៣. ចុន្ទសុត្តវណ្ណនា

៣៧៩. តតិយេ មគធេសូតិ ឯវំនាមកេ ជនបទេ. នាលកគាមកេតិ រាជគហស្ស អវិទូរេ អត្តនោ កុលសន្តកេ ឯវំនាមកេ គាមេ. ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោតិ អយំ ថេរោ ធម្មសេនាបតិស្ស កនិដ្ឋភាតិកោ, តំ ភិក្ខូ អនុបសម្បន្នកាលេ ‘‘ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ’’តិ សមុទាចរិត្វា ថេរកាលេបិ តថេវ សមុទាចរិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ’’តិ. ឧបដ្ឋាកោ ហោតីតិ មុខោទកទន្តកដ្ឋទានេន ចេវ បរិវេណសម្មជ្ជន-បិដ្ឋិបរិកម្មករណ-បត្តចីវរគ្គហណេន ច ឧបដ្ឋានករោ ហោតិ. បរិនិព្ពាយីតិ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតោ. កតរស្មិំ កាលេតិ? ភគវតោ បរិនិព្ពានសំវច្ឆរេ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – ភគវា កិរ វុត្ថវស្សោ វេឡុវគាមកា និក្ខមិត្វា ‘‘សាវត្ថិំ គមិស្សាមី’’តិ អាគតមគ្គេនេវ បដិនិវត្តន្តោ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បត្វា ជេតវនំ បាវិសិ. ធម្មសេនាបតិ ភគវតោ វត្តំ ទស្សេត្វា ទិវាដ្ឋានំ គតោ, សោ តត្ថ អន្តេវាសិកេសុ វត្តំ ទស្សេត្វា បដិក្កន្តេសុ ទិវាដ្ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា ចម្មខណ្ឌំ បញ្ញាបេត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ផលសមាបត្តិំ បាវិសិ. អថស្ស យថា បរិច្ឆេទេន តតោ វុដ្ឋិតស្ស អយំ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ ‘‘ពុទ្ធា នុ ខោ បឋមំ បរិនិព្ពាយន្តិ, ឧទាហុ អគ្គសាវកាតិ, តតោ ‘‘អគ្គសាវកា បឋម’’ន្តិ ញត្វា អត្តនោ អាយុសង្ខារំ ឱលោកេសិ. សោ ‘‘សត្តាហមេវ មេ អាយុសង្ខារា បវត្តិស្សន្តី’’តិ ញត្វា ‘‘កត្ថ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ.

តតោ ‘‘រាហុលោ តាវតិំសេសុ បរិនិព្ពុតោ, អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរោ ឆទ្ទន្តទហេ, អហំ កត្ថ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ បុនប្បុនំ ចិន្តេន្តោ មាតរំ អារព្ភ សតិំ ឧប្បាទេសិ – ‘‘មយ្ហំ មាតា សត្តន្នំ អរហន្តានំ មាតា ហុត្វាបិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃេសុ អប្បសន្នា, អត្ថិ នុ ខោ តស្សា ឧបនិស្សយោ, នត្ថិ នុ ខោ’’តិ. សោតាបត្តិមគ្គស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា ‘‘កស្ស ទេសនាយ អភិសមយោ ភវិស្សតី’’តិ ឱលោកេន្តោ ‘‘មមេវ ធម្មទេសនាយ ភវិស្សតិ, ន អញ្ញស្ស. សចេ ខោ បនាហំ អប្បោស្សុក្កោ ភវេយ្យំ, ភវិស្សន្តិ មេ វត្តារោ – ‘‘សារិបុត្តត្ថេរោ អវសេសជនានម្បិ អវស្សយោ ហោតិ. តថា ហិស្ស សមចិត្តសុត្តន្តទេសនាទិវសេ (អ. និ. ២.៣៣-៣៧) កោដិសតសហស្សទេវតា អរហត្តំ បត្តា, តយោ មគ្គេ បដិវិទ្ធទេវតានំ គណនា នត្ថិ, អញ្ញេសុ ច ឋានេសុ អនេកា អភិសមយា ទិស្សន្តិ, ថេរេ ច ចិត្តំ បសាទេត្វា សគ្គេ និព្ពត្តានេវ អសីតិ កុលសហស្សានិ, សោ ទានិ សកមាតុមិច្ឆាទស្សនមត្តម្បិ ហរិតុំ នាសក្ខី’’តិ. តស្មា មាតរំ មិច្ឆាទស្សនា មោចេត្វា ជាតោវរកេយេវ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា ‘‘អជ្ជេវ ភគវន្តំ អនុជានាបេត្វា និក្ខមិស្សាមី’’តិ ចុន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘អាវុសោ, ចុន្ទ, អម្ហាកំ បញ្ចសតាយ ភិក្ខុបរិសាយ សញ្ញំ ទេហិ. ‘គណ្ហថាវុសោ បត្តចីវរានិ, ធម្មសេនាបតិ នាលកគាមំ គន្តុកាមោ’’’តិ. ថេរោ តថា អកាសិ.

ភិក្ខូ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ថេរស្ស សន្តិកំ អគមំសុ. ថេរោ សេនាសនំ សំសាមេត្វា ទិវាដ្ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា ទិវាដ្ឋានទ្វារេ ឋត្វា ទិវាដ្ឋានំ ឱលោកេត្វា ‘‘ឥទំ ទានិ បច្ឆិមទស្សនំ, បុន អាគមនំ នត្ថី’’តិ បញ្ចសតភិក្ខូហិ បរិវុតោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច ‘‘អនុជានាតុ មេ ភន្តេ ភគវា, អនុជានាតុ សុគតោ. បរិនិព្ពានកាលោ មេ, ឱស្សដ្ឋោ មេ អាយុសង្ខារោ’’តិ. ពុទ្ធា បន យស្មា ‘‘បរិនិព្ពាហី’’តិ វុត្តេ មរណវណ្ណំ សំវណ្ណេន្តីតិ, ‘‘មា បរិនិព្ពាហី’’តិ វុត្តេ វដ្ដស្ស គុណំ កថេន្តីតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ទោសំ អារោបេស្សន្តិ, តស្មា តទុភយម្បិ ន វទន្តិ. តេន នំ ភគវា – ‘‘កត្ថ បរិនិព្ពាយិស្សសិ សារិបុត្តា’’តិ វត្វា – ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ, មគធេសុ នាលកគាមេ ជាតោវរកោ, តត្ថាហំ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ វុត្តេ – ‘‘យស្ស ទានិ ត្វំ, សារិបុត្ត, កាលំ មញ្ញសិ, ឥទានិ បន តេ ជេដ្ឋកនិដ្ឋភាតិកានំ តាទិសស្ស ភិក្ខុនោ ទស្សនំ ទុល្លភំ ភវិស្សតិ, ទេសេហិ នេសំ ធម្ម’’ន្តិ អាហ.

ថេរោ – ‘‘សត្ថា មយ្ហំ ឥទ្ធិវិកុព្ពនបុព្ពង្គមំ ធម្មទេសនំ បច្ចាសីសតី’’តិ ញត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា តាលប្បមាណំ អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ឱរុយ្ហ ទសពលស្ស បាទេ វន្ទិ, បុន ទ្វិតាលប្បមាណំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ឱរុយ្ហ ទសពលស្ស បាទេ វន្ទិ, ឯតេនុបាយេន សត្តតាលប្បមាណំ អព្ភុគ្គន្ត្វា អនេកានិ បាដិហារិយសតានិ ទស្សេន្តោ ធម្មកថំ អារភិ. ទិស្សមានេនបិ កាយេន កថេតិ, អទិស្សមានេនបិ. ឧបរិមេន វា ហេដ្ឋិមេន វា ឧបឌ្ឍកាយេន កថេតិ អទិស្សមានេនបិ ទិស្សមានេនបិ, កាលេន ចន្ទវណ្ណំ ទស្សេតិ, កាលេន សូរិយវណ្ណំ, កាលេន បព្ពតវណ្ណំ, កាលេន សមុទ្ទវណ្ណំ, កាលេន ចក្កវត្តិរាជា ហោតិ, កាលេន វេស្សវណមហារាជា, កាលេន សក្កោ ទេវរាជា, កាលេន មហាព្រហ្មាតិ ឯវំ អនេកានិ បាដិហារិយសតានិ ទស្សេន្តោ ធម្មកថំ កថេសិ. សកលនគរំ សន្និបតិ. ថេរោ ឱរុយ្ហ ទសពលស្ស បាទេ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ សត្ថា អាហ – ‘‘កោ នាមោ អយំ សារិបុត្ត ធម្មបរិយាយោ’’តិ. សីហវិកីឡិតោ នាម, ភន្តេតិ. តគ្ឃ, សារិបុត្ត, សីហវិកីឡិតោ តគ្ឃ, សារិបុត្ត, សីហវិកីឡិតោតិ.

ថេរោ អលត្តកវណ្ណេ ហត្ថេ បសារេត្វា សត្ថុ សុវណ្ណកច្ឆបសទិសេ បាទេ គោប្ផកេសុ គហេត្វា – ‘‘ភន្តេ, ឥមេសំ បាទានំ វន្ទនត្ថាយ កប្បសតសហស្សាធិកំ អសង្ខ្យេយ្យំ បារមិយោ បូរិតា, សោ មេ មនោរថោ មត្ថកំ បត្តោ, ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ បដិសន្ធិវសេន ន បុន ឯកដ្ឋានេ សន្និបាតោ សមាគមោ អត្ថិ, ឆិន្នោ ឯស វិស្សាសោ, អនេកេហិ ពុទ្ធសតសហស្សេហិ បវិដ្ឋំ អជរំ អមរំ ខេមំ សុខំ សីតលំ អភយំ និព្ពានបុរំ បវិសិស្សាមិ, សចេ មេ កិញ្ចិ កាយិកំ វា វាចសិកំ វា ន រោចេថ, ខមថ តំ ភគវា, គមនកាលោ មយ្ហ’’ន្តិ. ខមាមិ តេ, សារិបុត្ត, ន ខោ បន តេ កិញ្ចិ កាយិកំ វា វាចសិកំ វា មយ្ហំ អរុច្ចនកំ អត្ថិ, យស្ស ទានិ ត្វំ, សារិបុត្ត, កាលំ មញ្ញសីតិ.

ឥតិ ភគវតា អនុញ្ញាតសមនន្តរំ សត្ថុ បាទេ វន្ទិត្វា ឧដ្ឋិតមត្តេ អាយស្មន្តេ សារិបុត្តេ សិនេរុចក្កវាឡហិមវន្តបរិភណ្ឌបព្ពតេ ធារយមានាបិ – ‘‘អជ្ជ ឥមំ គុណរាសិំ ធារេតុំ ន សក្កោមី’’តិ វទន្តី វិយ ឯកប្បហារេនេវ វិរវមានា មហាបថវី យាវ ឧទកបរិយន្តា អកម្បិ, អាកាសេ ទេវទុន្ទុភិយោ ផលិំសុ, មហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា បោក្ខរវស្សំ វស្សិ.

សត្ថា – ‘‘ធម្មសេនាបតិំ បដិបាទេស្សាមី’’តិ ធម្មាសនា វុដ្ឋាយ គន្ធកុដិអភិមុខោ គន្ត្វា មណិផលកេ អដ្ឋាសិ. ថេរោ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ចតូសុ ឋានេសុ វន្ទិត្វា – ‘‘ភគវា ឥតោ កប្បសតសហស្សាធិកស្ស អសង្ខ្យេយ្យស្ស ឧបរិ អនោមទស្សីសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា តុម្ហាកំ ទស្សនំ បត្ថេសិំ, សា មេ បត្ថនា សមិទ្ធា, ទិដ្ឋា តុម្ហេ, តំ បឋមទស្សនំ, ឥទំ បច្ឆិមទស្សនំ. បុន តុម្ហាកំ ទស្សនំ នត្ថី’’តិ វត្វា ទសនខសមោធានសមុជ្ជលំ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ យាវ ទស្សនវិសយា អភិមុខោវ បដិក្កមិត្វា វន្ទិត្វា បក្កាមិ. បុន មហាបថវី ធារេតុំ អសក្កោន្តី ឧទកបរិយន្តំ កត្វា អកម្បិ.

ភគវា បរិវារេត្វា ឋិតេ ភិក្ខូ អាហ – ‘‘អនុគច្ឆថ, ភិក្ខវេ, តុម្ហាកំ ជេដ្ឋភាតិក’’ន្តិ. តស្មិំ ខណេ ចតស្សោបិ បរិសា សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឯកកំយេវ ជេតវនេ ឱហាយ និរវសេសា និក្ខមិំសុ. សាវត្ថិនគរវាសិនោបិ – ‘‘សារិបុត្តត្ថេរោ កិរ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អាបុច្ឆិត្វា បរិនិព្ពាយិតុកាមោ និក្ខន្តោ, បស្សិស្សាម ន’’ន្តិ នគរទ្វារានិ និរោកាសានិ ករោន្តា និក្ខមិត្វា គន្ធមាលាទិហត្ថា កេសេ វិកិរិត្វា – ‘‘ឥទានិ មយំ កហំ មហាបញ្ញោ និសិន្នោ, កហំ ធម្មសេនាបតិ និសិន្នោ’’តិ បុច្ឆន្តា – ‘‘កស្ស សន្តិកំ គមិស្សាម, កស្ស ហត្ថេ សត្ថារំ ឋបេត្វា ថេរោ បក្កន្តោ’’តិអាទិនា នយេន បរិទេវន្តា រោទន្តា ថេរំ អនុពន្ធិំសុ.

ថេរោ មហាបញ្ញាយ ឋិតត្តា – ‘‘សព្ពេសំ អនតិក្កមនីយោ ឯស មគ្គោ’’តិ មហាជនំ ឱវទិត្វា – ‘‘តុម្ហេបិ, អាវុសោ, តិដ្ឋថ, មា ទសពលេ បមាទំ អាបជ្ជិត្ថា’’តិ ភិក្ខុសង្ឃម្បិ និវត្តេត្វា អត្តនោ បរិសាយេវ សទ្ធិំ បក្កាមិ. យេបិ មនុស្សា – ‘‘បុព្ពេ អយ្យោ បច្ចាគមនចារិកំ ចរតិ, ឥទំ ឥទានិ គមនំ ន បុន បច្ចាគមនាយា’’តិ បរិទេវន្តា អនុពន្ធិំសុយេវ. តេបិ – ‘‘អប្បមត្តា, អាវុសោ, ហោថ, ឯវំភាវិនោ នាម សង្ខារា’’តិ និវត្តេសិ.

អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ សព្ពត្ថ ឯករត្តិវាសេន អន្តរាមគ្គេ សត្តាហំ មនុស្សានំ សង្គហំ ករោន្តោ សាយំ នាលកគាមំ បត្វា គាមទ្វារេ និគ្រោធរុក្ខមូលេ អដ្ឋាសិ. អថ ឧបរេវតោ នាម ថេរស្ស ភាគិនេយ្យោ ពហិគាមំ គច្ឆន្តោ ថេរំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. ថេរោ តំ អាហ – ‘‘អត្ថិ គេហេ តេ អយ្យិកា’’តិ. អាម ភន្តេតិ. គច្ឆ អម្ហាកំ ឥធាគតភាវំ អារោចេហិ. ‘‘កស្មា អាគតោ’’តិ ច វុត្តេ – ‘‘អជ្ជ កិរ ឯកទិវសំ អន្តោគាមេ វសិស្សតិ, ជាតោវរកំ បដិជគ្គថ, បញ្ចន្នញ្ច កិរ ភិក្ខុសតានំ វសនដ្ឋានំ ជានាថា’’តិ. សោ គន្ត្វា – ‘‘អយ្យិកេ មយ្ហំ មាតុលោ អាគតោ’’តិ អាហ. ឥទានិ កុហិន្តិ? គាមទ្វារេតិ. ឯកកោវ, អញ្ញោបិ កោចិ អត្ថីតិ? អត្ថិ បញ្ចសតា ភិក្ខូតិ. កិំការណា អាគតោតិ? សោ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. ព្រាហ្មណី – ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត្តកានំ វសនដ្ឋានំ បដិជគ្គាបេតិ, ទហរកាលេ បព្ពជិត្វា មហល្លកកាលេ គិហី ហោតុកាមោ’’តិ ចិន្តេន្តី ជាតោវរកំ បដិជគ្គាបេត្វា បញ្ចសតានំ វសនដ្ឋានំ ការេត្វា ទណ្ឌទីបិកា ជាលេត្វា ថេរស្ស បាហេសិ.

ថេរោ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ បាសាទំ អារុយ្ហ ជាតោវរកំ បវិសិត្វា និសីទិ, និសីទិត្វា ‘‘តុម្ហាកំ វសនដ្ឋានំ គច្ឆថា’’តិ ភិក្ខូ ឧយ្យោជេសិ. តេសុ គតមត្តេសុយេវ ថេរស្ស ខរោ អាពាធោ ឧប្បជ្ជិ, លោហិតបក្ខន្ទិកា មារណន្តិកា វេទនា វត្តន្តិ. ឯកំ ភាជនំ បវិសតិ, ឯកំ និក្ខមតិ. ព្រាហ្មណី – ‘‘មម បុត្តស្ស បវត្តិ មយ្ហំ ន រុច្ចតី’’តិ អត្តនោ វសនគព្ភទ្វារំ និស្សាយ អដ្ឋាសិ.

ចត្តារោ មហារាជានោ ‘‘ធម្មសេនាបតិ កុហិំ វិហរតី’’តិ ឱលោកេន្តា នាលកគាមេ ជាតោវរកេ បរិនិព្ពានមញ្ចេ និបន្នោ, បច្ឆិមទស្សនំ គមិស្សាមា’’តិ អាគម្ម វន្ទិត្វា អដ្ឋំសុ. កេ តុម្ហេតិ? មហារាជានោ ភន្តេតិ. កស្មា អាគតត្ថាតិ? គិលានុបដ្ឋាកា ភវិស្សាមាតិ. ‘‘ហោតុ, អត្ថិ គិលានុបដ្ឋាកោ, គច្ឆថ តុម្ហេ’’តិ ឧយ្យោជេសិ. តេសំ គតាវសានេ តេនេវ នយេន សក្កោ ទេវានមិន្ទោ. តស្មិំ គតេ មហាព្រហ្មា ច អាគមិំសុ. តេបិ តថេវ ថេរោ ឧយ្យោជេសិ.

ព្រាហ្មណី ទេវតានំ អាគមនញ្ច គមនញ្ច ទិស្វា ‘‘កេ នុ ខោ ឯតេ មម បុត្តំ វន្ទិត្វា គច្ឆន្តី’’តិ ថេរស្ស គព្ភទ្វារំ គន្ត្វា ‘‘តាត, ចុន្ទ, កា បវត្តី’’តិ បុច្ឆិ. សោ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘មហាឧបាសិកា, ភន្តេ, អាគតា’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘កស្មា អវេលាយ អាគតា’’តិ បុច្ឆិ. សា ‘‘តុយ្ហំ, តាត, ទស្សនត្ថាយា’’តិ វត្វា ‘‘តាត, បឋមំ កេ អាគតា’’តិ បុច្ឆិ. ចត្តារោ មហារាជានោ ឧបាសិកេតិ. តាត, ត្វំ ចតូហិ មហារាជេហិ មហន្តតរោតិ? អារាមិកសទិសា ឯតេ ឧបាសិកេ, អម្ហាកំ សត្ថុ បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ ខគ្គហត្ថា ហុត្វា អារក្ខំ អកំសូតិ. តេសំ តាត គតាវសានេ កោ អាគតោតិ? សក្កោ ទេវានមិន្ទោតិ. ទេវរាជតោបិ ត្វំ តាត មហន្តតរោតិ? ភណ្ឌគ្គាហកសាមណេរសទិសោ ឯស ឧបាសិកេ, អម្ហាកំ សត្ថុ តាវតិំសតោ ឱតរណកាលេ បត្តចីវរំ គហេត្វា ឱតិណ្ណោតិ. តស្ស តាត គតាវសានេ ជោតយមានោ វិយ កោ អាគតោតិ? ឧបាសិកេ, តុយ្ហំ ភគវា ច សត្ថា ច មហាព្រហ្មា នាម ឯសោតិ. មយ្ហំ ភគវតោ មហាព្រហ្មតោបិ ត្វំ, តាត, មហន្តតរោតិ? អាម ឧបាសិកេ, ឯតេ នាម កិរ អម្ហាកំ សត្ថុ ជាតទិវសេ ចត្តារោ មហាព្រហ្មានោ មហាបុរិសំ សុវណ្ណជាលេន បដិគ្គណ្ហិំសូតិ.

អថ ព្រាហ្មណិយា – ‘‘បុត្តស្ស តាវ មេ អយំ អានុភាវោ, កីទិសោ វត មយ្ហំ បុត្តស្ស ភគវតោ សត្ថុ អានុភាវោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តយន្តិយា សហសា បញ្ចវណ្ណា បីតិ ឧប្បជ្ជិត្វា សកលសរីរំ ផរិ. ថេរោ – ‘‘ឧប្បន្នំ មេ មាតុ បីតិសោមនស្សំ, អយំ ទានិ កាលោ ធម្មទេសនាយា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កិំ ចិន្តេសិ មហាឧបាសិកេ’’តិ អាហ. សា ‘‘បុត្តស្ស តាវ មេ អយំ គុណោ, សត្ថុ បនស្ស កីទិសោ ភវិស្សតីតិ ឥទំ, តាត, ចិន្តេមី’’តិ អាហ. មហាឧបាសិកេ, មយ្ហំ សត្ថុជាតក្ខណេ មហាភិនិក្ខមនេ សម្ពោធិយំ ធម្មចក្កប្បវត្តនេ ច ទសសហស្សិលោកធាតុ កម្បិត្ថ. សីលេន សមាធិនា បញ្ញាយ វិមុត្តិយា វិមុត្តិញាណទស្សនេន សមោ នាម នត្ថិ, ឥតិបិ សោ ភគវាតិ វិត្ថារេត្វា ពុទ្ធគុណបដិសំយុត្តំ ធម្មទេសនំ កថេសិ.

ព្រាហ្មណី បិយបុត្តស្ស ធម្មទេសនាបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ បុត្តំ អាហ – ‘‘តាត ឧបតិស្ស, កស្មា ឯវមកាសិ, ឯវរូបំ នាម អមតំ មយ្ហំ ឯត្តកំ កាលំ ន អទាសី’’តិ. ថេរោ – ‘‘ទិន្នំ ទានិ មេ មាតុ រូបសារិយា ព្រាហ្មណិយា បោសាវនិកមូលំ, ឯត្តកេន វដ្ដិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘គច្ឆ មហាឧបសិកេ’’តិ ព្រាហ្មណិំ ឧយ្យោជេត្វា – ‘‘ចុន្ទ កា វេលា’’តិ អាហ. ពលវបច្ចូសកាលោ, ភន្តេតិ. ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតេហីតិ. សន្និបតិតោ ភន្តេ ភិក្ខុសង្ឃោតិ. ‘‘មំ ឧក្ខិបិត្វា និសីទាបេហិ ចុន្ទា’’តិ ឧក្ខិបិត្វា និសីទាបេសិ.

ថេរោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាវុសោ ចតុចត្តាលីសំ វោ វស្សានិ មយា សទ្ធិំ វិចរន្តានំ យំ មេ កាយិកំ វា វាចសិកំ វា ន រោចេថ, តំ ខមថ អាវុសោ’’តិ. ឯត្តកំ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ឆាយា វិយ តុម្ហេ អមុញ្ចិត្វា វិចរន្តានំ អរុច្ចនកំ នាម នត្ថិ, តុម្ហេ បន អម្ហាកំ ខមថាតិ. អថ ថេរោ មហាចីវរំ សង្កឌ្ឍិត្វា មុខំ បិធាយ ទក្ខិណេន បស្សេន និបន្នោ សត្ថា វិយ នវ អនុបុព្ពសមាបត្តិយោ អនុលោមបដិលោមតោ សមាបជ្ជិត្វា បុន បឋមជ្ឈានំ អាទិំ កត្វា យាវ ចតុត្ថជ្ឈានា សមាបជ្ជិ. តតោ វុដ្ឋាយ អនន្តរំយេវ មហាបថវិំ ឧន្នាទេន្តោ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ.

ឧបាសិកា – ‘‘កិំ នុ ខោ មេ បុត្តោ, ន កិញ្ចិ កថេតី’’តិ ឧដ្ឋាយ បិដ្ឋិបាទេ បរិមជ្ជន្តី បរិនិព្ពុតភាវំ ញត្វា មហាសទ្ទំ កុរុមានា បាទេសុ និបតិត្វា – ‘‘តាត មយំ ឥតោ បុព្ពេ តវ គុណំ ន ជានិម្ហា, ឥទានិ បន តំ អាទិំ កត្វា អនេកសតេ អនេកសហស្សេ អនេកសតសហស្សេ ភិក្ខូ ឥមស្មិំ និវេសនេ និសីទាបេត្វា ភោជេតុំ ន លភិម្ហា, ចីវរេហិ អច្ឆាទេតុំ ន លភិម្ហា, វិហារសតំ វិហារសហស្សំ ការេតុំ ន លភិម្ហា’’តិ យាវ អរុណុគ្គមនា បរិទេវិ. អរុណេ ឧគ្គតមត្តេយេវ សុវណ្ណការេ បក្កោសាបេត្វា សុវណ្ណគព្ភំ វិវរាបេត្វា សុវណ្ណឃដិយោ មហាតុលាយ តុលាបេត្វា – ‘‘បញ្ច កូដាគារសតានិ បញ្ច អគ្ឃិកសតានិ ករោថា’’តិ ទាបេតិ.

សក្កោបិ ទេវរាជា វិស្សកម្មទេវបុត្តំ អាមន្តេត្វា – ‘‘តាត ធម្មសេនាបតិ បរិនិព្ពុតោ, បញ្ច កូដាគារសតានិ បញ្ច អគ្ឃិកសតានិ ច មាបេហី’’តិ អាហ. ឥតិ ឧបាសិកាយ ការិតានិ ច វិស្សកម្មេន និម្មិតានិ ច សព្ពានិបិ ទ្វេសហស្សានិ អហេសុំ. តតោ នគរមជ្ឈេ សារមយំ មហាមណ្ឌបំ ការេត្វា មណ្ឌបមជ្ឈេ មហាកូដាគារំ ឋបេត្វា សេសានិ បរិវារសង្ខេបេន ឋបេត្វា សាធុកីឡិកំ អារភិំសុ. ទេវានំ អន្តរេ មនុស្សា, មនុស្សានំ អន្តរេ ទេវា អហេសុំ.

រេវតី នាម ឯកា ថេរស្ស ឧបដ្ឋាយិកា – ‘‘អហំ ថេរស្ស បូជំ ករិស្សាមី’’តិ សុវណ្ណបុប្ផានំ តយោ កុម្ភេ ការេសិ. ‘‘ថេរស្ស បូជំ ករិស្សាមី’’តិ សក្កោ ទេវរាជា អឌ្ឍតេយ្យកោដិនាដកេហិ បរិវារិតោ ឱតរិ. ‘‘សក្កោ ឱតរតី’’តិ មហាជនោ បច្ឆាមុខោ បដិក្កមិ. តត្ថ សាបិ ឧបាសិកា បដិក្កមមានា គរុភារត្តា ឯកមន្តំ អបសក្កិតុំ អសក្កោន្តី មនុស្សានំ អន្តរេ បតិ. មនុស្សា អបស្សន្តា តំ មទ្ទិត្វា អគមិំសុ. សា តត្ថេវ កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ កនកវិមានេ និព្ពត្តិ. និព្ពត្តក្ខណេយេវស្សា រតនក្ខន្ធោ វិយ តិគាវុតប្បមាណោ អត្តភាវោ អហោសិ សដ្ឋិសកដបូរប្បមាណអលង្ការបដិមណ្ឌិតា អច្ឆរាសហស្សបរិវារិតា. អថស្សា ទិព្ពំ សព្ពកាយិកាទាសំ បុរតោ ឋបយិំសុ. សា អត្តនោ សិរិសម្បត្តិំ ទិស្វា – ‘‘ឧឡារា អយំ សម្បត្តិ, កិំ នុ ខោ មេ កម្មំ កត’’ន្តិ ចិន្តយមានា អទ្ទស – ‘‘មយា សារិបុត្តត្ថេរស្ស បរិនិព្ពុតដ្ឋានេ តីហិ សុវណ្ណបុប្ផកុម្ភេហិ បូជា កតា, មហាជនោ មំ មទ្ទិត្វា គតោ, សាហំ តត្ថ កាលំ កត្វា ឥធូបបន្នា, ថេរំ និស្សាយ លទ្ធំ ឥទានិ បុញ្ញវិបាកំ មនុស្សានំ កថេស្សាមី’’តិ សហ វិមានេនេវ ឱតរិ.

មហាជនោ ទូរតោវ ទិស្វា – ‘‘កិំ នុ ខោ ទ្វេ សូរិយា ឧដ្ឋិតា’’តិ? ឱលោកេន្តោ – ‘‘វិមានេ អាគច្ឆន្តេ កូដាគារសណ្ឋានំ បញ្ញាយតិ, នាយំ សូរិយោ, វិមានមេតំ ឯក’’ន្តិ អាហ. តម្បិ វិមានំ តាវទេវ អាគន្ត្វា ថេរស្ស ទារុចិតកមត្ថកេ វេហាសំ អដ្ឋាសិ. ទេវធីតា វិមានំ អាកាសេយេវ ឋបេត្វា បថវិំ ឱតរិ. មហាជនោ – ‘‘កា ត្វំ, អយ្យេ’’តិ? បុច្ឆិ. ‘‘ន មំ តុម្ហេ ជានាថ, រេវតី នាមាហំ, តីហិ សុវណ្ណបុប្ផកុម្ភេហិ ថេរំ បូជំ កត្វា មនុស្សេហិ មទ្ទិតា កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តា, បស្សថ មេ សិរិសម្បត្តិំ, តុម្ហេបិ ទានិ ទានានិ ទេថ, បុញ្ញានិ ករោថា’’តិ កុសលកិរិយាយ វណ្ណំ កថេត្វា ថេរស្ស ចិតកំ បទក្ខិណំ កត្វា វន្ទិត្វា អត្តនោ ទេវដ្ឋានំយេវ គតា.

មហាជនោបិ សត្តាហំ សាធុកីឡិកំ កីឡិត្វា សព្ពគន្ធេហិ ចិតកំ អកាសិ, ចិតកា ឯកូនរតនសតិកា អហោសិ. ថេរស្ស សរីរំ ចិតកំ អារោបេត្វា ឧសីរកលាបកេហិ អាលិម្បេសុំ. អាឡាហនេ សព្ពរត្តិំ ធម្មស្សវនំ បវត្តិ. អនុរុទ្ធត្ថេរោ សព្ពគន្ធោទកេន ថេរស្ស ចិតកំ និព្ពាបេសិ. ចុន្ទត្ថេរោ ធាតុយោ បរិស្សាវនេ បក្ខិបិត្វា – ‘‘ន ទានិ មយា ឥធេវ សក្កា ឋាតុំ, មយ្ហំ ជេដ្ឋភាតិកស្ស ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរស្ស បរិនិព្ពុតភាវំ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អារោចេស្សាមី’’តិ ធាតុបរិស្សាវនំ ថេរស្ស ច បត្តចីវរំ គហេត្វា សាវត្ថិំ អគមាសិ. ឯកដ្ឋានេបិ ច ទ្វេ រត្តិយោ អវសិត្វា សព្ពត្ថ ឯករត្តិវាសេនេវ សាវត្ថិំ បាបុណិ. តមត្ថំ ទស្សេតុំ អថ ខោ ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោតិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ យេនាយស្មា អានន្ទោតិ យេន អត្តនោ ឧបជ្ឈាយោ ធម្មភណ្ឌាគារិកោ អាយស្មា អានន្ទោ, តេនុបសង្កមិ. កស្មា បនេស ឧជុកំ សត្ថុ សន្តិកំ អគន្ត្វា ថេរស្ស សន្តិកំ អគមាសីតិ? សត្ថរិ ច ថេរេ ច គារវេន. ជេតវនមហាវិហារេ បោក្ខរណិយំ កិរស្ស ន្ហត្វា បច្ចុត្តរិត្វា សុនិវត្ថសុបារុតស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ពុទ្ធា នាម មហាបាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុនោ, ផណកតសប្ប សីហព្យគ្ឃមត្តវរវារណាទយោ វិយ ច ទុរាសទា, ន សក្កា មយា ឧជុកមេវ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា កថេតុំ, កស្ស នុ ខោ សន្តិកំ គន្តព្ព’’ន្តិ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឧបជ្ឈាយោ មេ ធម្មភណ្ឌាគារិកោ ជេដ្ឋភាតិកត្ថេរស្ស ឧត្តមសហាយោ, តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តំ អាទាយ សត្ថារា សទ្ធិំ កថេស្សាមី’’តិ សត្ថរិ ចេវ ថេរេ ច គារវេន ឧបសង្កមិ.

ឥទមស្ស បត្តចីវរន្តិ ‘‘អយមស្ស បរិភោគបត្តោ, ឥទំ ធាតុបរិស្សាវន’’ន្តិ ឯវំ ឯកេកំ អាចិក្ខិ. បាឡិយំ បន ‘‘ឥទមស្ស បត្តចីវរ’’ន្តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. កថាបាភតន្តិ កថាមូលំ. មូលញ្ហិ បាភតន្តិ វុច្ចតិ. យថាហ –

‘‘អប្បកេនបិ មេធាវី, បាភតេន វិចក្ខណោ;

សមុដ្ឋាបេតិ អត្តានំ, អណុំ អគ្គិំវ សន្ធម’’ន្តិ. (ជា. ១.១.៤);

ភគវន្តំ ទស្សនាយាតិ ភគវន្តំ ទស្សនត្ថាយ. កិំ បនិមិនា ភគវា ន ទិដ្ឋបុព្ពោតិ? នោ ន ទិដ្ឋបុព្ពោ. អយញ្ហិ អាយស្មា ទិវា នវ វារេ, រត្តិំ នវ វារេតិ ឯកាហំ អដ្ឋារស វារេ ឧបដ្ឋានមេវ គច្ឆតិ. ទិវសស្ស បន សតវារំ វា សហស្សវារំ វា គន្តុកាមោ សមានោបិ ន អការណា គច្ឆតិ, ឯកំ បញ្ហទ្វារំ គហេត្វាវ គច្ឆតិ. សោ តំទិវសំ តេន កថាបាភតេន គន្តុកាមោ ឯវមាហ. ឥទមស្ស បត្តចីវរន្តិ ថេរោបិ – ‘‘ឥទំ តស្ស បត្តចីវរំ, ឥទញ្ច ធាតុបរិស្សាវន’’ន្តិ បាដិយេក្កំយេវ ទស្សេត្វា អាចិក្ខិ.

សត្ថា ហត្ថំ បសារេត្វា ធាតុបរិស្សាវនំ គហេត្វា ហត្ថតលេ ឋបេត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘យោ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បុរិមទិវសេ អនេកានិ បាដិហារិយសតានិ កត្វា បរិនិព្ពានំ អនុជានាបេសិ, តស្ស ឥទានិ ឥមា សង្ខវណ្ណសន្និភា ធាតុយោវ បញ្ញាយន្តិ, កប្បសតសហស្សាធិកំ អសង្ខ្យេយ្យំ បូរិតបារមី ឯស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ, មយា បវត្តិតំ ធម្មចក្កំ អនុបវត្តកោ ឯស ភិក្ខុ, បដិលទ្ធទុតិយអាសនោ ឯស ភិក្ខុ, បូរិតសាវកសន្និបាតោ ឯស ភិក្ខុ, ឋបេត្វា មំ ទសសុ ចក្កវាឡសហស្សេសុ បញ្ញាយ អសទិសោ ឯស ភិក្ខុ, មហាបញ្ញោ ឯស ភិក្ខុ, បុថុបញ្ញោ ហាសបញ្ញោ ជវនបញ្ញោ តិក្ខបញ្ញោ និព្ពេធិកបញ្ញោ ឯស ភិក្ខុ, អប្បិច្ឆោ ឯស ភិក្ខុ, សន្តុដ្ឋោ បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ អារទ្ធវីរិយោ ចោទកោ បាបគរហី ឯស ភិក្ខុ, បញ្ច ជាតិសតានិ បដិលទ្ធមហាសម្បត្តិយោ បហាយ បព្ពជិតោ ឯស ភិក្ខុ, មម សាសនេ បថវីសមខន្តិកោ ឯស ភិក្ខុ, ឆិន្នវិសាណឧសភសទិសោ ឯស ភិក្ខុ, ចណ្ឌាលបុត្តសទិសនីចចិត្តោ ឯស ភិក្ខុ. បស្សថ, ភិក្ខវេ, មហាបញ្ញស្ស ធាតុយោ, បស្សថ, ភិក្ខវេ, បុថុបញ្ញស្ស ហាសបញ្ញស្ស ជវនបញ្ញស្ស តិក្ខបញ្ញស្ស និព្ពេធិកបញ្ញស្ស អប្បិច្ឆស្ស សន្តុដ្ឋស្ស បវិវិត្តស្ស អសំសដ្ឋស្ស អារទ្ធវីរិយស្ស, ចោទកស្ស, បស្សថ, ភិក្ខវេ, បាបគរហិស្ស ធាតុយោតិ.

‘‘យោ បព្ពជី ជាតិសតានិ បញ្ច,

បហាយ កាមានិ មនោរមានិ;

តំ វីតរាគំ សុសមាហិតិន្ទ្រិយំ,

បរិនិព្ពុតំ វន្ទថ សារិបុត្តំ.

‘‘ខន្តិពលោ បថវិសមោ ន កុប្បតិ,

ន ចាបិ ចិត្តស្ស វសេន វត្តតិ;

អនុកម្បកោ ការុណិកោ ច និព្ពុតោ,

បរិនិព្ពុតំ វន្ទថ សារិបុត្តំ.

‘‘ចណ្ឌាលបុត្តោ យថា នគរំ បវិដ្ឋោ,

នីចមនោ ចរតិ កឡោបិហត្ថោ;

តថា អយំ វិហរតិ សារិបុត្តោ,

បរិនិព្ពុតំ វន្ទថ សារិបុត្តំ.

‘‘ឧសភោ យថា ឆិន្នវិសាណកោ,

អហេឋយន្តោ ចរតិ បុរន្តរេ វនេ;

តថា អយំ វិហរតិ សារិបុត្តោ,

បរិនិព្ពុតំ វន្ទថ សារិបុត្ត’’ន្តិ.

ឥតិ ភគវា បញ្ចហិ គាថាសតេហិ ថេរស្ស វណ្ណំ កថេសិ. យថា យថា ភគវា ថេរស្ស វណ្ណំ កថេសិ, តថា តថា អានន្ទត្ថេរោ សន្ធារេតុំ ន សក្កោតិ, ពិឡារមុខេ បក្ខន្តកុក្កុដោ វិយ បវេធតិ. តេនាហ អបិច មេ, ភន្តេ, មធុរកជាតោ វិយ កាយោតិ សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពំ. តត្ថ មធុរកជាតោតិអាទីនំ អត្ថោ វុត្តោយេវ. ឥធ បន ធម្មាតិ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាធម្មា អធិប្បេតា. តស្ស ហិ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាធម្មេ អគហិតេ វា គហេតុំ, គហិតេ វា សជ្ឈាយំ កាតុំ ចិត្តំ ន បវត្តតិ. អថ សត្ថា បញ្ចបសាទវិចិត្រានិ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា ថេរំ ឱលោកេន្តោ ‘‘អស្សាសេស្សាមិ ន’’ន្តិ អស្សាសេន្តោ កិំ នុ ខោ តេ, អានន្ទ, សារិបុត្តោតិអាទិមាហ.

តត្ថ សីលក្ខន្ធន្តិ លោកិយលោកុត្តរសីលំ. សមាធិបញ្ញាសុបិ ឯសេវ នយោ. វិមុត្តិ បន លោកុត្តរាវ. វិមុត្តិញាណទស្សនំ បច្ចវេក្ខណញាណំ, តំ លោកិយមេវ. ឱវាទកោតិ ឱវាទទាយកោ. ឱតិណ្ណោតិ ឱតិណ្ណេសុ វត្ថូសុ នានប្បការេន ឱតរណសីលោ. វិញ្ញាបកោតិ ធម្មកថាកាលេ អត្ថញ្ច ការណញ្ច វិញ្ញាបេតា. សន្ទស្សកោតិ ខន្ធធាតុអាយតនវសេន តេសំ តេសំ ធម្មានំ ទស្សេតា. សមាទបកោតិ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច គណ្ហថា’’តិ ឯវំ គណ្ហាបកោ. សមុត្តេជកោតិ អព្ភុស្សាហកោ. សម្បហំសកោតិ បដិលទ្ធគុណេហិ មោទាបកោ ជោតាបកោ.

អកិលាសុ ធម្មទេសនាយាតិ ធម្មទេសនំ អារភិត្វា ‘‘សីសំ វា មេ រុជ្ជតិ, ហទយំ វា កុច្ឆិ វា បិដ្ឋិ វា’’តិ ឯវំ ឱសក្កនាការវិរហិតោ និក្កិលាសុ វិសារទោ ឯកស្សាបិ ទ្វិន្នម្បិ សីហវេគេនេវ បក្ខន្ទតិ. អនុគ្គាហកោ សព្រហ្មចារីនន្តិ បទស្ស អត្ថោ ខន្ធកវគ្គេ វិត្ថារិតោវ. ធម្មោជំ ធម្មភោគន្តិ ឧភយេនបិ ធម្មបរិភោគោវ កថិតោ. ធម្មានុគ្គហន្តិ ធម្មេន អនុគ្គហណំ.

សត្ថា ‘‘អតិវិយ អយំ ភិក្ខុ កិលមតី’’តិ បុន តំ អស្សាសេន្តោ ននុ តំ, អានន្ទ, មយាតិអាទិមាហ. តត្ថ បិយេហិ មនាបេហីតិ មាតាបិតាភាតាភគិនីអាទិកេហិ ជាតិយា នានាភាវោ, មរណេន វិនាភាវោ, ភវេន អញ្ញថាភាវោ. តំ កុតេត្ថ, អានន្ទ, លព្ភាតិ តន្តិ តស្មា. យស្មា សព្ពេហិ បិយេហិ មនាបេហិ នានាភាវោ, តស្មា ទស បារមិយោ បូរេត្វាបិ សម្ពោធិំ បត្វាបិ ធម្មចក្កំ បវត្តេត្វាបិ យមកបាដិហារិយំ ទស្សេត្វាបិ ទេវោរោហនំ កត្វាបិ យំ តំ ជាតំ ភូតំ សង្ខតំ បលោកធម្មំ, តំ តថាគតស្សាបិ សរីរំ មា បលុជ្ជីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, រោទន្តេនបិ កន្ទន្តេនបិ ន សក្កា តំ ការណំ លទ្ធុន្តិ. សោ បលុជ្ជេយ្យាតិ សោ ភិជ្ជេយ្យ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ យោជនសតុព្ពេធោ មហាជម្ពុរុក្ខោ វិយ ភិក្ខុសង្ឃោ តស្ស ទក្ខិណទិសំ គតោ បញ្ញាសយោជនិកោ មហាខន្ធោ វិយ ធម្មសេនាបតិ. តស្មិំ មហាខន្ធេ ភិន្នេ តតោ បដ្ឋាយ អនុបុព្ពេន វឌ្ឍិត្វា បុប្ផផលាទីហិ តំ ឋានំ បូរេតុំ សមត្ថស្ស អញ្ញស្ស ខន្ធស្ស អភាវោ វិយ ថេរេ បរិនិព្ពុតេ សោឡសន្នំ បញ្ញានំ មត្ថកំ បត្តស្ស អញ្ញស្ស ទក្ខិណាសនេ និសីទនសមត្ថស្ស សារិបុត្តសទិសស្ស ភិក្ខុនោ អភាវោ. តាយ បរិភិន្នាយ សោ រុក្ខោ វិយ ភិក្ខុសង្ឃោ ខន្ធោត្វេវ ជាតោតិ វេទិតព្ពោ. តស្មាតិ យស្មា សព្ពំ សង្ខតំ បលោកធម្មំ, តំ មា បលុជ្ជីតិ ន សក្កា លទ្ធុំ, តស្មា.