៣. ឆឡិន្ទ្រិយវគ្គោ

២. ជីវិតិន្ទ្រិយសុត្តវណ្ណនា

៤៩២. តតិយវគ្គស្ស ទុតិយេ ឥត្ថិន្ទ្រិយន្តិអាទីសុ ឥត្ថិភាវេ ឥន្ទដ្ឋំ ករោតីតិ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ. បុរិសភាវេ ឥន្ទដ្ឋំ ករោតីតិ បុរិសិន្ទ្រិយំ. ជីវិតេ ឥន្ទដ្ឋំ ករោតីតិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. អត្ថុប្បត្តិកំ កិរេតំ សុត្តំ. សង្ឃមជ្ឈស្មិញ្ហិ ‘‘កតិ នុ ខោ វដ្ដិន្ទ្រិយានី’’តិ កថា ឧទបាទិ, អថ ភគវា វដ្ដិន្ទ្រិយានិ ទស្សេន្តោ តីណិមានិ ភិក្ខវេតិអាទិមាហ.

៣. អញ្ញិន្ទ្រិយសុត្តវណ្ណនា

៤៩៣. តតិយេ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយន្តិ ‘‘អនមតគ្គេ សំសារេ អជានិតបុព្ពំ ធម្មំ ជានិស្សាមី’’តិ បដិបន្នស្ស សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ ឧប្បន្នំ ឥន្ទ្រិយំ. អញ្ញិន្ទ្រិយន្តិ តេសំយេវ ញាតធម្មានំ អាជាននាការេន សោតាបត្តិផលាទីសុ ឆសុ ឋានេសុ ឧប្បន្នំ ឥន្ទ្រិយំ. អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញាតាវីសុ អរហត្តផលធម្មេសុ ឧប្បន្នំ ឥន្ទ្រិយំ. តត្ថ តត្ថ តេន តេនាការេន ឧប្បន្នស្ស ញាណស្សេវេតំ អធិវចនំ. ឥទម្បិ សុត្តំ អត្ថុប្បត្តិកមេវ. សង្ឃមជ្ឈស្មិញ្ហិ ‘‘កតិ នុ ខោ លោកុត្តរិន្ទ្រិយានី’’តិ កថា ឧទបាទិ, អថ ភគវា តានិ ទស្សេន្តោ តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទ្រិយានីតិអាទិមាហ.

៤. ឯកពីជីសុត្តវណ្ណនា

៤៩៤. ចតុត្ថេ តតោ មុទុតរេហីតិ វិបស្សនតោ និស្សក្កំ វេទិតព្ពំ. សមត្តានិ ហិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ អរហត្តមគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ, តតោ មុទុតរានិ អន្តរាបរិនិព្ពាយិស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ, តតោ មុទុតរានិ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយិស្ស, តតោ មុទុតរានិ អសង្ខារបរិនិព្ពាយិស្ស, តតោ មុទុតរានិ សសង្ខារបរិនិព្ពាយិស្ស, តតោ មុទុតរានិ ឧទ្ធំសោតអកនិដ្ឋគាមិស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ នាម. ឥធាបិ បុរិមនយេនេវ អរហត្តមគ្គេ ឋត្វា បញ្ច និស្សក្កានិ នីហរិតព្ពានិ.

យថា បន បុរិមនយេ សកទាគាមិមគ្គេ ឋត្វា តីណិ និស្សក្កានិ, ឯវមិធ បញ្ច នីហរិតព្ពានិ. សកទាគាមិមគ្គស្ស ហិ វិបស្សនិន្ទ្រិយេហិ មុទុតរានិ សោតាបត្តិមគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ, សោតាបត្តិមគ្គស្ស ច តេហិ វិបស្សនិន្ទ្រិយេហិ មុទុតរានិ ឯកពីជិអាទីនំ មគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ.

ឯត្ថ ច ឯកពីជីតិអាទីសុ យោ សោតាបន្នោ ហុត្វា ឯកមេវ អត្តភាវំ ជនេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, អយំ ឯកពីជី នាម. យថាហ ‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ ឯកពីជី, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ, សោ ឯកញ្ញេវ មានុសកំ ភវំ សន្ធាវិត្វា សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ឯកពីជី’’តិ (បុ. ប. ៣៣).

យោ បន ទ្វេ តយោ ភវេ សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ, អយំ កោលំកោលោ នាម. យថាហ ‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ កោលំកោលោ. ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ, សោ ទ្វេ វា តីណិ វា កុលានិ សន្ធាវិត្វា សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ កោលំកោលោ’’តិ (បុ. ប. ៣២). តត្ថ កុលានីតិ ភវា វេទិតព្ពា. ‘‘ទ្វេ វា តីណិ វា’’តិ ឥទំ ទេសនាមត្តមេវ, យាវ ឆដ្ឋភវា សំសរន្តោ បន កោលំកោលោវ ហោតិ.

យស្ស សត្តក្ខត្តុំ បរមា ឧបបត្តិ, អដ្ឋមំ ភវំ នាទិយតិ, អយំ សត្តក្ខត្តុបរមោ នាម. យថាហ ‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ សត្តក្ខត្តុបរមោ. ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ, សោ សត្តក្ខត្តុំ ទេវេ ច មនុស្សេ ច សន្ធាវិត្វា សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សត្តក្ខត្តុបរមោ’’តិ (បុ. ប. ៣១).

ភគវតា គហិតនាមវសេនេវ ចេតានិ តេសំ នាមានិ. ‘‘ឯត្តកញ្ហិ ឋានំ គតោ ឯកពីជី នាម ហោតិ, ឯត្តកំ កោលំកោលោ, ឯត្តកំ សត្តក្ខត្តុបរមោ’’តិ ភគវតា ឯតេសំ នាមំ គហិតំ. និយមតោ បន ‘‘អយំ ឯកពីជី, អយំ កោលំកោលោ, អយំ សត្តក្ខត្តុបរមោ’’តិ នត្ថិ.

កោ បន នេសំ ឯតំ បភេទំ និយមេតីតិ? កេចិ បន ថេរា ‘‘បុព្ពហេតុ និយមេតី’’តិ វទន្តិ, កេចិ ‘‘បឋមមគ្គោ’’, កេចិ ‘‘ឧបរិម តយោ មគ្គា’’, កេចិ ‘‘តិណ្ណំ មគ្គានំ វិបស្សនា’’តិ. តត្ថ ‘‘បុព្ពហេតុ និយមេតី’’តិ វាទេ បឋមមគ្គស្ស ឧបនិស្សយោ កតោ នាម ហោតិ, ឧបរិ តយោ មគ្គា អនុបនិស្សយា ឧប្បន្នាតិ វចនំ អាបជ្ជតិ. ‘‘បឋមមគ្គោ និយមេតី’’តិ វាទេ ឧបរិ តិណ្ណំ មគ្គានំ និរត្ថកតា អាបជ្ជតិ. ‘‘ឧបរិ តយោ មគ្គា និយមេន្តី’’តិ វាទេ បឋមមគ្គេ អនុប្បន្នេវ ឧបរិ តយោ មគ្គា ឧប្បន្នាតិ អាបជ្ជតិ. ‘‘តិណ្ណំ មគ្គានំ វិបស្សនា និយមេតី’’តិ វាទោ បន យុជ្ជតិ. សចេ ហិ ឧបរិ តិណ្ណំ មគ្គានំ វិបស្សនា ពលវតី ហោតិ, ឯកពីជី នាម ហោតិ, តតោ មន្ទតរាយ កោលំកោលោ, តតោ មន្ទតរាយ សត្តក្ខត្តុបរមោតិ.

ឯកច្ចោ ហិ សោតាបន្នោ វដ្ដជ្ឈាសយោ ហោតិ វដ្ដាភិរតោ បុនប្បុនំ វដ្ដស្មិំយេវ វិចរតិ សន្ទិស្សតិ. អនាថបិណ្ឌិកោ សេដ្ឋិ, វិសាខា ឧបាសិកា, ចូឡរថមហារថា ទេវបុត្តា, អនេកវណ្ណោ ទេវបុត្តោ, សក្កោ ទេវរាជា, នាគទត្តោ ទេវបុត្តោតិ ឥមេ ហិ ឯត្តកា ជនា វដ្ដជ្ឈាសយា វដ្ដាភិរតា អាទិតោ បដ្ឋាយ ឆ ទេវលោកេ សោធេត្វា អកនិដ្ឋេ ឋត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, ឥមេ ឥធ ន គហិតា. ន កេវលញ្ចិមេ, យោបិ មនុស្សេសុយេវ សត្តក្ខត្តុំ សំសរិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, យោបិ ទេវលោកេ និព្ពត្តោ ទេវេសុយេវ សត្តក្ខត្តុំ អបរាបរំ សំសរិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, ឥមេបិ ឥធ ន គហិតា. កាលេន ទេវេ, កាលេន មនុស្សេ សំសរិត្វា បន អរហត្តំ បាបុណន្តោវ ឥធ គហិតោ. តស្មា សត្តក្ខត្តុបរមោតិ ឥទំ ឥធដ្ឋកវោកិណ្ណសុក្ខវិបស្សកស្ស នាមំ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ធម្មានុសារី សទ្ធានុសារីតិ ឯត្ថ បន ឥមស្មិំ សាសនេ លោកុត្តរធម្មំ និព្ពត្តេន្តស្ស ទ្វេ ធុរានិ, ទ្វេ សីសានិ, ទ្វេ អភិនិវេសា – សទ្ធាធុរំ, បញ្ញាធុរំ, សទ្ធាសីសំ, បញ្ញាសីសំ, សទ្ធាភិនិវេសោ, បញ្ញាភិនិវេសោតិ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ ‘‘សចេ សទ្ធាយ សក្កា និព្ពត្តេតុំ, និព្ពត្តេស្សាមិ លោកុត្តរមគ្គ’’ន្តិ សទ្ធំ ធុរំ កត្វា សោតាបត្តិមគ្គំ និព្ពត្តេតិ, សោ មគ្គក្ខណេ សទ្ធានុសារី នាម ហោតិ. ផលក្ខណេ បន សទ្ធាវិមុត្តោ នាម ហុត្វា ឯកពីជី កោលំកោលោ សត្តក្ខត្តុបរមោតិ តិវិធោ ហោតិ. តត្ថ ឯកេកោ ទុក្ខាបដិបទាទិវសេន ចតុព្ពិធភាវំ អាបជ្ជតីតិ សទ្ធាធុរេន ទ្វាទស ជនា ហោន្តិ.

យោ បន ‘‘សចេ បញ្ញាយ សក្កា និព្ពត្តេតុំ, និព្ពត្តេស្សាមិ លោកុត្តរមគ្គ’’ន្តិ បញ្ញំ ធុរំ កត្វា សោតាបត្តិមគ្គំ និព្ពត្តេតិ, សោ មគ្គក្ខណេ ធម្មានុសារី នាម ហោតិ. ផលក្ខណេ បន បញ្ញាវិមុត្តោ នាម ហុត្វា ឯកពីជិអាទិភេទេន ទ្វាទសភេទោវ ហោតិ. ឯវំ ទ្វេ មគ្គដ្ឋា ផលក្ខណេ ចតុវីសតិ សោតាបន្នា ហោន្តីតិ.

តិបិដកតិស្សត្ថេរោ កិរ ‘‘តីណិ បិដកានិ សោធេស្សាមី’’តិ បរតីរំ គតោ. តំ ឯកោ កុដុម្ពិកោ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋាសិ, ថេរោ អាគមនកាលេ ‘‘គច្ឆាមិ ឧបាសកា’’តិ អាហ. ‘‘កហំ ភន្តេ’’តិ? ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិក’’ន្តិ. ‘‘ន សក្កា, ភន្តេ, មយា គន្តុំ, ភទ្ទន្តំ បន និស្សាយ មយា សាសនស្ស គុណោ ញាតោ, តុម្ហាកំ បរម្មុខា កីទិសំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមាមី’’តិ? អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘យោ ភិក្ខុ ចតុវីសតិ សោតាបន្នេ ទ្វាទស សកទាគាមី អដ្ឋចត្តាលីស អនាគាមី ទ្វាទស អរហន្តេ ទស្សេត្វា ធម្មកថំ កថេតុំ សក្កោតិ, ឯវរូបំ ភិក្ខុំ ឧបដ្ឋាតុំ វដ្ដតី’’តិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វិបស្សនា កថិតាតិ.

៥-១០. សុទ្ធកសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៩៥-៥០០. បញ្ចមេ ចក្ខុ ច តំ ចក្ខុទ្វារេ និព្ពត្តានំ ធម្មានំ អាធិបតេយ្យសង្ខាតេន ឥន្ទដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយញ្ចាតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ. សោតិន្ទ្រិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ. ឥមស្មិំ វគ្គេ បឋមសុត្តញ្ចេវ ឆដ្ឋាទីនិ ច បញ្ចាតិ ឆ សុត្តានិ ចតុសច្ចវសេន កថិតានីតិ.

ឆឡិន្ទ្រិយវគ្គោ តតិយោ.