ្ឋាយ បន នវសុបិ សុត្តេសុ វិវដ្ដបាទកា ឯវ ឥទ្ធិបាទា កថិតា.

១០. ចេតិយសុត្តវណ្ណនា

៨២២. ទសមេ និសីទនន្តិ ចម្មខណ្ឌំ អធិប្បេតំ. ឧទេនំ ចេតិយន្តិ ឧទេនយក្ខស្ស ចេតិយដ្ឋានេ កតវិហារោ វុច្ចតិ. គោតមកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ភាវិតាតិ វឌ្ឍិតា. ពហុលីកតាតិ បុនប្បុនំ កតា. យានីកតាតិ យុត្តយានំ វិយ កតា. វត្ថុកតាតិ បតិដ្ឋានដ្ឋេន វត្ថុ វិយ កតា. អនុដ្ឋិតាតិ អធិដ្ឋិតា. បរិចិតាតិ សមន្តតោ ចិតា សុវឌ្ឍិតា. សុសមារទ្ធាតិ សុដ្ឋុ សមារទ្ធា.

ឥតិ អនិយមេន កថេត្វា បុន និយមេត្វា ទស្សេន្តោ តថាគតស្ស ខោតិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច កប្បន្តិ អាយុកប្បំ, តស្មិំ តស្មិំ កាលេ យំ មនុស្សានំ អាយុប្បមាណំ, តំ បរិបុណ្ណំ ករោន្តោ តិដ្ឋេយ្យ. កប្បាវសេសំ វាតិ ‘‘អប្បំ វា ភិយ្យោ’’តិ វុត្តវស្សសតតោ អតិរេកំ វា. មហាសីវត្ថេរោ បនាហ ‘‘ពុទ្ធានំ អដ្ឋានេ គជ្ជិតំ នាម នត្ថិ. យថេវ ហិ វេឡុវគាមកេ ឧប្បន្នំ មារណន្តិកវេទនំ ទស មាសេ វិក្ខម្ភេសិ, ឯវំ បុនប្បុនំ តំ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា ទស ទស មាសេបិ វិក្ខម្ភេន្តោ ឥមំ ភទ្ទកប្បមេវ តិដ្ឋេយ្យា’’តិ.

កស្មា បន ន ឋិតោតិ? ឧបាទិណ្ណកសរីរំ នាម ខណ្ឌិច្ចាទីហិ អភិភុយ្យតិ, ពុទ្ធា នាម ខណ្ឌិច្ចាទិភាវំ អបត្វាវ បញ្ចមេ អាយុកោដ្ឋាសេ ពហុជនស្ស បិយមនាបកាលេយេវ បរិនិព្ពាយន្តិ. ពុទ្ធានុពុទ្ធេសុ ច មហាសាវកេសុ បរិនិព្ពុតេសុ ឯកកេន ខាណុកេន វិយ ឋាតព្ពំ ហោតិ, ទហរសាមណេរបរិវារិតេន វា, តតោ – ‘‘អហោ ពុទ្ធានំ បរិសា’’តិ ហីឡេតព្ពតំ អាបជ្ជេយ្យ, តស្មា ន ឋិតោតិ. ឯវំ វុត្តេបិ សោ បន ន រុច្ចតិ, ‘‘អាយុកប្បោ’’តិ ឥទមេវ អដ្ឋកថាយំ និយមិតំ.

យថា តំ មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តោតិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ. យថា មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តោ អជ្ឈោត្ថដចិត្តោ អញ្ញោបិ កោចិ បុថុជ្ជនោ បដិវិជ្ឈិតុំ ន សក្កុណេយ្យ, ឯវមេវ នាសក្ខិ បដិវិជ្ឈិតុន្តិ អត្ថោ. មារោ ហិ យស្ស សព្ពេន សព្ពំ ទ្វាទស វិបល្លាសា អប្បហីនា, តស្ស ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាតិ. ថេរស្ស ច ចត្តារោ វិបល្លាសា អប្បហីនា, តេនស្ស មារោ ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាសិ. សោ បន ចិត្តបរិយុដ្ឋានំ ករោន្តោ កិំ ករោតីតិ? ភេរវំ រូបារម្មណំ វា ទស្សេតិ, សទ្ទារម្មណំ វា សាវេតិ, តតោ សត្តា តំ ទិស្វា វា សុត្វា វា សតិំ វិស្សជ្ជេត្វា វិវដមុខា ហោន្តិ, តេសំ មុខេន ហត្ថំ បវេសេត្វា ហទយំ មទ្ទតិ, តេ វិសញ្ញី ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ. ថេរស្ស បនេស មុខេ ហត្ថំ បវេសេតុំ កិំ សក្ខិស្សតិ? ភេរវារម្មណំ បន ទស្សេតិ, តំ ទិស្វា ថេរោ និមិត្តោភាសំ ន បដិវិជ្ឈិ. ជានន្តោយេវ ភគវា កិមត្ថំ យាវតតិយកំ អាមន្តេសីតិ. បរតោ ‘‘តិដ្ឋតុ, ភន្តេ, ភគវា’’តិ យាចិតេ ‘‘តុយ្ហេវេតំ ទុក្កដំ, តុយ្ហេវេតំ អបរទ្ធ’’ន្តិ ទោសារោបនេន សោកតនុករណត្ថំ.

មារោ បាបិមាតិ ឯត្ថ សត្តេ អនត្ថេ និយោជេន្តោ មារេតីតិ មារោ. បាបិមាតិ តស្សេវ វេវចនំ. សោ ហិ បាបធម្មសមន្នាគតត្តា ‘‘បាបិមា’’តិ វុច្ចតិ. កណ្ហោ, អន្តកោ, នមុចិ, បមត្តពន្ធូតិបិ តស្សេវ នាមានិ. ភាសិតា ខោ បនេសាតិ អយញ្ហិ ភគវតោ សម្ពោធិបត្តិយា អដ្ឋមេ សត្តាហេ ពោធិមណ្ឌំយេវ អាគន្ត្វា – ‘‘ភគវា យទត្ថំ តុម្ហេហិ បារមិយោ បូរិតា, សោ វោ អត្ថោ អនុប្បត្តោ, បដិវិទ្ធំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, កិំ វោ លោកវិចរណេនា’’តិ វត្វា យថា អជ្ជ, ឯវមេវ – ‘‘បរិនិព្ពាតុ ទានិ, ភន្តេ, ភគវា, បរិនិព្ពាតុ, សុគតោ,’’តិ យាចិ. ភគវា ចស្ស ‘‘ន តាវាហ’’ន្តិអាទីនិ វត្វា បដិក្ខិបិ. តំ សន្ធាយ ‘‘ភាសិតា ខោ បនេសា, ភន្តេ,’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ វិយត្តាតិ មគ្គវសេន ព្យត្តា. តថេវ វិនីតា. តថា វិសារទា. ពហុស្សុតាតិ តេបិដកវសេន ពហុ សុតមេតេសន្តិ ពហុស្សុតា. តទេវ ធម្មំ ធារេន្តីតិ ធម្មធរា. អថ វា បរិយត្តិពហុស្សុតា ចេវ បដិវេធពហុស្សុតា ច, បរិយត្តិបដិវេធធម្មានំយេវ ធារណតោ ធម្មធរាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នាតិ អរិយធម្មស្ស អនុធម្មភូតំ វិបស្សនាធម្មំ បដិបន្នា. សាមីចិប្បដិបន្នាតិ អនុច្ឆវិកបដិបទំ បដិបន្នា. អនុធម្មចារិនោតិ អនុធម្មចរណសីលា. សកំ អាចរិយកន្តិ អត្តនោ អាចរិយវាទំ. អាចិក្ខិស្សន្តីតិអាទីនិ សព្ពានិ អញ្ញមញ្ញស្សេវ វេវចនានិ. សហធម្មេនាតិ សហេតុកេន សការណេន វចនេន. សប្បាដិហារិយន្តិ យាវ និយ្យានិកំ កត្វា ធម្មំ ទេសេស្សន្តិ.

ព្រហ្មចរិយន្តិ សិក្ខត្តយសង្គហិតំ សកលំ សាសនព្រហ្មចរិយំ. ឥទ្ធន្តិ សមិទ្ធំ ឈានស្សាទវសេន. ផីតន្តិ វុឌ្ឍិបត្តំ សព្ពបាលិផុល្លំ វិយ អភិញ្ញាសម្បត្តិវសេន. វិត្ថារិកន្តិ វិត្ថតំ តស្មិំ តស្មិំ ទិសាភាគេ បតិដ្ឋិតវសេន. ពាហុជញ្ញន្តិ ពហូហិ ញាតំ បដិវិទ្ធំ មហាជនាភិសមយវសេន. បុថុភូតន្តិ សព្ពាការេន បុថុលភាវបត្តំ. កថំ? យាវ ទេវមនុស្សេហិ សុប្បកាសិតំ, យត្តកា វិញ្ញុជាតិកា ទេវា ចេវ មនុស្សា ច អត្ថិ, សព្ពេហិ សុដ្ឋុ បកាសិតន្តិ អត្ថោ.

អប្បោស្សុក្កោតិ និរាលយោ. ត្វញ្ហិ បាបិម អដ្ឋមសត្តាហតោ បដ្ឋាយ ‘‘បរិនិព្ពាតុ ទានិ, ភន្តេ, ភគវា, បរិនិព្ពាតុ សុគតោ’’តិ វិរវន្តោ អាហិណ្ឌិត្ថ, អជ្ជ ទានិ បដ្ឋាយ វិគតុស្សាហោ ហោហិ, មា មយ្ហំ បរិនិព្ពានត្ថំ វាយាមំ ករោហីតិ វទតិ.

សតោ សម្បជានោ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជីតិ សតិំ សូបដ្ឋិតំ កត្វា ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា អាយុសង្ខារំ វិស្សជិ បជហិ. តត្ថ ន ភគវា ហត្ថេន លេឌ្ឌុំ វិយ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជិ, តេមាសមត្តមេវ បន ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ បរំ ន សមាបជ្ជិស្សាមីតិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឱស្សជី’’តិ. ឧស្សជីតិបិ បាឋោ. មហាភូមិចាលោតិ មហន្តោ បថវិកម្បោ. តទា កិរ ទសសហស្សិលោកធាតុ អកម្បិត្ថ. ភិំសនកោតិ ភយជនកោ. ទេវទុន្ទុភិយោ ច ផលិំសូតិ ទេវភេរិយោ ផលិំសុ, ទេវោ សុក្ខគជ្ជិតំ គជ្ជិ, អកាលវិជ្ជុលតា និច្ឆរិំសុ, ខណិកវស្សំ វស្សីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឧទានំ ឧទានេសីតិ កស្មា ឧទានេសិ? កោចិ នាម វទេយ្យ ‘‘ភគវា បច្ឆតោ បច្ឆតោ អនុពន្ធិត្វា – ‘បរិនិព្ពាយថ, ភន្តេ, បរិនិព្ពាយថ, ភន្តេ’តិ ឧបទ្ទុតោ ភយេន អាយុសង្ខារំ វិស្សជ្ជេសី’’តិ. តស្សោកាសោ មា ហោតូតិ. ភីតស្ស ហិ ឧទានំ នាម នត្ថីតិ បីតិវេគវិស្សដ្ឋំ ឧទានេសិ.

តត្ថ សព្ពេសំ សោណសិង្គាលាទីនម្បិ បច្ចក្ខភាវតោ តុលិតំ បរិច្ឆិន្នន្តិ តុលំ. កិំ តំ? កាមាវចរកម្មំ. ន តុលំ, ន វា តុលំ សទិសមស្ស អញ្ញំ លោកិយកម្មំ អត្ថីតិ អតុលំ. កិំ តំ? មហគ្គតកម្មំ. អថ វា កាមាវចរំ រូបាវចរញ្ច តុលំ, អរូបាវចរំ អតុលំ. អប្បវិបាកំ តុលំ, ពហុវិបាកំ អតុលំ. សម្ភវន្តិ សម្ភវហេតុភូតំ, បិណ្ឌការកំ រាសិការកន្តិ អត្ថោ. ភវសង្ខារន្តិ បុនព្ភវស្ស សង្ខារំ. អវស្សជីតិ វិស្សជ្ជេសិ. មុនីតិ ពុទ្ធមុនិ. អជ្ឈត្តរតោតិ និយកជ្ឈត្តរតោ. សមាហិតោតិ ឧបចារប្បនាសមាធិវសេន សមាហិតោ. អភិន្ទិ កវចមិវាតិ កវចំ វិយ អភិន្ទិ. អត្តសម្ភវន្តិ អត្តនិ ជាតកិលេសំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សវិបាកដ្ឋេន សម្ភវំ ភវាភិសង្ខណដ្ឋេន ភវសង្ខារន្តិ ច លទ្ធនាមំ តុលាតុលសង្ខាតំ លោកិយកម្មញ្ច ឱស្សជិ, សង្គាមសីសេ មហាយោធោ កវចំ វិយ អត្តសម្ភវំ កិលេសញ្ច អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ ហុត្វា អភិន្ទីតិ.

អថ វា តុលន្តិ តុលេន្តោ តីរេន្តោ. អតុលញ្ច សម្ភវន្តិ និព្ពានញ្ចេវ ភវញ្ច. ភវសង្ខារន្តិ ភវគាមិកម្មំ. អវស្សជិ មុនីតិ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា អនិច្ចា, បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ និរោធោ និព្ពានំ និច្ច’’ន្តិអាទិនា នយេន តុលយន្តោ ពុទ្ធមុនិ ភវេ អាទីនវំ និព្ពានេ ចានិសំសំ ទិស្វា តំ ខន្ធានំ មូលភូតំ ភវសង្ខារំ ‘‘កម្មក្ខយាយ សំវត្តតី’’តិ ឯវំ វុត្តេន កម្មក្ខយករេន អរិយមគ្គេន អវស្សជិ. កថំ? អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ អភិន្ទិ កវចមិវត្តសម្ភវំ. សោ ហិ វិបស្សនាវសេន អជ្ឈត្តរតោ, សមថវសេន សមាហិតោតិ ឯវំ បុព្ពភាគតោ បដ្ឋាយ សមថវិបស្សនាពលេន កវចមិវ អត្តភាវំ បរិយោនន្ធិត្វា ឋិតំ, អត្តនិ សម្ភវត្តា អត្តសម្ភវន្តិ លទ្ធនាមំ សព្ពំ កិលេសជាតំ អភិន្ទិ. កិលេសាភាវេន ច កម្មំ អប្បដិសន្ធិកត្តា អវស្សដ្ឋំ នាម ហោតីតិ ឯវំ កិលេសប្បហានេន កម្មំ ជហិ. បហីនកិលេសស្ស ភយំ នាម នត្ថិ. តស្មា អភីតោវ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជិ. អភីតភាវញាបនត្ថញ្ច ឧទានំ ឧទានេសីតិ វេទិតព្ពោ.

ចាបាលវគ្គោ បឋមោ.

២. បាសាទកម្បនវគ្គោ

១-២. បុព្ពសុត្តាទិវណ្ណនា

៨២៣-៨២៤. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ ន ច អតិលីនោតិអាទីនិ បរតោ អាវិ ភវិស្សន្តិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ ឆអភិញ្ញាបាទកា ឥទ្ធិបាទា កថិតា, តថា ទុតិយេ ច.

៣. ឆន្ទសមាធិសុត្តវណ្ណនា

៨២៥. តតិយេ ឆន្ទន្តិ កត្តុកម្យតាឆន្ទំ. និស្សាយាតិ និស្សយំ កត្វា, អធិបតិំ កត្វាតិ អត្ថោ. បធានសង្ខារាតិ បធានភូតា សង្ខារា, ចតុកិច្ចសាធកសម្មប្បធានវីរិយស្សេតំ អធិវចនំ. ឥតិ អយញ្ច ឆន្ទោតិអាទីសុ ឆន្ទោ ឆន្ទសមាធិនា ចេវ បធានសង្ខារេហិ ច, ឆន្ទសមាធិ ឆន្ទេន ចេវ បធានសង្ខារេហិ ច, បធានសង្ខារាបិ ឆន្ទេន ចេវ ឆន្ទសមាធិនា ច សមន្នាគតា. តស្មា សព្ពេ តេ ធម្មេ ឯកតោ កត្វា អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ឆន្ទសមាធិប្បធានសង្ខារសមន្នាគតោ ឥទ្ធិបាទោតិ វុត្តំ. ឥទ្ធិបាទវិភង្គេ (វិភ. ៤៣៧) បន ‘‘យោ តថាភូតស្ស វេទនាក្ខន្ធោ តិអាទិនា នយេន ឥមេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតា សេសអរូបិនោ ធម្មា ឥទ្ធិបាទាតិ វុត្តា.

អបិច ឥមេបិ តយោ ធម្មា ឥទ្ធីបិ ហោន្តិ ឥទ្ធិបាទាបិ. កថំ? ឆន្ទញ្ហិ ភាវយតោ ឆន្ទោ ឥទ្ធិ នាម ហោតិ, សមាធិប្បធានសង្ខារា ឆន្ទិទ្ធិបាទោ នាម. សមាធិំ ភាវេន្តស្ស សមាធិ ឥទ្ធិ នាម ហោតិ, ឆន្ទប្បធានសង្ខារា សមាធិទ្ធិយា បាទោ នាម. បធានសង្ខារេ ភាវេន្តស្ស បធានសង្ខារា ឥទ្ធិ នាម ហោតិ, ឆន្ទសមាធិ បធានសង្ខារិទ្ធិយា បាទោ នាម, សម្បយុត្តធម្មេសុ ហិ ឯកស្មិំ ឥជ្ឈមានេ សេសាបិ ឥជ្ឈន្តិយេវ.

អបិច តេសំ តេសំ ធម្មានំ បុព្ពភាគវសេនាបិ ឯតេសំ ឥទ្ធិបាទតា វេទិតព្ពា. បឋមជ្ឈានញ្ហិ ឥទ្ធិ នាម, បឋមជ្ឈានស្ស បុព្ពភាគបរិកម្មសម្បយុត្តា ឆន្ទាទយោ ឥទ្ធិបាទោ នាម. ឯតេនុបាយេន យាវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនា, ឥទ្ធិវិធំ អាទិំ កត្វា យាវ ទិព្ពចក្ខុអភិញ្ញា, សោតាបត្តិមគ្គំ អាទិំ កត្វា យាវ អរហត្តមគ្គា នយោ នេតព្ពោ. សេសិទ្ធិបាទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

កេចិ បន ‘‘អនិព្ពត្តោ ឆន្ទោ ឥទ្ធិបាទោ’’តិ វទន្តិ. ឥធ តេសំ វាទមទ្ទនត្ថាយ អភិធម្មេ ឧត្តរចូឡវារោ នាម អាគតោ –

‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា – ឆន្ទិទ្ធិបាទោ, វីរិយិទ្ធិបាទោ, ចិត្តិទ្ធិបាទោ, វីមំសិទ្ធិបាទោ. តត្ថ កតមោ ឆន្ទិទ្ធិបាទោ? ឥធ, ភិក្ខុ, យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ និយ្យានិកំ អបចយគាមិំ ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយ បឋមាយ ភូមិយា បត្តិយា វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ទុក្ខាបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ, យោ តស្មិំ សមយេ ឆន្ទោ ឆន្ទិកតា កត្តុកម្យតា កុសលោ ធម្មច្ឆន្ទោ, អយំ វុច្ចតិ ឆន្ទិទ្ធិបាទោ. អវសេសា ធម្មា ឆន្ទិទ្ធិបាទសម្បយុត្តា’’តិ (វិភ. ៤៥៧-៤៥៨).

ឥមេ បន លោកុត្តរវសេនេវ អាគតា.

តត្ថ រដ្ឋបាលត្ថេរោ ឆន្ទំ ធុរំ កត្វា លោកុត្តរធម្មំ និព្ពត្តេសិ. សោណត្ថេរោ វីរិយំ ធុរំ កត្វា; សម្ភុតត្ថេរោ ចិត្តំ ធុរំ កត្វា, អាយស្មា មោឃរាជា វីមំសំ ធុរំ កត្វាតិ. តត្ថ យថា ចតូសុ អមច្ចបុត្តេសុ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា រាជានំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តេសុ ឯកោ ឧបដ្ឋានេ ឆន្ទជាតោ រញ្ញោ អជ្ឈាសយញ្ច រុចិញ្ច ញត្វា ទិវា ច រត្តោ ច ឧបដ្ឋហន្តោ រាជានំ អារាធេត្វា ឋានន្តរំ បាបុណិ. ឯវំ ឆន្ទធុរេន លោកុត្តរធម្មនិព្ពត្តកោ វេទិតព្ពោ.

ឯកោ បន – ‘‘ទិវសេ ទិវសេ ឧបដ្ឋាតុំ ន សក្កោមិ, ឧប្បន្នេ កិច្ចេ បរក្កមេន អារាធេស្សាមី’’តិ កុបិតេ បច្ចន្តេ រញ្ញា បហិតោ បរក្កមេន សត្តុមទ្ទនំ កត្វា បាបុណិ. យថា សោ, ឯវំ វីរិយធុរេន លោកុត្តរធម្មនិព្ពត្តកោ វេទិតព្ពោ. ឯកោ ‘‘ទិវសេ ទិវសេ ឧបដ្ឋានម្បិ ឧរេន សត្តិសរសម្បដិច្ឆនម្បិ ភារោយេវ, មន្តពលេន អារាធេស្សាមី’’តិ ខត្តវិជ្ជាយ កតបរិចយត្តា មន្តសំវិធានេន រាជានំ អារាធេត្វា បាបុណិ. យថា សោ, ឯវំ ចិត្តធុរេន លោកុត្តរធម្មនិព្ពត្តកោ វេទិតព្ពោ.

អបរោ – ‘‘កិំ ឥមេហិ ឧបដ្ឋានាទីហិ, រាជានោ នាម ជាតិសម្បន្នស្ស ឋានន្តរំ ទេន្តិ, តាទិសស្ស ទេន្តោ មយ្ហំ ទស្សតី’’តិ ជាតិសម្បត្តិមេវ និស្សាយ ឋានន្តរំ បាបុណិ. យថា សោ, ឯវំ សុបរិសុទ្ធំ វីមំសំ និស្សាយ វីមំសធុរេន លោកុត្តរធម្មនិព្ពត្តកោ វេទិតព្ពោតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វិវដ្ដបាទកឥទ្ធិ កថិតា.

៤. មោគ្គល្លានសុត្តវណ្ណនា

៨២៦. ចតុត្ថេ ឧទ្ធតាតិ ឧទ្ធច្ចបកតិកា វិប្ផន្ទមានចិត្តា. ឧទ្ធច្ចេន ហិ ឯការម្មណេ ចិត្តំ វិប្ផន្ទតិ ធជយដ្ឋិយំ វាតេន បហតធជោ វិយ. ឧន្នឡាតិ ឧគ្គតនឡា, ឧដ្ឋិតតុច្ឆមានាតិ វុត្តំ ហោតិ. ចបលាតិ បត្តចីវរមណ្ឌនាទិចាបល្លេន យុត្តា. មុខរាតិ មុខខរា, ខរវចនាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិកិណ្ណវាចាតិ អសំយតវចនា ទិវសម្បិ និរត្ថកវចនប្បលាបិនោ. មុដ្ឋស្សតីតិ នដ្ឋស្សតិនោ. អសម្បជានាតិ បញ្ញារហិតា. អសមាហិតាតិ ឧបចារប្បនាសមាធិវិរហិតា. ភន្តចិត្តាតិ ឧព្ភន្តចិត្តា សមាធិវិរហេន លទ្ធោកាសេន ឧទ្ធច្ចេន. បាកតិន្ទ្រិយាតិ អសំវុតិន្ទ្រិយា. ឥទ្ធាភិសង្ខារន្តិ អាបោកសិណំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ បាសាទបតិដ្ឋិតំ បថវិភាគំ ‘‘ឧទក’’ន្តិ អធិដ្ឋាយ, ឧទកបិដ្ឋេ ឋិតបាសាទំ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា អង្គុដ្ឋកេន បហរិ. គម្ភីរនេមោតិ គម្ភីរអាវាដោ, គម្ភីរភូមិភាគំ អនុបវិដ្ឋោតិ អត្ថោ. សុនិខាតោតិ សុដ្ឋុ និខាតោ, កោដ្ដេត្វា សុដ្ឋុ ឋបិតោ. ឥធ អភិញ្ញាបាទកិទ្ធិ កថិតា.

៥. ឧណ្ណាភព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៨២៧. បញ្ចមេ ឆន្ទប្បហានត្ថន្តិ តណ្ហាឆន្ទស្ស បហានត្ថំ. ឥធាបិ វិវដ្ដបាទកិទ្ធិ កថិតា.

៩. ឥទ្ធាទិទេសនាសុត្តវណ្ណនា

៨៣១. នវមេ យោ សោ ភិក្ខវេ មគ្គោតិ អភិញ្ញាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ អធិប្បេតំ.

១០. វិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៨៣២. ទសមេ កោសជ្ជសហគតោតិ ឥធ ភិក្ខុ ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ និសីទតិ. អថស្ស ចិត្តេ លីនាការោ ឱក្កមតិ, សោ ‘‘លីនាការោ មេ ឱក្កន្តោ’’តិ ញត្វា អបាយភយេន ចិត្តំ តជ្ជេត្វា បុន ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ. អថស្ស បុន លីនាការោ ឱក្កមតិ. សោ បុន អបាយភយេន ចិត្តំ តជ្ជេត្វា ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតីតិ ឯវមស្ស កោសជ្ជេន វោកិណ្ណត្តា ឆន្ទោ កោសជ្ជសហគតោ នាម ហោតិ. កោសជ្ជសម្បយុត្តោតិ តស្សេវ វេវចនំ.

ឧទ្ធច្ចសហគតោតិ ឥធ ភិក្ខុ ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ និសីទតិ. អថស្ស ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចេ បតតិ. សោ ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណេ អាវជ្ជេត្វា ចិត្តំ ហាសេត្វា តោសេត្វា កម្មនិយំ កត្វា បុន ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ. អថស្ស បុន ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចេ បតតិ. សោ បុន ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណេ អាវជ្ជេត្វា ចិត្តំ ហាសេត្វា តោសេត្វា កម្មនិយំ កត្វា ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតីតិ ឯវមស្ស ឧទ្ធច្ចេន វោកិណ្ណត្តា ឆន្ទោ ឧទ្ធច្ចសហគតោ នាម ហោតិ.

ថិនមិទ្ធសហគតោតិ ឥធ ភិក្ខុ ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ និសីទតិ. អថស្ស ថិនមិទ្ធំ ឧប្បជ្ជតិ. សោ ‘‘ឧប្បន្នំ មេ ថិនមិទ្ធ’’ន្តិ ញត្វា ឧទកេន មុខំ បុញ្ឆិត្វា, កណ្ណេ អាកឌ្ឍិត្វា បគុណំ ធម្មំ សជ្ឈាយិត្វា ទិវា គហិតំ វា អាលោកសញ្ញំ មនសិករិត្វា ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា បុន ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ. អថស្ស បុន ថិនមិទ្ធំ ឧប្បជ្ជតិ. សោ វុត្តនយេនេវ បុន ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតីតិ ឯវមស្ស ថិនមិទ្ធេន វោកិណ្ណត្តា ឆន្ទោ ថិនមិទ្ធសហគតោ នាម ហោតិ.

អនុវិក្ខិត្តោតិ ឥធ ភិក្ខុ ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ និសីទតិ. អថស្ស កាមគុណារម្មណេ ចិត្តំ វិក្ខិបតិ. សោ ‘‘ពហិទ្ធា វិក្ខិត្តំ មេ ចិត្ត’’ន្តិ ញត្វា អនមតគ្គ (សំ. និ. ២.១២៤-១២៥) ទេវទូត- (ម. និ. ៣.២៦១) ចេលោបម (សំ. និ. ៥.១១០៤) អនាគតភយសុត្តាទីនិ (អ. និ. ៥.៧៧) អាវជ្ជេន្តោ សុត្តទណ្ឌេន ចិត្តំ តជ្ជេត្វា កម្មនិយំ កត្វា បុន ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ. អថស្ស បុន ចិត្តំ វិក្ខិបតិ. សោ បុន សុត្តទណ្ឌេន ចិត្តំ កម្មនិយំ កត្វា ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតីតិ ឯវមស្ស កាមវិតក្កវោកិណ្ណត្តា ឆន្ទោ ពហិទ្ធា បញ្ច កាមគុណេ អារព្ភ អនុវិក្ខិត្តោ អនុវិសដោ ហោតិ.

យថា បុរេ តថា បច្ឆាតិ កម្មដ្ឋានវសេនបិ ទេសនាវសេនបិ បុរិមបច្ឆិមតា វេទិតព្ពា. កថំ? កម្មដ្ឋានេ តាវ កម្មដ្ឋានស្ស អភិនិវេសោ បុរេ នាម, អរហត្តំ បច្ឆា នាម. តត្ថ យោ ភិក្ខុ មូលកម្មដ្ឋានេ អភិនិវិសិត្វា អតិលីនាទីសុ ចតូសុ ឋានេសុ ចិត្តស្ស ឱក្កមនំ បដិសេធេត្វា, ទុដ្ឋគោណេ យោជេត្វា សារេន្តោ វិយ ចតុរស្សឃដិកំ ឱតារេន្តោ វិយ ចតុន្នំ ឋានានំ ឯកដ្ឋានេបិ អសជ្ជន្តោ សង្ខារេ សម្មសិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. អយម្បិ យថា បុរេ តថា បច្ឆា វិហរតិ នាម. អយំ កម្មដ្ឋានវសេន បុរិមបច្ឆិមតា. ទេសនាវសេន បន កេសា បុរេ នាម, មត្ថលុង្គំ បច្ឆា នាម. តត្ថ យោ ភិក្ខុ កេសេសុ អភិនិវិសិត្វា វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន កេសាទយោ បរិគ្គណ្ហន្តោ ចតូសុ ឋានេសុ អសជ្ជន្តោ យាវ មត្ថលុង្គា ភាវនំ បាបេតិ, អយម្បិ យថា បុរេ តថា បច្ឆា វិហរតិ នាម. ឯវំ ទេសនាវសេន បុរិមបច្ឆិមតា វេទិតព្ពា. យថា បច្ឆា តថា បុរេតិ ឥទំ បុរិមស្សេវ វេវចនំ.

យថា អធោ តថា ឧទ្ធន្តិ ឥទំ សរីរវសេន វេទិតព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘ឧទ្ធំ បាទតលា អធោ កេសមត្ថកា’’តិ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ បាទតលតោ បដ្ឋាយ យាវ កេសមត្ថកា ទ្វត្តិំសាការវសេន វា បាទង្គុលិអគ្គបព្ពដ្ឋិតោ យាវ សីសកដាហំ, សីសកដាហតោ យាវ បាទង្គុលីនំ អគ្គបព្ពដ្ឋីនិ, តាវ អដ្ឋិវសេន វា ភាវនំ បាបេតិ ចតូសុ ឋានេសុ ឯកដ្ឋានេបិ អសជ្ជន្តោ. អយំ យថា ឧទ្ធំ តថា អធោ, យថា អធោ តថា ឧទ្ធំ វិហរតិ នាម.

យេហិ អាការេហីតិ យេហិ កោដ្ឋាសេហិ. យេហិ លិង្គេហីតិ យេហិ សណ្ឋានេហិ. យេហិ និមិត្តេហីតិ យេហិ ឧបដ្ឋានេហិ. អាលោកសញ្ញា សុគ្គហិតា ហោតីតិ យោ ភិក្ខុ អង្គណេ និសីទិត្វា អាលោកសញ្ញំ មនសិ ករោតិ, កាលេន និមីលេតិ, កាលេន ឧម្មីលេតិ. អថស្ស យទា និមីលេន្តស្សាបិ ឧម្មីលេត្វា ឱលោកេន្តស្ស វិយ ឯកសទិសមេវ ឧបដ្ឋាតិ, តទា អាលោកសញ្ញា ជាតា នាម ហោតិ. ‘‘ទិវាសញ្ញា’’តិបិ តស្សេវ នាមំ. សា ច បន រត្តិំ ឧប្បជ្ជមានា សុគ្គហិតា នាម ហោតិ. ស្វាធិដ្ឋិតាតិបិ តស្សេវ វេវចនំ. សុដ្ឋុ អធិដ្ឋិតា សុដ្ឋុ ឋបិតា ស្វាធិដ្ឋិតា នាម វុច្ចតិ. សា អត្ថតោ សុគ្គហិតាយេវ. យោ វា អាលោកេន ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ, តស្ស ទិវាបិ អាលោកសញ្ញា សុគ្គហិតា ស្វាធិដ្ឋិតា នាម. រត្តិ វា ហោតុ ទិវា វា យេន អាលោកេន ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ, តស្មិំ ថិនមិទ្ធវិនោទនេ អាលោកេ ឧប្បន្នា សញ្ញា សុគ្គហិតាយេវ នាម. វីរិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ ឆន្នំ អភិញ្ញានំ បាទកិទ្ធិ កថិតា.

បាសាទកម្បនវគ្គោ ទុតិយោ.

៣. អយោគុឡវគ្គោ

២. អយោគុឡសុត្តវណ្ណនា

៨៣៤. តតិយវគ្គស្ស ទុតិយេ ឥមិនា ចាតុមហាភូតិកេនាតិ ឥមិនា ចតុមហាភូតមយេន ឯវំ ភារិកេន គរុកេន សមានេនាបិ. ឱមាតីតិ បហោតិ សក្កោតិ, ឥទំ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ អសម្ភិន្នបទំ. កាយម្បិ ចិត្តេ សមោទហតីតិ កាយំ គហេត្វា ចិត្តេ អារោបេតិ, ចិត្តសន្និស្សិតំ ករោតិ, ចិត្តគតិយា បេសេតិ. ចិត្តំ នាម មហគ្គតចិត្តំ, ចិត្តគតិគមនំ លហុកំ ហោតិ. ចិត្តម្បិ កាយេ សមោទហតីតិ ចិត្តំ គហេត្វា កាយេ អារោបេតិ, កាយសន្និស្សិតំ ករោតិ, កាយគតិយា បេសេតិ, កាយោ នាម ករជកាយោ, កាយគតិគមនំ ទន្ធំ ហោតិ. សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ចាតិ អភិញ្ញាចិត្តសហជាតសញ្ញា. សា ហិ សន្តសុខសមន្នាគតត្តា សុខសញ្ញា នាម ហោតិ, កិលេសទន្ធាយិតត្តស្ស ច អភាវា លហុសញ្ញា នាម.

អយោគុឡោ ទិវសំ សន្តត្តោ លហុតរោ ចេវ ហោតីតិ សោ ហិ ទ្វីហិ តីហិ ជនេហិ ឧក្ខិបិត្វា កម្មារុទ្ធនេ បក្ខិត្តោបិ ទិវសំ បច្ចមានោ វិវរានុបវិដ្ឋេន តេជេន ចេវ វាយេន ច វាយោសហគតោ ច ឧស្មាសហគតោ ច តេជោសហគតោ ច ហុត្វា ឯវំ លហុកោ ហោតិ, យថា នំ កម្មារោ មហាសណ្ឌាសេន គហេត្វា ឯកតោ បរិវត្តេតិ ឧក្ខិបតិ ពហិ នីហរតិ. ឯវំ បន មុទុ ច ហោតិ កម្មនិយោ ច. យថា នំ សោ ខណ្ឌំ ខណ្ឌំ វិច្ឆិន្ទតិ, កូដេន ហនន្តោ ទីឃចតុរស្សាទិភេទំ ករោតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វិកុព្ពនិទ្ធិ កថិតា.

៣-១០. ភិក្ខុសុត្តាទិវណ្ណនា

៨៣៥-៨៤២. តតិយេ វិវដ្ដបាទកិទ្ធិ កថិតា, តថា ចតុត្ថេ. អបិច ទ្វេ ផលានិ អាទិំ កត្វា ហេដ្ឋា មិស្សកិទ្ធិបាទា កថិតា, សត្តសុ ផលេសុ បុព្ពភាគា. សត្តមាទីនិ ចត្តារិ ហេដ្ឋា កថិតនយានេវ.

១១-១២. មោគ្គល្លានសុត្តាទិវណ្ណនា

៨៤៣-៨៤៤. ឯកាទសមទ្វាទសមេសុ ឆ អភិញ្ញា កថិតា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ឥទ្ធិបាទសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.