៥. ជរាវគ្គោ

១. ជរាធម្មសុត្តវណ្ណនា

៥១១. បញ្ចមវគ្គស្ស បឋមេ បច្ឆាតបេតិ បាសាទច្ឆាយាយ បុរត្ថិមទិសំ បដិច្ឆន្នត្តា បាសាទស្ស បច្ឆិមទិសាភាគេ អាតបោ ហោតិ, តស្មិំ ឋានេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោតិ អត្ថោ. បិដ្ឋិំ ឱតាបយមានោតិ យស្មា សម្មាសម្ពុទ្ធស្សបិ ឧបាទិន្នកសរីរេ ឧណ្ហកាលេ ឧណ្ហំ ហោតិ, សីតកាលេ សីតំ, អយញ្ច ហិមបាតសីតសមយោ. តស្មា មហាចីវរំ ឱតារេត្វា សូរិយរស្មីហិ បិដ្ឋិំ ឱតាបយមានោ និសីទិ.

កិំ បន ពុទ្ធរស្មិយោ មទ្ទិត្វា សូរិយរស្មិ អន្តោ បវិសិតុំ សក្កោតីតិ? ន សក្កោតិ. ឯវំ សន្តេ កិំ តាបេតីតិ? រស្មិតេជំ. យថេវ ហិ ឋិតមជ្ឈន្ហិកេ បរិមណ្ឌលាយ ឆាយាយ រុក្ខមូលេ និសិន្នស្ស កិញ្ចាបិ សូរិយរស្មិយោ សរីរំ ន ផុសន្តិ, សព្ពទិសាសុ បន តេជោ ផរតិ, អគ្គិជាលាហិ បរិក្ខិត្តោ វិយ ហោតិ, ឯវំ សូរិយរស្មីសុ ពុទ្ធរស្មិយោ មទ្ទិត្វា អន្តោ បវិសិតុំ អសក្កុណន្តីសុបិ សត្ថា តេជំ តាបេន្តោ និសិន្នោតិ វេទិតព្ពោ.

អនោមជ្ជន្តោតិ បិដ្ឋិបរិកម្មករណវសេន អនុមជ្ជន្តោ. អច្ឆរិយំ ភន្តេតិ ថេរោ ភគវតោ បិដ្ឋិតោ មហាចីវរំ ឱតារេត្វា និសិន្នស្ស ទ្វិន្នំ អំសកូដានំ អន្តរេ សុវណ្ណាវដ្ដំ វិយ កេសគ្គប្បមាណំ វលិយាវដ្ដំ ទិស្វា – ‘‘ឯវរូបេបិ នាម សរីរេ ជរា បញ្ញាយតី’’តិ សញ្ជាតសំវេគោ ជរំ គរហន្តោ ឯវមាហ. គរហនច្ឆរិយំ នាម កិរេតំ.

ន ចេវំ ទានិ, ភន្តេ, ភគវតោ តាវ បរិសុទ្ធោតិ យថា បកតិយា ឆវិវណ្ណោ បរិសុទ្ធោ, ន ឯវមេតរហីតិ ទីបេន្តោ ឯវមាហ. តថាគតស្ស ហិ ទហរកាលេ សង្កុសតសមព្ភាហតំ ឧសភចម្មំ វិយ វិហតវលិកោ កាយោ ហោតិ, តស្មិំ ឋបិតោ ហត្ថោ ភស្សតេវ, ន សន្តិដ្ឋតិ, តេលបុញ្ឆនាការប្បត្តោ វិយ ហោតិ. មហល្លកកាលេ បន សិរាជាលា មិលាយន្តិ, សន្ធិបព្ពានិ សិថិលានិ ហោន្តិ, មំសំ អដ្ឋិតោ មុច្ចិត្វា សិថិលភាវំ អាបជ្ជិត្វា តត្ថ តត្ថ ឱលម្ពតិ. ពុទ្ធានំ បន ឯវរូបំ ន ហោតិ. អញ្ញេសំ អបាកដំ, សន្តិកាវចរត្តា អានន្ទត្ថេរស្សេវ បាកដំ ហោតិ, តស្មា ឯវមាហ.

សិថិលានិ ច គត្តានីតិ អញ្ញេសំ មុខេ អំសកូដន្តរេហិ តេសុ តេសុ ឋានេសុ វលិយោ សន្តិដ្ឋន្តិ, សត្ថុ បនេតំ នត្ថិ, ថេរោ ច ទ្វិន្នំ អំសកូដានំ អន្តរេ វលិយាវដ្ដកំ ទិស្វា ឯវមាហ. សព្ពានិ វលិយជាតានីតិ ឥទម្បិ អត្តនោ បាកដវសេន ឯវមាហ – សត្ថុ បន អញ្ញេសំ វិយ វលិយោ នាម នត្ថិ. បុរតោ បព្ភារោ ច កាយោតិ សត្ថា ព្រហ្មុជុគត្តោ, ទេវនគរេ សមុស្សិតសុវណ្ណតោរណំ វិយស្ស កាយោ ឧជុកមេវ ឧគ្គតោ. មហល្លកកាលេ បន កាយោ បុរតោ វង្កោ ហោតិ, ស្វាយំ អញ្ញេសំ អបាកដោ, សន្តិកាវចរត្តា បន ថេរស្សេវ បាកដោ, តស្មា ឯវមាហ. ទិស្សតិ ច ឥន្ទ្រិយានំ អញ្ញថត្តន្តិ ឥន្ទ្រិយានិ នាម ន ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានិ. យតោ បន បកតិយា បរិសុទ្ធោ ឆវិវណ្ណោ, ឥទានិ ន តថា បរិសុទ្ធោ, អំសកូដន្តរេ វលិ បញ្ញាយតិ, ព្រហ្មុជុកាយោ បុរតោ វង្កោ, ឥមិនាវ ការណេន ចក្ខាទីនញ្ច ឥន្ទ្រិយានំ អញ្ញថត្តេន ភវិតព្ពន្តិ នយគ្គាហតោ ឯវមាហ. ធី តំ ជម្មិ ជរេ អត្ថូតិ លាមកេ ជរេ ធី តំ តុយ្ហំ ហោតុ, ធិក្ការោ តំ ផុសតុ. ពិម្ពន្តិ អត្តភាវោ.

២. ឧណ្ណាភព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៥១២. ទុតិយេ គោចរវិសយន្តិ គោចរភូតំ វិសយំ. អញ្ញមញ្ញស្សាតិ ចក្ខុ សោតស្ស, សោតំ វា ចក្ខុស្សាតិ ឯវំ ឯកំ ឯកស្ស គោចរវិសយំ ន បច្ចនុភោតិ. សចេ ហិ នីលាទិភេទំ រូបារម្មណំ សមោធានេត្វា សោតិន្ទ្រិយស្ស ឧបនេយ្យ – ‘‘ឥង្ឃ ត្វំ តាវ នំ វវត្ថបេហិ វិភាវេហិ ‘កិន្នាមេតំ អារម្មណ’’’ន្តិ. ចក្ខុវិញ្ញាណំ វិនាបិ មុខេន អត្តនោ ធម្មតាយ ឯវំ វទេយ្យ – ‘‘អរេ, អន្ធពាល, វស្សសតម្បិ វស្សសហស្សម្បិ វស្សសតសហស្សម្បិ បរិធាវមានោ អញ្ញត្រ មយា កុហិំ ឯតស្ស ជាននកំ លភិស្សសិ, តំ អាហរ, ចក្ខុបសាទេ ឧបនេហិ, អហមេតំ អារម្មណំ ជានិស្សាមិ – យទិ វា នីលំ, យទិ វា បីតកំ. ន ហិ ឯសោ អញ្ញស្ស វិសយោ, មយ្ហមេវេសោ វិសយោ’’តិ. សេសទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវមេតានិ អញ្ញមញ្ញស្ស គោចរវិសយំ ន បច្ចនុភោន្តិ នាម.

កិំ បដិសរណន្តិ ឯតេសំ កិំ បដិសរណំ, កិំ ឯតានិ បដិសរន្តីតិ បុច្ឆតិ. មនោ បដិសរណន្តិ ជវនមនោ បដិសរណំ. មនោវ នេសន្តិ មនោទ្វារិកជវនមនោវ ឯតេសំ គោចរវិសយំ រជ្ជនាទិវសេន អនុភោតិ. ចក្ខុវិញ្ញាណញ្ហិ រូបទស្សនមត្តមេវ, ឯត្ថ រជ្ជនំ វា ទុស្សនំ វា មុយ្ហនំ វា នត្ថិ. ឯកស្មិំ បន ទ្វារេ ជវនំ រជ្ជតិ វា ទុស្សតិ វា មុយ្ហតិ វា. សោតវិញ្ញាណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្រាយំ ឧបមា – បញ្ច កិរ ទុព្ពលភោជកា រាជានំ សេវិត្វា កិច្ឆេន កសិរេន ឯកស្មិំ បញ្ចកុលិកេ គាមេ បរិត្តកំ អាយំ លភិំសុ. តេសំ តត្ថ មច្ឆភាគោ មំសភាគោ, អទ្ទុកហាបណោ វា យោត្តកហាបណោ វា មាសកហាបណោ វា អដ្ឋកហាបណោ វា សោឡសកហាបណោ វា ចតុសដ្ឋិកហាបណោ វា ទណ្ឌោតិ ឯត្តកមត្តមេវ បាបុណាតិ, សតវត្ថុកំ បញ្ចសតវត្ថុកំ សហស្សវត្ថុកំ មហាពលិំ រាជាវ គណ្ហាតិ.

តត្ថ បញ្ចកុលិកគាមា វិយ បញ្ចបសាទា ទដ្ឋព្ពា, បញ្ច ទុព្ពលភោជកា វិយ បញ្ចវិញ្ញាណានិ; រាជា វិយ ជវនំ, ទុព្ពលភោជកានំ បរិត្តកអាយបាបុណនំ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ រូបទស្សនាទិមត្តំ, រជ្ជនាទិ បន ឯតេសុ នត្ថិ. រញ្ញោ មហាពលិគ្គហណំ វិយ តេសុ ទ្វារេសុ ជវនស្ស រជ្ជនាទីនិ វេទិតព្ពានិ. ឯវមេត្ថ មនោតិ កុសលាកុសលជវនំ វុត្តំ.

សតិ បដិសរណន្តិ មគ្គសតិ បដិសរណំ. ជវនមនោ ហិ មគ្គសតិំ បដិសរតិ. វិមុត្តីតិ ផលវិមុត្តិ. បដិសរណន្តិ ផលវិមុត្តិយា និព្ពានំ បដិសរណំ. តញ្ហិ សា បដិសរតិ. នាសក្ខិ បញ្ហស្ស បរិយន្តំ គហេតុន្តិ បញ្ហស្ស បរិច្ឆេទំ បមាណំ គហេតុំ នាសក្ខិ, អប្បដិសរណំ ធម្មំ ‘‘សប្បដិសរណ’’ន្តិ បុច្ឆិ. និព្ពានំ នាមេតំ អប្បដិសរណំ, ន កិញ្ចិ បដិសរតិ. និព្ពានោគធន្តិ និព្ពានព្ភន្តរំ និព្ពានំ អនុបវិដ្ឋំ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. និព្ពានបរាយណន្តិ និព្ពានំ បរំ អយនមស្ស បរា គតិ, ន តតោ បរំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. និព្ពានំ បរិយោសានំ អវសានំ អស្សាតិ និព្ពានបរិយោសានំ.

មូលជាតា បតិដ្ឋិតាតិ មគ្គេន អាគតសទ្ធា វុច្ចតិ. ឥមម្ហិ ចេ, ភិក្ខវេ, សមយេតិ កិំ សន្ធាយាហ? ឈានអនាគាមិតំ. តស្មិញ្ហិ សមយេ ព្រាហ្មណស្ស បឋមមគ្គេន បញ្ច អកុសលចិត្តានិ បហីនានិ, បឋមជ្ឈានេន បញ្ច នីវរណានីតិ ឈានអនាគាមិដ្ឋានេ ឋិតោ. សោ អបរិហីនជ្ឈានោ កាលំ កត្វា តត្ថេវ បរិនិព្ពាយេយ្យ. សចេ បនស្ស បុត្តទារំ អនុសាសន្តស្ស កម្មន្តេ វិចារេន្តស្ស ឈានំ នស្សតិ, នដ្ឋេ ឈានេ គតិ អនិពទ្ធា ហោតិ, អនដ្ឋេ បន និពទ្ធាតិ ឥមំ ឈានអនាគាមិតំ សន្ធាយ ឯវមាហ.

៣. សាកេតសុត្តវណ្ណនា

៥១៣. តតិយេ អញ្ជនវនេតិ អញ្ជនវណ្ណបុប្ផានំ រុក្ខានំ រោបិតវនេ. យំ, ភិក្ខវេ, សទ្ធិន្ទ្រិយំ, តំ សទ្ធាពលន្តិ តញ្ហិ អធិមោក្ខលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋេន សទ្ធិន្ទ្រិយំ, អស្សទ្ធិយេ អកម្បនេន សទ្ធាពលំ. ឥតរេសំ បគ្គហឧបដ្ឋានអវិក្ខេបបជាននលក្ខណេសុ ឥន្ទដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយភាវោ, កោសជ្ជមុដ្ឋសច្ចវិក្ខេបាវិជ្ជាសុ អកម្បនេន ពលភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯវមេវ ខោតិ តស្សា នទិយា ឯកសោតំ វិយ សទ្ធាវីរិយសតិសមាធិបញ្ញាវសេន ឯតេសំ និន្នានាករណំ វេទិតព្ពំ, ទ្វេ សោតានិ វិយ ឥន្ទដ្ឋអកម្បនដ្ឋេហិ ឥន្ទ្រិយពលវសេន នានាករណំ វេទិតព្ពំ.

៤. បុព្ពកោដ្ឋកសុត្តវណ្ណនា

៥១៤. ចតុត្ថេ អមតោគធន្តិ អមតព្ភន្តរំ. អមតបរាយណន្តិ អមតនិព្ពត្តិកំ. អមតបរិយោសានន្តិ អមតនិដ្ឋំ. សាធុ សាធូតិ ថេរស្ស ព្យាករណំ បសំសន្តោ សាធុការំ ទេតិ.

៥. បឋមបុព្ពារាមសុត្តវណ្ណនា

៥១៥. បញ្ចមេ តទន្វយាតិ តំ អនុគច្ឆមានា, អនុវត្តមានាតិ អត្ថោ. បុព្ពកោដ្ឋកំ អាទិំ កត្វា បដិបាដិយា ឆសុ សុត្តេសុ ផលិន្ទ្រិយានេវ កថិតានិ.

១០. អាបណសុត្តវណ្ណនា

៥២០. ទសមេ ឥមេ ខោ តេ ធម្មាតិ ឧបរិ សហ វិបស្សនាយ តយោ មគ្គា. យេ មេ បុព្ពេ សុតាវ អហេសុន្តិ យេ ធម្មា មយា បុព្ពេ ‘‘អរហត្តផលិន្ទ្រិយំ នាម អត្ថី’’តិ កថេន្តានំយេវ សុតា អហេសុំ. កាយេន ច ផុសិត្វាតិ នាមកាយេន ច ផុសិត្វា បដិលភិត្វា. បញ្ញាយ ច អតិវិជ្ឈ បស្សាមីតិ បច្ចវេក្ខណបញ្ញាយ ច អតិវិជ្ឈិត្វា បស្សាមិ. យា ហិស្ស, ភន្តេ, សទ្ធាតិ អយំ កតរសទ្ធា? ចតូហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សម្បយុត្តា សទ្ធា ហេដ្ឋា កថិតាវ, អយំ បន បច្ចវេក្ខណសទ្ធា. សម្បយុត្តសទ្ធា ហិ មិស្សកា, បច្ចវេក្ខណសទ្ធា លោកិយាវ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

ជរាវគ្គោ បញ្ចមោ.