៤. ឥន្ទ្រិយសំយុត្តំ

១. សុទ្ធិកវគ្គោ

១. សុទ្ធិកសុត្តវណ្ណនា

៤៧១. ឥន្ទ្រិយសំយុត្តស្ស បឋមេ សទ្ធិន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយន្តិ ឥមានិ តីណិ ចតុភូមកកុសលវិបាកេសុ ចេវ កិរិយាសុ ច លព្ភន្តិ. វីរិយិន្ទ្រិយសមាធិន្ទ្រិយានិ ចតុភូមកកុសលេ អកុសលេ វិបាកេ កិរិយាយាតិ សព្ពត្ថ លព្ភន្តិ. ឥតិ ឥទំ សុត្តំ ចតុភូមកសព្ពសង្គាហកធម្មបរិច្ឆេទវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

៧. ទុតិយសមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៤៧៧. សត្តមេ សទ្ធិន្ទ្រិយំ នប្បជានន្តីតិ ទុក្ខសច្ចវសេន ន បជានន្តិ. សទ្ធិន្ទ្រិយសមុទយំ នប្បជានន្តីតិ សមុទយសច្ចវសេន ន បជានន្តិ. ឯវំ និរោធំ និរោធសច្ចវសេន, បដិបទំ មគ្គសច្ចវសេនាតិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

សុក្កបក្ខេ បន អធិមោក្ខវសេន អាវជ្ជនសមុទយា សទ្ធិន្ទ្រិយសមុទយោ ហោតិ, បគ្គហវសេន អាវជ្ជនសមុទយា វីរិយិន្ទ្រិយសមុទយោ, ឧបដ្ឋានវសេន អាវជ្ជនសមុទយា សតិន្ទ្រិយសមុទយោ, អវិក្ខេបវសេន អាវជ្ជនសមុទយា សមាធិន្ទ្រិយសមុទយោ, ទស្សនវសេន អាវជ្ជនសមុទយា បញ្ញិន្ទ្រិយសមុទយោ ហោតិ. តថា ឆន្ទវសេន អាវជ្ជនសមុទយា សទ្ធិន្ទ្រិយសមុទយោ ហោតិ, ឆន្ទវសេន អាវជ្ជនសមុទយា វីរិយសតិសមាធិបញ្ញិន្ទ្រិយសមុទយោ ហោតិ. មនសិការវសេន អាវជ្ជនសមុទយា សទ្ធិន្ទ្រិយសមុទយោ ហោតិ. មនសិការវសេន អាវជ្ជនសមុទយា វីរិយសតិសមាធិបញ្ញិន្ទ្រិយសមុទយោ ហោតីតិ ឯវម្បិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមេសុ បដិបាដិយា ឆសុ សុត្តេសុ ចតុសច្ចមេវ កថិតំ.

៨. ទដ្ឋព្ពសុត្តវណ្ណនា

៤៧៨. អដ្ឋមេ កត្ថ ច, ភិក្ខវេ, សទ្ធិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពំ, ចតូសុ សោតាបត្តិយង្គេសូតិអាទិ ឥមេសំ ឥន្ទ្រិយានំ សវិសយេ ជេដ្ឋកភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. យថា ហិ ចត្តារោ សេដ្ឋិបុត្តា រាជាតិ រាជបញ្ចមេសុ សហាយេសុ ‘‘នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមា’’តិ វីថិំ ឱតិណ្ណេសុ ឯកស្ស សេដ្ឋិបុត្តស្ស គេហំ គតកាលេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ – ‘‘ឥមេសំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទេថ, គន្ធមាលាលង្ការាទីនិ ទេថា’’តិ គេហេ វិចារេតិ. ទុតិយស្ស, តតិយស្ស, ចតុត្ថស្ស គេហំ គតកាលេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ – ‘‘ឥមេសំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទេថ, គន្ធមាលាលង្ការាទីនិ ទេថា’’តិ គេហេ វិចារេតិ. អថ សព្ពបច្ឆា រញ្ញោ គេហំ គតកាលេ កិញ្ចាបិ រាជា សព្ពត្ថ ឥស្សរោ, ឥមស្មិំ បន កាលេ អត្តនោ គេហេយេវ – ‘‘ឥមេសំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទេថ, គន្ធមាលាលង្ការាទីនិ ទេថា’’តិ គេហេ វិចារេតិ. ឯវមេវ សទ្ធាបញ្ចមកេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ តេសុ សហាយេសុ ឯកតោ វីថិំ ឱតរន្តេសុ វិយ ឯការម្មណេ ឧប្បជ្ជមានេសុបិ យថា បឋមស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ សោតាបត្តិយង្គានិ បត្វា អធិមោក្ខលក្ខណំ សទ្ធិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. យថា ទុតិយស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ សម្មប្បធានានិ បត្វា បគ្គហលក្ខណំ វីរិយិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. យថា តតិយស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ សតិបដ្ឋានានិ បត្វា ឧបដ្ឋានលក្ខណំ សតិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. យថា ចតុត្ថស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ ឈានវិមោក្ខេ បត្វា អវិក្ខេបលក្ខណំ សមាធិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. សព្ពបច្ឆា រញ្ញោ គេហំ គតកាលេ បន យថា ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, រាជាវ គេហេ វិចារេតិ, ឯវមេវ អរិយសច្ចានិ បត្វា បជាននលក្ខណំ បញ្ញិន្ទ្រិយមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តីតិ.

៩-១០. បឋមវិភង្គសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៧៩-៤៨០. នវមេ សតិនេបក្កេនាតិ ឯត្ថ និបកស្ស ភាវោ នេបក្កំ, បញ្ញាយេតំ នាមំ. កស្មា បន សតិភាជនេ បញ្ញា វុត្តាតិ? សតិយា ពលវភាវទស្សនត្ថំ. ពលវសតិ ហិ ឥធ អធិប្បេតា. សា ច បញ្ញាសម្បយុត្តាវ ពលវតី ហោតិ, ន វិប្បយុត្តាតិ បញ្ញាសម្បយុត្តសតិំ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ. ចិរកតន្តិ ចិរកាលំ កតំ ទានំ វា សីលំ វា ឧបោសថកម្មំ វា. ចិរភាសិតន្តិ ‘‘អសុកស្មិំ ឋានេ អសុកំ នាម ភាសិត’’ន្តិ ឯវំ ចិរកាលេ ភាសិតំ. វោស្សគ្គារម្មណំ កត្វាតិ និព្ពានារម្មណំ កត្វា. ឧទយត្ថគាមិនិយាតិ ឧទយញ្ច អត្ថញ្ច គច្ឆន្តិយា, ឧទយព្ពយបរិគ្គហិកាយាតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ សទ្ធាសតិបញ្ញិន្ទ្រិយានិ បុព្ពភាគានិ, វីរិយិន្ទ្រិយំ មិស្សកំ, សមាធិន្ទ្រិយំ និព្ពត្តិតលោកុត្តរមេវ កថិតំ. ទសមេបិ អយមេវ ធម្មបរិច្ឆេទោតិ.

សុទ្ធិកវគ្គោ បឋមោ.

២. មុទុតរវគ្គោ

១. បដិលាភសុត្តវណ្ណនា

៤៨១. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ សម្មប្បធានេ អារព្ភាតិ សម្មប្បធានេ បដិច្ច, សម្មប្បធានេ ភាវេន្តោតិ អត្ថោ. សតិន្ទ្រិយេបិ ឯសេវ នយោ.

២. បឋមសំខិត្តសុត្តវណ្ណនា

៤៨២. ទុតិយេ តតោតិ វិបស្សនាមគ្គផលវសេន និស្សក្កំ វេទិតព្ពំ. សមត្តានិ ហិ បរិបុណ្ណានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ អរហត្តមគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ. តតោ មុទុតរេហីតិ តេហិ អរហត្តមគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយេហិ មុទុតរានិ អនាគាមិមគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ, តតោ មុទុតរានិ សកទាគាមិមគ្គស្ស, តតោ មុទុតរានិ សោតាបត្តិមគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ, តតោ មុទុតរានិ ធម្មានុសារិមគ្គស្ស, តតោ មុទុតរានិ សទ្ធានុសារិមគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ.

តថា សមត្តានិ បរិបុណ្ណានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ អរហត្តមគ្គិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ, តតោ មុទុតរានិ អនាគាមិមគ្គិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ, តតោ មុទុតរានិ សកទាគាមិមគ្គិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ, តតោ មុទុតរានិ សោតាបត្តិមគ្គិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ, តតោ មុទុតរានិ ធម្មានុសារិមគ្គិន្ទ្រិយានិ, តតោ មុទុតរានិ សទ្ធានុសារិមគ្គិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ.

សមត្តានិ បរិបុណ្ណានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ អរហត្តផលិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ, តតោ មុទុតរានិ អនាគាមិផលិន្ទ្រិយានិ, តតោ មុទុតរានិ សកទាគាមិផលិន្ទ្រិយានិ, តតោ មុទុតរានិ សោតាបត្តិផលិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ. ធម្មានុសារិសទ្ធានុសារិនោ បន ទ្វេបិ សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋបុគ្គលា, មគ្គដ្ឋបុគ្គលវសេន នេសំ នានត្តំ ជាតន្តិ អាគមនេនបិ មគ្គេនបិ. សទ្ធានុសារី បុគ្គលោ ហិ ឧទ្ទិសាបេន្តោ បរិបុច្ឆន្តោ អនុបុព្ពេន មគ្គំ បាបុណាតិ, ធម្មានុសារី ឯកេន វា ទ្វីហិ វា សវនេហិ. ឯវំ តាវ នេសំ អាគមនេន នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

ធម្មានុសារិស្ស បន មគ្គោ តិក្ខោ ហោតិ, សូរំ ញាណំ វហតិ, អសង្ខារេន អប្បយោគេន កិលេសេ ឆិន្ទតិ កទលិក្ខន្ធំ វិយ តិខិណា អសិធារា. សទ្ធានុសារិស្ស ន តស្ស វិយ មគ្គោ តិក្ខោ ហោតិ, ន សូរំ ញាណំ វហតិ, សសង្ខារេន សប្បយោគេន កិលេសេ ឆិន្ទតិ កទលិក្ខន្ធំ វិយ អតិខិណា អសិធារា. កិលេសក្ខយេ បន តេសំ នានត្តំ នត្ថិ. អវសេសា ច កិលេសា ខីយន្តិ.

៣. ទុតិយសំខិត្តសុត្តវណ្ណនា

៤៨៣. តតិយេ តតោតិ ផលវសេន និស្សក្កំ វេទិតព្ពំ. សមត្តានិ ហិ បរិបុណ្ណានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ អរហត្តផលិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ, អរហត្តផលេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ អរហា នាម ហោតិ. អរហត្តផលតោ មុទុតរានិ អនាគាមិផលិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ, តតោ មុទុតរានិ សកទាគាមិផលិន្ទ្រិយានិ, តតោ មុទុតរានិ សោតាបត្តិផលិន្ទ្រិយានិ, សោតាបត្តិផលេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ សោតាបន្នោ នាម ហោតិ. ឥន្ទ្រិយវេមត្តតា ផលវេមត្តតា ហោតីតិ ឥន្ទ្រិយនានត្តេន ផលនានត្តំ, ផលនានត្តេន បុគ្គលនានត្តន្តិ.

៤. តតិយសំខិត្តសុត្តវណ្ណនា

៤៨៤. ចតុត្ថេ បរិបូរំ បរិបូរការី អារាធេតីតិ បរិបូរំ អរហត្តមគ្គំ ករោន្តោ អរហត្តផលំ អារាធេតិ. បទេសំ បទេសការីតិ អវសេសេ តយោ បទេសមគ្គេ ករោន្តោ បទេសំ ផលត្តយមត្តមេវ អារាធេតិ. ឥតិ ឥមេសុ ចតូសុបិ សុត្តេសុ មិស្សកានេវ ឥន្ទ្រិយានិ កថិតានិ.

៥-៧. បឋមវិត្ថារសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៨៥-៤៨៧. បញ្ចមេ តតោ មុទុតរេហីតិ វិបស្សនាវសេន និស្សក្កំ វេទិតព្ពំ. បរិបុណ្ណានិ ហិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ អរហត្តមគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ ហោន្តិ, តតោ មុទុតរានិ អន្តរាបរិនិព្ពាយិស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ, តតោ មុទុតរានិ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយិស្ស, តតោ មុទុតរានិ អសង្ខារបរិនិព្ពាយិស្ស, តតោ មុទុតរានិ សសង្ខារបរិនិព្ពាយិស្ស, តតោ មុទុតរានិ ឧទ្ធំសោតអកនិដ្ឋគាមិស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ.

ឥមស្មិំ បន ឋានេ អរហត្តមគ្គេយេវ ឋត្វា បញ្ច និស្សក្កានិ នីហរិតព្ពានិ. អរហត្តមគ្គស្ស ហិ វិបស្សនិន្ទ្រិយេហិ មុទុតរានិ បឋមអន្តរាបរិនិព្ពាយិស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ, តតោ មុទុតរានិ ទុតិយអន្តរាបរិនិព្ពាយិស្ស, តតោ មុទុតរានិ តតិយអន្តរាបរិនិព្ពាយិស្ស, តតោ មុទុតរានិ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយិស្ស, តតោ មុទុតរានិ ឧទ្ធំសោតអកនិដ្ឋគាមិស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ. អសង្ខារបរិនិព្ពាយិស្ស សសង្ខារបរិនិព្ពាយិនោបិ ឯតេវ បញ្ច ជនា.

ឥទានិ តីណិ និស្សក្កានិ. សកទាគាមិមគ្គស្ស ហិ ឥន្ទ្រិយេហិ មុទុតរានិ សោតាបត្តិមគ្គិន្ទ្រិយានិ, សោតាបត្តិមគ្គេយេវ ឥន្ទ្រិយេហិ មុទុតរានិ ធម្មានុសារិមគ្គិន្ទ្រិយានិ. តេហិបិ មុទុតរានិ សទ្ធានុសារិមគ្គិន្ទ្រិយានិ. ឆដ្ឋសត្តមានិ វុត្តនយានេវ. ឥមេសុ បន តីសុបិ សុត្តេសុ បុព្ពភាគវិបស្សនិន្ទ្រិយានេវ កថិតានិ.

៨. បដិបន្នសុត្តវណ្ណនា

៤៨៨. អដ្ឋមេ តតោ មុទុតរេហីតិ មគ្គផលវសេន និស្សក្កំ វេទិតព្ពំ. តំ បាឡិយំ វុត្តមេវ. ពាហិរោតិ ឥមេហិ អដ្ឋហិ បុគ្គលេហិ ពហិភូតោ. បុថុជ្ជនបក្ខេ ឋិតោតិ បុថុជ្ជនកោដ្ឋាសេ ឋិតោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ លោកុត្តរានេវ ឥន្ទ្រិយានិ កថិតានិ.

៩-១០. សម្បន្នសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៨៩-៤៩០. នវមេ ឥន្ទ្រិយសម្បន្នោតិ បរិបុណ្ណិន្ទ្រិយោ. ទសមំ ឧត្តានមេវ. ឥមស្មិំ សុត្តទ្វយេ មិស្សកានិ ឥន្ទ្រិយានិ កថិតានីតិ.

មុទុតរវគ្គោ ទុតិយោ.

៣. ឆឡិន្ទ្រិយវគ្គោ

២. ជីវិតិន្ទ្រិយសុត្តវណ្ណនា

៤៩២. តតិយវគ្គស្ស ទុតិយេ ឥត្ថិន្ទ្រិយន្តិអាទីសុ ឥត្ថិភាវេ ឥន្ទដ្ឋំ ករោតីតិ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ. បុរិសភាវេ ឥន្ទដ្ឋំ ករោតីតិ បុរិសិន្ទ្រិយំ. ជីវិតេ ឥន្ទដ្ឋំ ករោតីតិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. អត្ថុប្បត្តិកំ កិរេតំ សុត្តំ. សង្ឃមជ្ឈស្មិញ្ហិ ‘‘កតិ នុ ខោ វដ្ដិន្ទ្រិយានី’’តិ កថា ឧទបាទិ, អថ ភគវា វដ្ដិន្ទ្រិយានិ ទស្សេន្តោ តីណិមានិ ភិក្ខវេតិអាទិមាហ.

៣. អញ្ញិន្ទ្រិយសុត្តវណ្ណនា

៤៩៣. តតិយេ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយន្តិ ‘‘អនមតគ្គេ សំសារេ អជានិតបុព្ពំ ធម្មំ ជានិស្សាមី’’តិ បដិបន្នស្ស សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ ឧប្បន្នំ ឥន្ទ្រិយំ. អញ្ញិន្ទ្រិយន្តិ តេសំយេវ ញាតធម្មានំ អាជាននាការេន សោតាបត្តិផលាទីសុ ឆសុ ឋានេសុ ឧប្បន្នំ ឥន្ទ្រិយំ. អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញាតាវីសុ អរហត្តផលធម្មេសុ ឧប្បន្នំ ឥន្ទ្រិយំ. តត្ថ តត្ថ តេន តេនាការេន ឧប្បន្នស្ស ញាណស្សេវេតំ អធិវចនំ. ឥទម្បិ សុត្តំ អត្ថុប្បត្តិកមេវ. សង្ឃមជ្ឈស្មិញ្ហិ ‘‘កតិ នុ ខោ លោកុត្តរិន្ទ្រិយានី’’តិ កថា ឧទបាទិ, អថ ភគវា តានិ ទស្សេន្តោ តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទ្រិយានីតិអាទិមាហ.

៤. ឯកពីជីសុត្តវណ្ណនា

៤៩៤. ចតុត្ថេ តតោ មុទុតរេហីតិ វិបស្សនតោ និស្សក្កំ វេទិតព្ពំ. សមត្តានិ ហិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ អរហត្តមគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ, តតោ មុទុតរានិ អន្តរាបរិនិព្ពាយិស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ, តតោ មុទុតរានិ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយិស្ស, តតោ មុទុតរានិ អសង្ខារបរិនិព្ពាយិស្ស, តតោ មុទុតរានិ សសង្ខារបរិនិព្ពាយិស្ស, តតោ មុទុតរានិ ឧទ្ធំសោតអកនិដ្ឋគាមិស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ នាម. ឥធាបិ បុរិមនយេនេវ អរហត្តមគ្គេ ឋត្វា បញ្ច និស្សក្កានិ នីហរិតព្ពានិ.

យថា បន បុរិមនយេ សកទាគាមិមគ្គេ ឋត្វា តីណិ និស្សក្កានិ, ឯវមិធ បញ្ច នីហរិតព្ពានិ. សកទាគាមិមគ្គស្ស ហិ វិបស្សនិន្ទ្រិយេហិ មុទុតរានិ សោតាបត្តិមគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ, សោតាបត្តិមគ្គស្ស ច តេហិ វិបស្សនិន្ទ្រិយេហិ មុទុតរានិ ឯកពីជិអាទីនំ មគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ.

ឯត្ថ ច ឯកពីជីតិអាទីសុ យោ សោតាបន្នោ ហុត្វា ឯកមេវ អត្តភាវំ ជនេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, អយំ ឯកពីជី នាម. យថាហ ‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ ឯកពីជី, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ, សោ ឯកញ្ញេវ មានុសកំ ភវំ សន្ធាវិត្វា សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ឯកពីជី’’តិ (បុ. ប. ៣៣).

យោ បន ទ្វេ តយោ ភវេ សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ, អយំ កោលំកោលោ នាម. យថាហ ‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ កោលំកោលោ. ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ, សោ ទ្វេ វា តីណិ វា កុលានិ សន្ធាវិត្វា សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ កោលំកោលោ’’តិ (បុ. ប. ៣២). តត្ថ កុលានីតិ ភវា វេទិតព្ពា. ‘‘ទ្វេ វា តីណិ វា’’តិ ឥទំ ទេសនាមត្តមេវ, យាវ ឆដ្ឋភវា សំសរន្តោ បន កោលំកោលោវ ហោតិ.

យស្ស សត្តក្ខត្តុំ បរមា ឧបបត្តិ, អដ្ឋមំ ភវំ នាទិយតិ, អយំ សត្តក្ខត្តុបរមោ នាម. យថាហ ‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ សត្តក្ខត្តុបរមោ. ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ, សោ សត្តក្ខត្តុំ ទេវេ ច មនុស្សេ ច សន្ធាវិត្វា សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សត្តក្ខត្តុបរមោ’’តិ (បុ. ប. ៣១).

ភគវតា គហិតនាមវសេនេវ ចេតានិ តេសំ នាមានិ. ‘‘ឯត្តកញ្ហិ ឋានំ គតោ ឯកពីជី នាម ហោតិ, ឯត្តកំ កោលំកោលោ, ឯត្តកំ សត្តក្ខត្តុបរមោ’’តិ ភគវតា ឯតេសំ នាមំ គហិតំ. និយមតោ បន ‘‘អយំ ឯកពីជី, អយំ កោលំកោលោ, អយំ សត្តក្ខត្តុបរមោ’’តិ នត្ថិ.

កោ បន នេសំ ឯតំ បភេទំ និយមេតីតិ? កេចិ បន ថេរា ‘‘បុព្ពហេតុ និយមេតី’’តិ វទន្តិ, កេចិ ‘‘បឋមមគ្គោ’’, កេចិ ‘‘ឧបរិម តយោ មគ្គា’’, កេចិ ‘‘តិណ្ណំ មគ្គានំ វិបស្សនា’’តិ. តត្ថ ‘‘បុព្ពហេតុ និយមេតី’’តិ វាទេ បឋមមគ្គស្ស ឧបនិស្សយោ កតោ នាម ហោតិ, ឧបរិ តយោ មគ្គា អនុបនិស្សយា ឧប្បន្នាតិ វចនំ អាបជ្ជតិ. ‘‘បឋមមគ្គោ និយមេតី’’តិ វាទេ ឧបរិ តិណ្ណំ មគ្គានំ និរត្ថកតា អាបជ្ជតិ. ‘‘ឧបរិ តយោ មគ្គា និយមេន្តី’’តិ វាទេ បឋមមគ្គេ អនុប្បន្នេវ ឧបរិ តយោ មគ្គា ឧប្បន្នាតិ អាបជ្ជតិ. ‘‘តិណ្ណំ មគ្គានំ វិបស្សនា និយមេតី’’តិ វាទោ បន យុជ្ជតិ. សចេ ហិ ឧបរិ តិណ្ណំ មគ្គានំ វិបស្សនា ពលវតី ហោតិ, ឯកពីជី នាម ហោតិ, តតោ មន្ទតរាយ កោលំកោលោ, តតោ មន្ទតរាយ សត្តក្ខត្តុបរមោតិ.

ឯកច្ចោ ហិ សោតាបន្នោ វដ្ដជ្ឈាសយោ ហោតិ វដ្ដាភិរតោ បុនប្បុនំ វដ្ដស្មិំយេវ វិចរតិ សន្ទិស្សតិ. អនាថបិណ្ឌិកោ សេដ្ឋិ, វិសាខា ឧបាសិកា, ចូឡរថមហារថា ទេវបុត្តា, អនេកវណ្ណោ ទេវបុត្តោ, សក្កោ ទេវរាជា, នាគទត្តោ ទេវបុត្តោតិ ឥមេ ហិ ឯត្តកា ជនា វដ្ដជ្ឈាសយា វដ្ដាភិរតា អាទិតោ បដ្ឋាយ ឆ ទេវលោកេ សោធេត្វា អកនិដ្ឋេ ឋត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, ឥមេ ឥធ ន គហិតា. ន កេវលញ្ចិមេ, យោបិ មនុស្សេសុយេវ សត្តក្ខត្តុំ សំសរិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, យោបិ ទេវលោកេ និព្ពត្តោ ទេវេសុយេវ សត្តក្ខត្តុំ អបរាបរំ សំសរិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, ឥមេបិ ឥធ ន គហិតា. កាលេន ទេវេ, កាលេន មនុស្សេ សំសរិត្វា បន អរហត្តំ បាបុណន្តោវ ឥធ គហិតោ. តស្មា សត្តក្ខត្តុបរមោតិ ឥទំ ឥធដ្ឋកវោកិណ្ណសុក្ខវិបស្សកស្ស នាមំ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ធម្មានុសារី សទ្ធានុសារីតិ ឯត្ថ បន ឥមស្មិំ សាសនេ លោកុត្តរធម្មំ និព្ពត្តេន្តស្ស ទ្វេ ធុរានិ, ទ្វេ សីសានិ, ទ្វេ អភិនិវេសា – សទ្ធាធុរំ, បញ្ញាធុរំ, សទ្ធាសីសំ, បញ្ញាសីសំ, សទ្ធាភិនិវេសោ, បញ្ញាភិនិវេសោតិ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ ‘‘សចេ សទ្ធាយ សក្កា និព្ពត្តេតុំ, និព្ពត្តេស្សាមិ លោកុត្តរមគ្គ’’ន្តិ សទ្ធំ ធុរំ កត្វា សោតាបត្តិមគ្គំ និព្ពត្តេតិ, សោ មគ្គក្ខណេ សទ្ធានុសារី នាម ហោតិ. ផលក្ខណេ បន សទ្ធាវិមុត្តោ នាម ហុត្វា ឯកពីជី កោលំកោលោ សត្តក្ខត្តុបរមោតិ តិវិធោ ហោតិ. តត្ថ ឯកេកោ ទុក្ខាបដិបទាទិវសេន ចតុព្ពិធភាវំ អាបជ្ជតីតិ សទ្ធាធុរេន ទ្វាទស ជនា ហោន្តិ.

យោ បន ‘‘សចេ បញ្ញាយ សក្កា និព្ពត្តេតុំ, និព្ពត្តេស្សាមិ លោកុត្តរមគ្គ’’ន្តិ បញ្ញំ ធុរំ កត្វា សោតាបត្តិមគ្គំ និព្ពត្តេតិ, សោ មគ្គក្ខណេ ធម្មានុសារី នាម ហោតិ. ផលក្ខណេ បន បញ្ញាវិមុត្តោ នាម ហុត្វា ឯកពីជិអាទិភេទេន ទ្វាទសភេទោវ ហោតិ. ឯវំ ទ្វេ មគ្គដ្ឋា ផលក្ខណេ ចតុវីសតិ សោតាបន្នា ហោន្តីតិ.

តិបិដកតិស្សត្ថេរោ កិរ ‘‘តីណិ បិដកានិ សោធេស្សាមី’’តិ បរតីរំ គតោ. តំ ឯកោ កុដុម្ពិកោ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋាសិ, ថេរោ អាគមនកាលេ ‘‘គច្ឆាមិ ឧបាសកា’’តិ អាហ. ‘‘កហំ ភន្តេ’’តិ? ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិក’’ន្តិ. ‘‘ន សក្កា, ភន្តេ, មយា គន្តុំ, ភទ្ទន្តំ បន និស្សាយ មយា សាសនស្ស គុណោ ញាតោ, តុម្ហាកំ បរម្មុខា កីទិសំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមាមី’’តិ? អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘យោ ភិក្ខុ ចតុវីសតិ សោតាបន្នេ ទ្វាទស សកទាគាមី អដ្ឋចត្តាលីស អនាគាមី ទ្វាទស អរហន្តេ ទស្សេត្វា ធម្មកថំ កថេតុំ សក្កោតិ, ឯវរូបំ ភិក្ខុំ ឧបដ្ឋាតុំ វដ្ដតី’’តិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វិបស្សនា កថិតាតិ.

៥-១០. សុទ្ធកសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៩៥-៥០០. បញ្ចមេ ចក្ខុ ច តំ ចក្ខុទ្វារេ និព្ពត្តានំ ធម្មានំ អាធិបតេយ្យសង្ខាតេន ឥន្ទដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយញ្ចាតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ. សោតិន្ទ្រិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ. ឥមស្មិំ វគ្គេ បឋមសុត្តញ្ចេវ ឆដ្ឋាទីនិ ច បញ្ចាតិ ឆ សុត្តានិ ចតុសច្ចវសេន កថិតានីតិ.

ឆឡិន្ទ្រិយវគ្គោ តតិយោ.

៤. សុខិន្ទ្រិយវគ្គោ

១-៥. សុទ្ធិកសុត្តាទិវណ្ណនា

៥០១-៥០៥. ចតុត្ថវគ្គស្ស បឋមេ សុខញ្ច តំ សហជាតានំ អាធិបតេយ្យសង្ខាតេន ឥន្ទដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយញ្ចាតិ សុខិន្ទ្រិយំ. ទុក្ខិន្ទ្រិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច សុខិន្ទ្រិយទុក្ខិន្ទ្រិយទោមនស្សិន្ទ្រិយានិ កាមាវចរានេវ, សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឋបេត្វា អរូបាវចរំ សេសំ តេភូមកំ, ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ ចតុភូមកំ. ទុតិយាទីនិ ចត្តារិ ចតុសច្ចវសេនេវ កថិតានិ.

៦. បឋមវិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៥០៦. ឆដ្ឋេ កាយិកន្តិ កាយបសាទវត្ថុកំ. សុខន្តិ អយមស្ស សរូបនិទ្ទេសោ. សាតន្តិ តស្សេវ វេវចនំ, មធុរន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កាយសម្ផស្សជន្តិ កាយសម្ផស្សតោ ជាតំ. សុខំ សាតន្តិ វុត្តនយមេវ. វេទយិតន្តិ អយមស្ស សព្ពវេទនាសាធារណោ អញ្ញធម្មវិសិដ្ឋោ សភាវនិទ្ទេសោ. ឥមិនា នយេន សេសេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កាយិកំ វា ចេតសិកំ វាតិ ឯត្ថ បន ចក្ខាទយោ ចត្តារោ បសាទកាយេ វត្ថុំ កត្វា ឧប្បត្តិវសេន កាយិកន្តិ វុត្តំ. កាយបសាទវត្ថុកំ បន អទុក្ខមសុខំ នាម នត្ថិ.

៩. កដ្ឋោបមសុត្តវណ្ណនា

៥០៩. នវមេ ទ្វិន្នំ កដ្ឋានន្តិ ទ្វិន្នំ អរណីនំ. សង្ឃដ្ដនសមោធានាតិ សង្ឃដ្ដនេន ចេវ សមោធានេន ច. ឧស្មាតិ ឧសុមាការោ. តេជោតិ អគ្គិធូមោ. ឯត្ថ ច អធរារណី វិយ វត្ថារម្មណំ, ឧត្តរារណី វិយ ផស្សោ, សង្ឃដ្ដោ វិយ ផស្សសង្ឃដ្ដនំ, អគ្គិ វិយ វេទនា ទដ្ឋព្ពា. វត្ថារម្មណំ វា ឧត្តរារណី វិយ, ផស្សោ អធរារណី វិយ ទដ្ឋព្ពោ.

១០. ឧប្បដិបាដិកសុត្តវណ្ណនា

៥១០. ទសមំ យថាធម្មរសេន បដិបាដិយា វុត្តម្បិ ឥមស្មិំ ឥន្ទ្រិយវិភង្គេ សេសសុត្តានិ វិយ អទេសិតត្តា ឧប្បដិបាដិកសុត្តំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ និមិត្តន្តិអាទីនិ សព្ពានិ បច្ចយវេវចនានេវ. ទុក្ខិន្ទ្រិយញ្ច បជានាតីតិ ទុក្ខសច្ចវសេនេវ បជានាតិ. ទុក្ខិន្ទ្រិយសមុទយន្តិ កណ្ដកេន វា វិទ្ធស្ស មង្កុលេន វា ទដ្ឋស្ស បច្ចត្ថរណេ វា វលិយា ផុដ្ឋស្ស ទុក្ខសហគតំ កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ឯតស្ស សមុទយោតិ បជានាតិ.

បរតោ ទោមនស្សិន្ទ្រិយសមុទយន្តិអាទីសុបិ តេសំ តេសំ ការណវសេនេវ សមុទយោ វេទិតព្ពោ. បត្តចីវរាទីនំ វា ហិ សង្ខារានំ សទ្ធិវិហារិកាទីនំ វា សត្តានំ វិនាសេន ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ តេសំ វិនាសំ តស្ស សមុទយោតិ បជានាតិ. សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា វរសយនេ និបន្នស្ស ហត្ថបាទសម្ពាហនតាលវណ្ដវាតាទិសម្ផស្សេន សុខិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ផស្សំ តស្ស សមុទយោតិ បជានាតិ. វុត្តប្បការានំ បន សត្តសង្ខារានំ មនាបានំ បដិលាភវសេន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ បដិលាភំ តស្ស សមុទយោតិ បជានាតិ. មជ្ឈត្តាការេន បន ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ សត្តសង្ខារេសុ មជ្ឈត្តាការំ តស្ស សមុទយោតិ បជានាតិ.

កត្ថ ចុប្បន្នំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ, ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហីតិអាទីសុ បន អយំ ឯកតោវ វិនិច្ឆយកថា – ទុក្ខិន្ទ្រិយញ្ហិ បឋមជ្ឈានស្ស ឧបចារក្ខណេយេវ និរុជ្ឈតិ បហីនំ ហោតិ, ទោមនស្សាទីនិ ទុតិយជ្ឈានាទីនំ. ឯវំ សន្តេបិ តេសំ អតិសយនិរោធត្តា អយំ ឈានេសុយេវ និរោធោ វុត្តោ. អតិសយនិរោធោ ហិ តេសំ បឋមជ្ឈានាទីសុ, ន និរោធោយេវ, និរោធោយេវ បន ឧបចារក្ខណេ, នាតិសយនិរោធោ. តថា ហិ នានាវជ្ជនេ បឋមជ្ឈានុបចារេ និរុទ្ធស្សាបិ ទុក្ខិន្ទ្រិយស្ស ឌំសមកសាទិសម្ផស្សេន វា វិសមាសនុបតាបេន វា សិយា ឧប្បត្តិ, ន ត្វេវ អន្តោអប្បនាយំ. ឧបចារេ វា និរុទ្ធម្បេតំ ន សុដ្ឋុ និរុទ្ធំ ហោតិ បដិបក្ខេន អវិហតត្តា. អន្តោអប្បនាយំ បន បីតិផរណេន សព្ពោ កាយោ សុខោក្កន្តោ ហោតិ, សុខោក្កន្តកាយស្ស ច សុដ្ឋុ និរុទ្ធំ ហោតិ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ បដិបក្ខេន វិហតត្តា. នានាវជ្ជនេយេវ ច ទុតិយជ្ឈានុបចារេ បហីនស្ស ទោមនស្សិន្ទ្រិយស្ស យស្មា ឯតំ វិតក្កវិចារបច្ចយេបិ កាយកិលមថេ ចិត្តុបឃាតេ ច សតិ ឧប្បជ្ជតិ, វិតក្កវិចារាភាវេ នេវ ឧប្បជ្ជតិ. យត្ថ បន ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ វិតក្កវិចារភាវេ, អប្បហីនា ឯវ ច ទុតិយជ្ឈានុបចារេ វិតក្កវិចារាតិ តត្ថស្ស សិយា ឧប្បត្តិ. ន ត្វេវ ទុតិយជ្ឈានេ បហីនបច្ចយត្តា. តថា តតិយជ្ឈានុបចារេ បហីនស្សាបិ សុខិន្ទ្រិយស្ស បីតិសមុដ្ឋានបណីតរូបផុដ្ឋកាយស្ស សិយា ឧប្បត្តិ, ន ត្វេវ តតិយជ្ឈានេ. តតិយជ្ឈានេ ហិ សុខស្ស បច្ចយភូតា បីតិ សព្ពសោ និរុទ្ធា. តថា ចតុត្ថជ្ឈានុបចារេ បហីនស្សាបិ សោមនស្សិន្ទ្រិយស្ស អាសន្នត្តា អប្បនាប្បត្តាយ ឧបេក្ខាយ អភាវេន សម្មា អនតិក្កន្តត្តា ច សិយា ឧប្បត្តិ, ន ត្វេវ ចតុត្ថជ្ឈានេ. តស្មា ‘‘ឯត្ថ ចុប្បន្នំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតី’’តិ តត្ថ តត្ថ អបរិសេសគ្គហណំ កតំ.

យំ បនេត្ថ តទត្ថាយ ចិត្តំ ឧបសំហរតីតិ វុត្តំ, តត្ថ អលាភី សមានោ ឧប្បាទនត្ថាយ ចិត្តំ ឧបសំហរតិ, លាភី សមានោ សមាបជ្ជនត្ថាយាតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមេសុ ទ្វីសុបិ សុត្តេសុ សម្មសនវារោវ កថិតោតិ.

សុខិន្ទ្រិយវគ្គោ ចតុត្ថោ.

៥. ជរាវគ្គោ

១. ជរាធម្មសុត្តវណ្ណនា

៥១១. បញ្ចមវគ្គស្ស បឋមេ បច្ឆាតបេតិ បាសាទច្ឆាយាយ បុរត្ថិមទិសំ បដិច្ឆន្នត្តា បាសាទស្ស បច្ឆិមទិសាភាគេ អាតបោ ហោតិ, តស្មិំ ឋានេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោតិ អត្ថោ. បិដ្ឋិំ ឱតាបយមានោតិ យស្មា សម្មាសម្ពុទ្ធស្សបិ ឧបាទិន្នកសរីរេ ឧណ្ហកាលេ ឧណ្ហំ ហោតិ, សីតកាលេ សីតំ, អយញ្ច ហិមបាតសីតសមយោ. តស្មា មហាចីវរំ ឱតារេត្វា សូរិយរស្មីហិ បិដ្ឋិំ ឱតាបយមានោ និសីទិ.

កិំ បន ពុទ្ធរស្មិយោ មទ្ទិត្វា សូរិយរស្មិ អន្តោ បវិសិតុំ សក្កោតីតិ? ន សក្កោតិ. ឯវំ សន្តេ កិំ តាបេតីតិ? រស្មិតេជំ. យថេវ ហិ ឋិតមជ្ឈន្ហិកេ បរិមណ្ឌលាយ ឆាយាយ រុក្ខមូលេ និសិន្នស្ស កិញ្ចាបិ សូរិយរស្មិយោ សរីរំ ន ផុសន្តិ, សព្ពទិសាសុ បន តេជោ ផរតិ, អគ្គិជាលាហិ បរិក្ខិត្តោ វិយ ហោតិ, ឯវំ សូរិយរស្មីសុ ពុទ្ធរស្មិយោ មទ្ទិត្វា អន្តោ បវិសិតុំ អសក្កុណន្តីសុបិ សត្ថា តេជំ តាបេន្តោ និសិន្នោតិ វេទិតព្ពោ.

អនោមជ្ជន្តោតិ បិដ្ឋិបរិកម្មករណវសេន អនុមជ្ជន្តោ. អច្ឆរិយំ ភន្តេតិ ថេរោ ភគវតោ បិដ្ឋិតោ មហាចីវរំ ឱតារេត្វា និសិន្នស្ស ទ្វិន្នំ អំសកូដានំ អន្តរេ សុវណ្ណាវដ្ដំ វិយ កេសគ្គប្បមាណំ វលិយាវដ្ដំ ទិស្វា – ‘‘ឯវរូបេបិ នាម សរីរេ ជរា បញ្ញាយតី’’តិ សញ្ជាតសំវេគោ ជរំ គរហន្តោ ឯវមាហ. គរហនច្ឆរិយំ នាម កិរេតំ.

ន ចេវំ ទានិ, ភន្តេ, ភគវតោ តាវ បរិសុទ្ធោតិ យថា បកតិយា ឆវិវណ្ណោ បរិសុទ្ធោ, ន ឯវមេតរហីតិ ទីបេន្តោ ឯវមាហ. តថាគតស្ស ហិ ទហរកាលេ សង្កុសតសមព្ភាហតំ ឧសភចម្មំ វិយ វិហតវលិកោ កាយោ ហោតិ, តស្មិំ ឋបិតោ ហត្ថោ ភស្សតេវ, ន សន្តិដ្ឋតិ, តេលបុញ្ឆនាការប្បត្តោ វិយ ហោតិ. មហល្លកកាលេ បន សិរាជាលា មិលាយន្តិ, សន្ធិបព្ពានិ សិថិលានិ ហោន្តិ, មំសំ អដ្ឋិតោ មុច្ចិត្វា សិថិលភាវំ អាបជ្ជិត្វា តត្ថ តត្ថ ឱលម្ពតិ. ពុទ្ធានំ បន ឯវរូបំ ន ហោតិ. អញ្ញេសំ អបាកដំ, សន្តិកាវចរត្តា អានន្ទត្ថេរស្សេវ បាកដំ ហោតិ, តស្មា ឯវមាហ.

សិថិលានិ ច គត្តានីតិ អញ្ញេសំ មុខេ អំសកូដន្តរេហិ តេសុ តេសុ ឋានេសុ វលិយោ សន្តិដ្ឋន្តិ, សត្ថុ បនេតំ នត្ថិ, ថេរោ ច ទ្វិន្នំ អំសកូដានំ អន្តរេ វលិយាវដ្ដកំ ទិស្វា ឯវមាហ. សព្ពានិ វលិយជាតានីតិ ឥទម្បិ អត្តនោ បាកដវសេន ឯវមាហ – សត្ថុ បន អញ្ញេសំ វិយ វលិយោ នាម នត្ថិ. បុរតោ បព្ភារោ ច កាយោតិ សត្ថា ព្រហ្មុជុគត្តោ, ទេវនគរេ សមុស្សិតសុវណ្ណតោរណំ វិយស្ស កាយោ ឧជុកមេវ ឧគ្គតោ. មហល្លកកាលេ បន កាយោ បុរតោ វង្កោ ហោតិ, ស្វាយំ អញ្ញេសំ អបាកដោ, សន្តិកាវចរត្តា បន ថេរស្សេវ បាកដោ, តស្មា ឯវមាហ. ទិស្សតិ ច ឥន្ទ្រិយានំ អញ្ញថត្តន្តិ ឥន្ទ្រិយានិ នាម ន ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានិ. យតោ បន បកតិយា បរិសុទ្ធោ ឆវិវណ្ណោ, ឥទានិ ន តថា បរិសុទ្ធោ, អំសកូដន្តរេ វលិ បញ្ញាយតិ, ព្រហ្មុជុកាយោ បុរតោ វង្កោ, ឥមិនាវ ការណេន ចក្ខាទីនញ្ច ឥន្ទ្រិយានំ អញ្ញថត្តេន ភវិតព្ពន្តិ នយគ្គាហតោ ឯវមាហ. ធី តំ ជម្មិ ជរេ អត្ថូតិ លាមកេ ជរេ ធី តំ តុយ្ហំ ហោតុ, ធិក្ការោ តំ ផុសតុ. ពិម្ពន្តិ អត្តភាវោ.

២. ឧណ្ណាភព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៥១២. ទុតិយេ គោចរវិសយន្តិ គោចរភូតំ វិសយំ. អញ្ញមញ្ញស្សាតិ ចក្ខុ សោតស្ស, សោតំ វា ចក្ខុស្សាតិ ឯវំ ឯកំ ឯកស្ស គោចរវិសយំ ន បច្ចនុភោតិ. សចេ ហិ នីលាទិភេទំ រូបារម្មណំ សមោធានេត្វា សោតិន្ទ្រិយស្ស ឧបនេយ្យ – ‘‘ឥង្ឃ ត្វំ តាវ នំ វវត្ថបេហិ វិភាវេហិ ‘កិន្នាមេតំ អារម្មណ’’’ន្តិ. ចក្ខុវិញ្ញាណំ វិនាបិ មុខេន អត្តនោ ធម្មតាយ ឯវំ វទេយ្យ – ‘‘អរេ, អន្ធពាល, វស្សសតម្បិ វស្សសហស្សម្បិ វស្សសតសហស្សម្បិ បរិធាវមានោ អញ្ញត្រ មយា កុហិំ ឯតស្ស ជាននកំ លភិស្សសិ, តំ អាហរ, ចក្ខុបសាទេ ឧបនេហិ, អហមេតំ អារម្មណំ ជានិស្សាមិ – យទិ វា នីលំ, យទិ វា បីតកំ. ន ហិ ឯសោ អញ្ញស្ស វិសយោ, មយ្ហមេវេសោ វិសយោ’’តិ. សេសទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវមេតានិ អញ្ញមញ្ញស្ស គោចរវិសយំ ន បច្ចនុភោន្តិ នាម.

កិំ បដិសរណន្តិ ឯតេសំ កិំ បដិសរណំ, កិំ ឯតានិ បដិសរន្តីតិ បុច្ឆតិ. មនោ បដិសរណន្តិ ជវនមនោ បដិសរណំ. មនោវ នេសន្តិ មនោទ្វារិកជវនមនោវ ឯតេសំ គោចរវិសយំ រជ្ជនាទិវសេន អនុភោតិ. ចក្ខុវិញ្ញាណញ្ហិ រូបទស្សនមត្តមេវ, ឯត្ថ រជ្ជនំ វា ទុស្សនំ វា មុយ្ហនំ វា នត្ថិ. ឯកស្មិំ បន ទ្វារេ ជវនំ រជ្ជតិ វា ទុស្សតិ វា មុយ្ហតិ វា. សោតវិញ្ញាណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្រាយំ ឧបមា – បញ្ច កិរ ទុព្ពលភោជកា រាជានំ សេវិត្វា កិច្ឆេន កសិរេន ឯកស្មិំ បញ្ចកុលិកេ គាមេ បរិត្តកំ អាយំ លភិំសុ. តេសំ តត្ថ មច្ឆភាគោ មំសភាគោ, អទ្ទុកហាបណោ វា យោត្តកហាបណោ វា មាសកហាបណោ វា អដ្ឋកហាបណោ វា សោឡសកហាបណោ វា ចតុសដ្ឋិកហាបណោ វា ទណ្ឌោតិ ឯត្តកមត្តមេវ បាបុណាតិ, សតវត្ថុកំ បញ្ចសតវត្ថុកំ សហស្សវត្ថុកំ មហាពលិំ រាជាវ គណ្ហាតិ.

តត្ថ បញ្ចកុលិកគាមា វិយ បញ្ចបសាទា ទដ្ឋព្ពា, បញ្ច ទុព្ពលភោជកា វិយ បញ្ចវិញ្ញាណានិ; រាជា វិយ ជវនំ, ទុព្ពលភោជកានំ បរិត្តកអាយបាបុណនំ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ រូបទស្សនាទិមត្តំ, រជ្ជនាទិ បន ឯតេសុ នត្ថិ. រញ្ញោ មហាពលិគ្គហណំ វិយ តេសុ ទ្វារេសុ ជវនស្ស រជ្ជនាទីនិ វេទិតព្ពានិ. ឯវមេត្ថ មនោតិ កុសលាកុសលជវនំ វុត្តំ.

សតិ បដិសរណន្តិ មគ្គសតិ បដិសរណំ. ជវនមនោ ហិ មគ្គសតិំ បដិសរតិ. វិមុត្តីតិ ផលវិមុត្តិ. បដិសរណន្តិ ផលវិមុត្តិយា និព្ពានំ បដិសរណំ. តញ្ហិ សា បដិសរតិ. នាសក្ខិ បញ្ហស្ស បរិយន្តំ គហេតុន្តិ បញ្ហស្ស បរិច្ឆេទំ បមាណំ គហេតុំ នាសក្ខិ, អប្បដិសរណំ ធម្មំ ‘‘សប្បដិសរណ’’ន្តិ បុច្ឆិ. និព្ពានំ នាមេតំ អប្បដិសរណំ, ន កិញ្ចិ បដិសរតិ. និព្ពានោគធន្តិ និព្ពានព្ភន្តរំ និព្ពានំ អនុបវិដ្ឋំ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. និព្ពានបរាយណន្តិ និព្ពានំ បរំ អយនមស្ស បរា គតិ, ន តតោ បរំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. និព្ពានំ បរិយោសានំ អវសានំ អស្សាតិ និព្ពានបរិយោសានំ.

មូលជាតា បតិដ្ឋិតាតិ មគ្គេន អាគតសទ្ធា វុច្ចតិ. ឥមម្ហិ ចេ, ភិក្ខវេ, សមយេតិ កិំ សន្ធាយាហ? ឈានអនាគាមិតំ. តស្មិញ្ហិ សមយេ ព្រាហ្មណស្ស បឋមមគ្គេន បញ្ច អកុសលចិត្តានិ បហីនានិ, បឋមជ្ឈានេន បញ្ច នីវរណានីតិ ឈានអនាគាមិដ្ឋានេ ឋិតោ. សោ អបរិហីនជ្ឈានោ កាលំ កត្វា តត្ថេវ បរិនិព្ពាយេយ្យ. សចេ បនស្ស បុត្តទារំ អនុសាសន្តស្ស កម្មន្តេ វិចារេន្តស្ស ឈានំ នស្សតិ, នដ្ឋេ ឈានេ គតិ អនិពទ្ធា ហោតិ, អនដ្ឋេ បន និពទ្ធាតិ ឥមំ ឈានអនាគាមិតំ សន្ធាយ ឯវមាហ.

៣. សាកេតសុត្តវណ្ណនា

៥១៣. តតិយេ អញ្ជនវនេតិ អញ្ជនវណ្ណបុប្ផានំ រុក្ខានំ រោបិតវនេ. យំ, ភិក្ខវេ, សទ្ធិន្ទ្រិយំ, តំ សទ្ធាពលន្តិ តញ្ហិ អធិមោក្ខលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋេន សទ្ធិន្ទ្រិយំ, អស្សទ្ធិយេ អកម្បនេន សទ្ធាពលំ. ឥតរេសំ បគ្គហឧបដ្ឋានអវិក្ខេបបជាននលក្ខណេសុ ឥន្ទដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយភាវោ, កោសជ្ជមុដ្ឋសច្ចវិក្ខេបាវិជ្ជាសុ អកម្បនេន ពលភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯវមេវ ខោតិ តស្សា នទិយា ឯកសោតំ វិយ សទ្ធាវីរិយសតិសមាធិបញ្ញាវសេន ឯតេសំ និន្នានាករណំ វេទិតព្ពំ, ទ្វេ សោតានិ វិយ ឥន្ទដ្ឋអកម្បនដ្ឋេហិ ឥន្ទ្រិយពលវសេន នានាករណំ វេទិតព្ពំ.

៤. បុព្ពកោដ្ឋកសុត្តវណ្ណនា

៥១៤. ចតុត្ថេ អមតោគធន្តិ អមតព្ភន្តរំ. អមតបរាយណន្តិ អមតនិព្ពត្តិកំ. អមតបរិយោសានន្តិ អមតនិដ្ឋំ. សាធុ សាធូតិ ថេរស្ស ព្យាករណំ បសំសន្តោ សាធុការំ ទេតិ.

៥. បឋមបុព្ពារាមសុត្តវណ្ណនា

៥១៥. បញ្ចមេ តទន្វយាតិ តំ អនុគច្ឆមានា, អនុវត្តមានាតិ អត្ថោ. បុព្ពកោដ្ឋកំ អាទិំ កត្វា បដិបាដិយា ឆសុ សុត្តេសុ ផលិន្ទ្រិយានេវ កថិតានិ.

១០. អាបណសុត្តវណ្ណនា

៥២០. ទសមេ ឥមេ ខោ តេ ធម្មាតិ ឧបរិ សហ វិបស្សនាយ តយោ មគ្គា. យេ មេ បុព្ពេ សុតាវ អហេសុន្តិ យេ ធម្មា មយា បុព្ពេ ‘‘អរហត្តផលិន្ទ្រិយំ នាម អត្ថី’’តិ កថេន្តានំយេវ សុតា អហេសុំ. កាយេន ច ផុសិត្វាតិ នាមកាយេន ច ផុសិត្វា បដិលភិត្វា. បញ្ញាយ ច អតិវិជ្ឈ បស្សាមីតិ បច្ចវេក្ខណបញ្ញាយ ច អតិវិជ្ឈិត្វា បស្សាមិ. យា ហិស្ស, ភន្តេ, សទ្ធាតិ អយំ កតរសទ្ធា? ចតូហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សម្បយុត្តា សទ្ធា ហេដ្ឋា កថិតាវ, អយំ បន បច្ចវេក្ខណសទ្ធា. សម្បយុត្តសទ្ធា ហិ មិស្សកា, បច្ចវេក្ខណសទ្ធា លោកិយាវ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

ជរាវគ្គោ បញ្ចមោ.

៦. សូករខតវគ្គោ

១. សាលសុត្តវណ្ណនា

៥២១. ឆដ្ឋវគ្គស្ស បឋមេ សូរេនាតិ សូរភាវេន. ពោធាយាតិ ពុជ្ឈនត្ថាយ.

២. មល្លិកសុត្តវណ្ណនា

៥២២. ទុតិយេ មល្លេសូតិ ឯវំនាមកេ ជនបទេ. ឥមស្មិំ សុត្តេ ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានិ មិស្សកានិ, អរិយញាណំ លោកុត្តរំ. តម្បិ បន ចតុក្កិន្ទ្រិយនិស្សិតំ កត្វា មិស្សកន្តិ ភាជេតុំ វដ្ដតិ.

៣. សេខសុត្តវណ្ណនា

៥២៣. តតិយេ ន ហេវ ខោ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតីតិ ន នាមកាយេន ផុសិត្វា បដិលភិត្វា វិហរតិ, ផុសិតុំ បដិលភិតុំ ន សក្កោតិ. បញ្ញាយ ច អតិវិជ្ឈ បស្សតីតិ បច្ចវេក្ខណបញ្ញាយ បន ‘‘ឧបរិ អរហត្តផលិន្ទ្រិយំ នាម អត្ថី’’តិ បជានាតិ. អសេខភូមិយំ ផុសិត្វា វិហរតីតិ បដិលភិត្វា វិហរតិ. បញ្ញាយាតិ បច្ចវេក្ខណបញ្ញាយ ‘‘អរហត្តផលិន្ទ្រិយំ នាម អត្ថី’’តិ បជានាតិ. ន កុហិញ្ចិ កិស្មិញ្ចីតិ ទ្វេបិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានេវ, កិស្មិញ្ចិ ភវេ ន ឧប្បជ្ជិស្សន្តីតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ លោកុត្តរានិ, ឆ លោកិកានិ វដ្ដនិស្សិតានេវ កថិតានិ.

៤-៥. បទសុត្តាទិវណ្ណនា

៥២៤-៥២៥. ចតុត្ថេ យានិ កានិចិ បទានិ ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ យានិ កានិចិ ធម្មបទានិ, យេ កេចិ ធម្មកោដ្ឋាសា, ពុជ្ឈនត្ថាយ សំវត្តន្តិ. បញ្ចមំ ឧត្តានមេវ.

៦-៧. បតិដ្ឋិតសុត្តាទិវណ្ណនា

៥២៦-៥២៧. ឆដ្ឋេ ចិត្តំ រក្ខតិ អាសវេសុ ច សាសវេសុ ច ធម្មេសូតិ តេភូមកធម្មេ អារព្ភ អាសវុប្បត្តិំ វារេន្តោ អាសវេសុ ច សាសវេសុ ច ធម្មេសុ ចិត្តំ រក្ខតិ នាម. សត្តមំ ឧត្តានមេវ.

៨. សូករខតសុត្តវណ្ណនា

៥២៨. អដ្ឋមេ សូករខតាយន្តិ សូករខតលេណេ. កស្សបពុទ្ធកាលេ កិរ តំ លេណំ ឯកស្មិំ ពុទ្ធន្តរេ បថវិយា វឌ្ឍមានាយ អន្តោភូមិគតំ ជាតំ. អថេកទិវសំ ឯកោ សូករោ តស្ស ឆទនបរិយន្តសមីបេ បំសុំ ខណិ. ទេវេ វុដ្ឋេ បំសុ ធោតា, ឆទនបរិយន្តោ បាកដោ អហោសិ. ឯកោ វនចរកោ ទិស្វា ‘‘បុព្ពេ សីលវន្តេហិ បរិភុត្តដ្ឋានេន ភវិតព្ពំ, បដិជគ្គិស្សាមិ ន’’ន្តិ សមន្តតោ បំសុំ អបនេត្វា លេណំ សោធេត្វា កុដិបរិក្ខេបំ កត្វា ទ្វារវាតបានំ យោជេត្វា សុបរិនិដ្ឋិតសុធាកម្មចិត្តកម្មំ រជតបដ្ដសទិសាយ វាលិកាយ សន្ថរិតំ បរិវេណំ កត្វា មញ្ចបីឋំ បញ្ញាបេត្វា ភគវតោ វសនត្ថាយ អទាសិ, លេណំ គម្ភីរំ អហោសិ ឱតរិត្វា អារុហិតព្ពំ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. បរមនិបច្ចការន្តិ ភាវនបុំសកំ, បរមនិបច្ចការី ហុត្វា បវត្តមានោ បវត្តតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អនុត្តរំ យោគក្ខេមន្តិ អរហត្តំ. សប្បតិស្សោតិ សជេដ្ឋកោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សូករខតវគ្គោ ឆដ្ឋោ.

៧. ពោធិបក្ខិយវគ្គោ

៥៣១-៦៥០. សត្តមវគ្គេ សត្ត ផលានិ បុព្ពភាគានិ, តេសំ ហេដ្ឋា ទ្វេ ផលានិ អាទិំ កត្វា មិស្សកានិ. សេសមេត្ថ ឥតោ បរញ្ច សព្ពំ ឧត្តានមេវាតិ.

ឥន្ទ្រិយសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.