១. សមាធិវគ្គោ

១. សមាធិសុត្តវណ្ណនា

១០៧១. សច្ចសំយុត្តស្ស បឋមេ សមាធិំ, ភិក្ខវេតិ តេ កិរ ភិក្ខូ ចិត្តេកគ្គតាយ បរិហាយន្តិ, អថ នេសំ សត្ថា – ‘‘ឯវមេតេ ចិត្តេកគ្គតំ លភិត្វា, កម្មដ្ឋានំ វឌ្ឍេត្វា, វិសេសំ បាបុណិស្សន្តី’’តិ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យោគោ ករណីយោតិ ឯត្ថ យថាភូតាទិវសេន ការណច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – ភិក្ខវេ, យស្មា សមាហិតោ ភិក្ខុ ចត្តារិ សច្ចានិ យថាភូតំ បជានាតិ, តស្មា តុម្ហេហិ ច សមាហិតេហិ ចតុន្នំ សច្ចានំ យថាភូតំ បជាននត្ថាយ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យោគោ ករណីយោ. តថា យស្មា ចត្តារិ សច្ចានិ តថាគតស្សេវ បាតុភាវា បាកដានិ ហោន្តិ, យស្មា ច តថាគតេន សុវិភត្តានិ, យស្មា ច តេសុ អបរិមាណា វណ្ណា អបរិមាណានិ បទព្យញ្ជនានិ, យស្មា ច តេសំ អប្បដិវិទ្ធត្តា វដ្ដំ វឌ្ឍតិ, តេសំ បដិវិទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ ន វឌ្ឍតិ, តស្មា ‘‘ឯវំ នោ វដ្ដំ ន វឌ្ឍិស្សតី’’តិ តុម្ហេហិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យោគោ ករណីយោ.

២. បដិសល្លានសុត្តវណ្ណនា

១០៧២. ទុតិយំ កាយវិវេកវិកលានំ កាយវិវេកបដិលាភត្ថាយ វុត្តំ.

៣. បឋមកុលបុត្តសុត្តាទិវណ្ណនា

១០៧៣-៧៥. តតិយេ អភិសមយាយាតិ អភិសមយត្ថាយ. សមណព្រាហ្មណាតិ ចេត្ថ សាសនាវចរា អធិប្បេតា. តថា ចតុត្ថបញ្ចមេសុ, តេន តេន អភិលាបេន ពុជ្ឈនកានំ បន អជ្ឈាសយេនេតានិ វុត្តានិ.

៦. ទុតិយសមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

១០៧៦. ឆដ្ឋេ អភិសម្ពុទ្ធំ បកាសេសុន្តិ អភិសម្ពុទ្ធោ អហន្តិ ឯវំ អត្តានំ អភិសម្ពុទ្ធំ បកាសយិំសុ. ឥមស្មិញ្ហិ សុត្តេ សព្ពញ្ញុពុទ្ធា ច សមណគហណេន គហិតា.

១០. តិរច្ឆានកថាសុត្តវណ្ណនា

១០៨០. ទសមេ អនេកវិហិតន្តិ អនេកវិធំ. តិរច្ឆានកថន្តិ អនិយ្យានិកត្តា សគ្គមោក្ខមគ្គានំ តិរច្ឆានភូតំ កថំ. រាជកថន្តិអាទីសុ រាជានំ អារព្ភ ‘‘មហាសម្មតោ មន្ធាតា ធម្មាសោកោ ឯវំ មហានុភាវោ’’តិអាទិនា នយេន បវត្តកថា រាជកថា. ឯស នយោ ចោរកថាទីសុ. តេសុ ‘‘អសុកោ រាជា អភិរូបោ ទស្សនីយោ’’តិអាទិនា នយេន គេហសិតកថាវ តិរច្ឆានកថា ហោតិ. ‘‘សោបិ នាម ឯវំ មហានុភាវោ ខយំ គតោ’’តិ ឯវំ បវត្តា បន កម្មដ្ឋានភាវេ តិដ្ឋតិ. ចោរេសុបិ ‘‘មូលទេវោ ឯវំ មហានុភាវោ មេឃមាលោ ឯវំ មហានុភាវោ’’តិ តេសំ កម្មំ បដិច្ច ‘‘អហោ សូរា’’តិ គេហសិតកថាវ តិរច្ឆានកថា. យុទ្ធេបិ ភារតយុទ្ធាទីសុ ‘‘អសុកេន អសុកោ ឯវំ មារិតោ ឯវំ វិទ្ធោ’’តិ កាមស្សាទវសេនេវ កថា តិរច្ឆានកថា, ‘‘តេបិ នាម ខយំ គតា’’តិ ឯវំ បវត្តា បន សព្ពត្ថ កម្មដ្ឋានមេវ ហោតិ. អបិច អន្នាទីសុ ‘‘ឯវំ វណ្ណវន្តំ គន្ធវន្តំ រសវន្តំ ផស្សសម្បន្នំ ខាទិម្ហ ភុញ្ជិម្ហ បិវិម្ហ បរិភុញ្ជិម្ហា’’តិ កាមស្សាទវសេន កថេតុំ ន វដ្ដតិ. សាត្ថកំ បន កត្វា ‘‘បុព្ពេ ឯវំ វណ្ណាទិសម្បន្នំ អន្នំ បានំ វត្ថំ សយនំ មាលំ គន្ធំ វិលេបនំ សីលវន្តានំ អទម្ហ, ចេតិយេ បូជំ អករិម្ហា’’តិ កថេតុំ វដ្ដតិ.

ញាតិកថាទីសុបិ ‘‘អម្ហាកំ ញាតកា សូរា សមត្ថា’’តិ វា, ‘‘បុព្ពេ មយំ ឯវំ វិចិត្រេហិ យានេហិ វិចរិម្ហា’’តិ វា អស្សាទវសេន វត្តុំ ន វដ្ដតិ. សាត្ថកំ បន កត្វា ‘‘តេបិ នោ ញាតកា ខយំ គតា’’តិ វា, ‘‘បុព្ពេ មយំ ឯវរូបា ឧបាហនា សង្ឃស្ស អទម្ហា’’តិ វា កថេតព្ពា. គាមកថាទីសុបិ សុនិវិដ្ឋទុន្និវិដ្ឋសុភិក្ខទុព្ភិក្ខាទិវសេន វា ‘‘អសុកគាមវាសិនោ សូរា សមត្ថា’’តិ វា ឯវំ អស្សាទវសេន វត្តុំ ន វដ្ដតិ, សាត្ថកំ បន កត្វា ‘‘សទ្ធា បសន្នា’’តិ វា, ‘‘ខយំ គតា’’តិ វា វត្តុំ វដ្ដតិ. និគមនគរជនបទកថាសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឥត្ថិកថាបិ វណ្ណសណ្ឋានាទីនិ បដិច្ច អស្សាទវសេន វត្តុំ ន វដ្ដតិ, ‘‘សទ្ធា បសន្នា ខយំ គតា’’តិ ឯវមេវ វដ្ដតិ. សូរកថាបិ ‘‘នន្ទិមិត្តោ នាម យោធោ សូរោ អហោសី’’តិ អស្សាទវសេន វត្តុំ ន វដ្ដតិ, ‘‘សទ្ធោ បសន្នោ អហោសិ, ខយំ គតោ’’តិ ឯវមេវ វដ្ដតិ. សុរាកថាតិបិ បាឋោ. សាបិ ចេសា សុរាកថា ‘‘ឯវរូបា នាម សុរា បីតា រតិជននី ហោតី’’តិ អស្សាទវសេនេវ ន វដ្ដតិ, អាទីនវវសេន បន ‘‘ឧម្មត្តកសំវត្តនិកា’’តិអាទិនា នយេន វដ្ដតិ. វិសិខាកថាបិ ‘‘អសុកវិសិខា សុនិវិដ្ឋា ទុន្និវិដ្ឋា’’តិ វា, ‘‘អសុកវិសិខាយ វាសិនោ សូរា សមត្ថា’’តិ វា អស្សាទវសេនេវ វត្តុំ ន វដ្ដតិ, ‘‘សទ្ធា បសន្នា ខយំ គតា’’តិ ឯច្ចេវំ វដ្ដតិ. កុម្ភដ្ឋានកថាតិ ឧទកតិត្ថកថា វុច្ចតិ, កុម្ភទាសិកថា វា. សាបិ ‘‘បាសាទិកា នច្ចិតុំ គាយិតុំ ឆេកា’’តិ អស្សាទវសេន ន វដ្ដតិ, ‘‘សទ្ធា បសន្នា’’តិអាទិនា នយេនេវ វដ្ដតិ.

បុព្ពបេតកថាតិ អតីតញាតិកថា. តត្ថ វត្តមានញាតិកថាសទិសោវ វិនិច្ឆយោ. នានត្តកថាតិ បុរិមបច្ឆិមកថាហិ វិមុត្តា អវសេសា នានាសភាវា និរត្ថកកថា. លោកក្ខាយិកាតិ ‘‘អយំ លោកោ កេន និម្មិតោ, អសុកេន នាម និម្មិតោ, កាកោ សេតោ អដ្ឋីនំ សេតត្តា, ពលាកា រត្តា លោហិតស្ស រត្តត្តា’’តិ ឯវមាទិកា លោកាយតវិតណ្ឌសល្លាបកថា. សមុទ្ទក្ខាយិកា នាម ‘‘កស្មា សមុទ្ទោ សាគរោ, សាគរទេវេន ខនិតត្តា សាគរោ, ខតោ មេតិ ហត្ថមុទ្ទាយ និវេទិតត្តា សមុទ្ទោ’’តិ ឯវមាទិកា និរត្ថកសមុទ្ទក្ខាយិកកថា. ឥតិ ភវោ ឥតិ អភវោតិ យំ វា តំ វា និរត្ថកការណំ វត្វា បវត្តិតកថា ឥតិភវាភវកថា. ឯត្ថ ច ភវោតិ សស្សតំ, អភវោតិ ឧច្ឆេទំ. ភវោតិ វុទ្ធិ, អភវោតិ ហានិ. ភវោតិ កាមសុខំ, អភវោតិ អត្តកិលមថោ. ឥតិ ឥមាយ ឆព្ពិធាយ ឥតិភវាភវកថាយ សទ្ធិំ ពាត្តិំស តិរច្ឆានកថា នាម ហោន្តិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

បឋមោ វគ្គោ.