១០. អានាបានសំយុត្តំ

១. ឯកធម្មវគ្គោ

១. ឯកធម្មសុត្តវណ្ណនា

៩៧៧. អានាបានសំយុត្តស្ស បឋមេ ឯកធម្មោតិ ឯកោ ធម្មោ. សេសមេត្ថ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២១៥) អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋាននិទ្ទេសេ វុត្តមេវ.

៦. អរិដ្ឋសុត្តវណ្ណនា

៩៨២. ឆដ្ឋេ ភាវេថ នោតិ ភាវេថ នុ. កាមច្ឆន្ទោតិ បញ្ចកាមគុណិករាគោ. អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា ច ធម្មេសូតិ អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ ទ្វាទសសុ អាយតនធម្មេសុ. បដិឃសញ្ញា សុប្បដិវិនីតាតិ បដិឃសម្បយុត្តសញ្ញា សុដ្ឋុ បដិវិនីតា, សមុច្ឆិន្នាតិ អត្ថោ. ឥមិនា អត្តនោ អនាគាមិមគ្គំ កថេតិ. ឥទានិ អរហត្តមគ្គស្ស វិបស្សនំ ទស្សេន្តោ សោ សតោវ អស្សសិស្សាមីតិអាទិមាហ.

៧. មហាកប្បិនសុត្តវណ្ណនា

៩៨៣. សត្តមេ ឥញ្ជិតត្តំ វា ផន្ទិតត្តំ វាតិ ឧភយេនបិ ចលនមេវ កថិតំ.

៨. បទីបោបមសុត្តវណ្ណនា

៩៨៤. អដ្ឋមេ នេវ កាយោបិ កិលមតិ ន ចក្ខូនីតិ អញ្ញេសុ ហិ កម្មដ្ឋានេសុ កម្មំ ករោន្តស្ស កាយោបិ កិលមតិ, ចក្ខូនិបិ វិហញ្ញន្តិ. ធាតុកម្មដ្ឋានស្មិញ្ហិ កម្មំ ករោន្តស្ស កាយោ កិលមតិ, យន្តេ បក្ខិបិត្វា បីឡនាការប្បត្តោ វិយ ហោតិ. កសិណកម្មដ្ឋានេ កម្មំ ករោន្តស្ស ចក្ខូនិ ផន្ទន្តិ កិលមន្តិ, និក្ខមិត្វា បតនាការប្បត្តានិ វិយ ហោន្តិ. ឥមស្មិំ បន កម្មដ្ឋានេ កម្មំ ករោន្តស្ស នេវ កាយោ កិលមតិ, ន អក្ខីនិ វិហញ្ញន្តិ. តស្មា ឯវមាហ.

សព្ពសោ រូបសញ្ញានន្តិអាទិ កស្មា វុត្តំ, កិំ អានាបានេ កសិណុគ្ឃាដនំ លព្ភតីតិ? តិបិដកចូឡាភយត្ថេរោ បនាហ – ‘‘យស្មា អានាបាននិមិត្តំ តារករូបមុត្តាវលិកាទិសទិសំ ហុត្វា បញ្ញាយតិ, តស្មា តត្ថ កសិណុគ្ឃាដនំ លព្ភតី’’តិ. តិបិដកចូឡនាគត្ថេរោ ‘‘ន លព្ភតេវា’’តិ អាហ. អលព្ភន្តេ អយំ អរិយិទ្ធិអាទិកោ បភេទោ កស្មា គហិតោតិ? អានិសំសទស្សនត្ថំ. អរិយំ វា ហិ ឥទ្ធិំ ចត្តារិ វា រូបាវចរជ្ឈានានិ ចតស្សោ វា អរូបសមាបត្តិយោ និរោធសមាបត្តិំ វា បត្ថយមានេន ភិក្ខុនា អយំ អានាបានស្សតិសមាធិ សាធុកំ មនសិកាតព្ពោ. យថា ហិ នគរេ លទ្ធេ យំ ចតូសុ ទិសាសុ ឧដ្ឋានកភណ្ឌំ, តំ ចតូហិ ទ្វារេហិ នគរមេវ បវិសតីតិ, ជនបទោ លទ្ធោ ច ហោតិ. នគរស្សេវ ហេសោ អានិសំសោ. ឯវំ អានាបានស្សតិសមាធិភាវនាយ អានិសំសោ ឯស អរិយិទ្ធិអាទិកោ បភេទោ, សព្ពាការេន ភាវិតេ អានាបានស្សតិសមាធិស្មិំ សព្ពមេតំ យោគិនោ និប្ផជ្ជតីតិ អានិសំសទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សុខញ្ចេតិ ឯត្ថ សោតិ កស្មា ន វុត្តំ? យស្មា ភិក្ខូតិ ឥមស្មិំ វារេ នាគតំ.

៩. វេសាលីសុត្តវណ្ណនា

៩៨៥. នវមេ វេសាលិយន្តិ ឯវំនាមកេ ឥត្ថិលិង្គវសេន បវត្តវោហារេ នគរេ. តញ្ហិ នគរំ តិក្ខត្តុំ បាការបរិក្ខេបវឌ្ឍនេន វិសាលីភូតត្តា វេសាលីតិ វុច្ចតិ. ឥទម្បិ ច នគរំ សព្ពញ្ញុតំ បត្តេយេវ សម្មាសម្ពុទ្ធេ សព្ពាការវេបុល្លតំ បត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ គោចរគាមំ ទស្សេត្វា និវាសដ្ឋានមាហ មហាវនេ កូដាគារសាលាយន្តិ. តត្ថ មហាវនំ នាម សយំជាតំ អរោបិមំ សបរិច្ឆេទំ មហន្តំ វនំ. កបិលវត្ថុសាមន្តា បន មហាវនំ ហិមវន្តេន សហ ឯកាពទ្ធំ អបរិច្ឆេទំ ហុត្វា មហាសមុទ្ទំ អាហច្ច ឋិតំ. ឥទំ តាទិសំ ន ហោតិ, សបរិច្ឆេទំ មហន្តំ វនន្តិ មហាវនំ. កូដាគារសាលា បន មហាវនំ និស្សាយ កតេ អារាមេ កូដាគារំ អន្តោកត្វា ហំសវដ្ដកច្ឆន្នេន កតា សព្ពាការសម្បន្នា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ គន្ធកុដីតិ វេទិតព្ពា.

អនេកបរិយាយេន អសុភកថំ កថេតីតិ អនេកេហិ ការណេហិ អសុភាការសន្ទស្សនប្បវត្តំ កាយវិច្ឆន្ទនីយកថំ កថេតិ. សេយ្យថិទំ – អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា លោមា នខា ទន្តា…បេ… មុត្តន្តិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ ព្យាមមត្តេ កឡេវរេ សព្ពាការេនបិ វិចិនន្តោ ន កោចិ កិញ្ចិ មុត្តំ វា មណិំ វា វេឡុរិយំ វា អគរុំ វា ចន្ទនំ វា កុង្កុមំ វា កប្បុរំ វា វាសចុណ្ណាទិំ វា អណុមត្តម្បិ សុចិភាវំ បស្សតិ, អថ ខោ បរមទុគ្គន្ធំ ជេគុច្ឆអស្សិរិកទស្សនំ កេសលោមាទិនានប្បការំ អសុចិមេវ បស្សតិ, តស្មា ន ឯត្ថ ឆន្ទោ វា រាគោ វា ករណីយោ. យេបិ ឧត្តមង្គេ សិរសិ ជាតា កេសា នាម, តេបិ អសុភា ចេវ អសុចិនោ ច បដិកូលា ច. សោ ច នេសំ អសុភាសុចិបដិកូលភាវោ វណ្ណតោបិ សណ្ឋានតោបិ គន្ធតោបិ អាសយតោបិ ឱកាសតោបីតិ បញ្ចហាការេហិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ លោមាទីនម្បីតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៣០៧) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥតិ ភគវា ឯកមេកស្មិំ កោដ្ឋាសេ បញ្ចបញ្ចប្បភេទេន អនេកបរិយាយេន អសុភកថំ កថេតិ.

អសុភាយ វណ្ណំ ភាសតីតិ ឧទ្ធុមាតកាទិវសេន អសុភមាតិកំ និក្ខិបិត្វា បទភាជនីយេន តំ វិភជន្តោ វណ្ណេន្តោ អសុភាយ វណ្ណំ ភាសតិ. អសុភភាវនាយ វណ្ណំ ភាសតីតិ យា អយំ កេសាទីសុ វា ឧទ្ធុមាតកាទីសុ វា អជ្ឈត្តពហិទ្ធាវត្ថូសុ អសុភាការំ គហេត្វា បវត្តស្ស ចិត្តស្ស ភាវនា វឌ្ឍនា ផាតិកម្មំ, តស្សា អសុភភាវនាយ អានិសំសំ ទស្សេន្តោ វណ្ណំ ភាសតិ, គុណំ បរិកិត្តេតិ. សេយ្យថិទំ – ‘‘អសុភភាវនាភិយុត្តោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កេសាទីសុ វា វត្ថូសុ ឧទ្ធុមាតកាទីសុ វា បញ្ចង្គវិប្បហីនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ តិវិធកល្យាណំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ បឋមជ្ឈានំ បដិលភតិ. សោ តំ បឋមជ្ឈានសង្ខាតំ ចិត្តមញ្ជូសំ និស្សាយ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ឧត្តមត្ថំ អរហត្តំ បាបុណាតី’’តិ.

ឥច្ឆាមហំ, ភិក្ខវេ, អឌ្ឍមាសំ បដិសល្លីយិតុន្តិ អហំ, ភិក្ខវេ, ឯកំ អឌ្ឍមាសំ បដិសល្លីយិតុំ និលីយិតុំ ឯកកោវ ហុត្វា វិហរិតុំ ឥច្ឆាមីតិ អត្ថោ. នាម្ហិ កេនចិ ឧបសង្កមិតព្ពោ អញ្ញត្រ ឯកេន បិណ្ឌបាតនីហារកេនាតិ យោ អត្តនា បយុត្តវាចំ អកត្វា មមត្ថាយ សទ្ធេសុ កុលេសុ បដិយត្តបិណ្ឌបាតំ នីហរិត្វា មយ្ហំ ឧបនាមេតិ, តំ បិណ្ឌបាតនីហារកំ ឯកំ ភិក្ខុំ ឋបេត្វា នាម្ហិ អញ្ញេន កេនចិ ភិក្ខុនា វា គហដ្ឋេន វា ឧបសង្កមិតព្ពោតិ.

កស្មា បន ឯវមាហាតិ? អតីតេ កិរ បញ្ចសតា មិគលុទ្ទកា មហតីហិ ទណ្ឌវាគុរាទីហិ អរញ្ញំ បរិក្ខិបិត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋា ឯកតោយេវ យាវជីវំ មិគបក្ខិឃាតកម្មេន ជីវិកំ កប្បេត្វា និរយេ ឧប្បន្នា. តេ តត្ថ បច្ចិត្វា បុព្ពេ កតេន កេនចិទេវ កុសលកម្មេន មនុស្សេសុ ឧប្បន្នា កល្យាណូបនិស្សយវសេន សព្ពេបិ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច លភិំសុ. តេសំ តតោ មូលាកុសលកម្មតោ អវិបក្កវិបាកា អបរាបរចេតនា តស្មិំ អឌ្ឍមាសព្ភន្តរេ អត្តូបក្កមេន ច បរូបក្កមេន ច ជីវិតូបច្ឆេទាយ ឱកាសមកាសិ. តំ ភគវា អទ្ទស. កម្មវិបាកោ ច នាម ន សក្កា កេនចិ បដិពាហិតុំ. តេសុ ច ភិក្ខូសុ បុថុជ្ជនាបិ អត្ថិ, សោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមិខីណាសវាបិ. តត្ថ ខីណាសវា អប្បដិសន្ធិកា, ឥតរេ អរិយសាវកា និយតគតិកា សុគតិបរាយណា, បុថុជ្ជនានំ គតិ អនិយតា.

អថ ភគវា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ អត្តភាវេ ឆន្ទរាគេន មរណភយភីតា ន សក្ខិស្សន្តិ គតិំ វិសោធេតុំ, ហន្ទ នេសំ ឆន្ទរាគប្បហានាយ អសុភកថំ កថេមិ. តំ សុត្វា អត្តភាវេ វិគតច្ឆន្ទរាគតាយ គតិវិសោធនំ កត្វា សគ្គេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិស្សន្តិ, ឯវំ តេសំ មម សន្តិកេ បព្ពជ្ជា សាត្ថិកា ភវិស្សតី’’តិ. តតោ តេសំ អនុគ្គហាយ អសុភកថំ កថេសិ កម្មដ្ឋានសីសេន, នោ មរណវណ្ណសំវណ្ណនាធិប្បាយេន. កថេត្វា ច បនស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ ឥមំ អឌ្ឍមាសំ មំ ភិក្ខូ បស្សិស្សន្តិ, ‘អជ្ជ ឯកោ ភិក្ខុ មតោ, អជ្ជ ទ្វេ…បេ… អជ្ជ ទសា’តិ អាគន្ត្វា អារោចេស្សន្តិ, អយញ្ច កម្មវិបាកោ ន សក្កា មយា វា អញ្ញេន វា បដិពាហិតុំ, ស្វាហំ តំ សុត្វាបិ កិំ ករិស្សាមិ, កិំ មេ អនត្ថកេន អនយព្យសនេន សុតេន, ហន្ទាហំ ភិក្ខូនំ អទស្សនំ ឧបគច្ឆាមី’’តិ. តស្មា ឯវមាហ – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភិក្ខវេ, អឌ្ឍមាសំ បដិសល្លីយិតុំ, នាម្ហិ កេនចិ ឧបសង្កមិតព្ពោ អញ្ញត្រ ឯកេន បិណ្ឌបាតនីហារកេនា’’តិ.

អបរេ បនាហុ – ‘‘បរូបវាទវិវជ្ជនត្ថំ ឯវំ វត្វា បដិសល្លីនោ’’តិ. បរេ កិរ ភគវន្តំ ឧបវទិស្សន្តិ – ‘‘អយំ ‘សព្ពញ្ញូ អហំ សទ្ធម្មវរចក្កវត្តី’តិ បដិជានមានោ អត្តនោបិ សាវកេ អញ្ញមញ្ញំ ឃាតេន្តេ និវារេតុំ ន សក្កោតិ, កិំ អញ្ញំ សក្ខិស្សតី’’តិ? តត្រ បណ្ឌិតា វក្ខន្តិ – ‘‘ភគវា បដិសល្លានមនុយុត្តោ ន ឥមំ បវត្តិំ ជានាតិ, កោចិស្ស អារោចយិតាបិ នត្ថិ, សចេ ជានេយ្យ អទ្ធា និវារេយ្យា’’តិ. ឥទំ បន ឥច្ឆាមត្តំ, បឋមមេវេត្ថ ការណំ. នាស្សុធាតិ ឯត្ថ អស្សុធាតិ បទបូរណមត្តេ អវធារណត្ថេ វា និបាតោ, នេវ កោចិ ភគវន្តំ ឧបសង្កមីតិ អត្ថោ.

អនេកេហិ វណ្ណសណ្ឋានាទីហិ ការណេហិ វោការោ អស្សាតិ អនេកាការវោការោ. អនេកាការវោកិណ្ណោ អនេកាការេន សម្មិស្សោតិ វុត្តំ ហោតិ. កោ សោ? អសុភភាវនានុយោគោ, តំ អនេកាការវោការំ. អសុភភាវនានុយោគមនុយុត្តា វិហរន្តីតិ យុត្តប្បយុត្តា វិហរន្តិ. អដ្ដីយមានាតិ តេន កាយេន អដ្ដា ទុក្ខិតា ហោន្តិ. ហរាយមានាតិ លជ្ជមានា. ជិគុច្ឆមានាតិ ជិគុច្ឆំ ឧប្បាទយមានា. សត្ថហារកំ បរិយេសន្តីតិ ជីវិតហរណកសត្ថំ បរិយេសន្តិ. ន កេវលញ្ច តេ សត្ថំ បរិយេសិត្វា អត្តនា វា អត្តានំ ជីវិតា វោរោបេន្តិ, មិគលណ្ឌិកម្បិ បន សមណកុត្តកំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘សាធុ នោ, អាវុសោ, ជីវិតា វោរោបេហី’’តិ វទន្តិ. ឯត្ថ ច អរិយា នេវ បាណាតិបាតំ ករិំសុ, ន សមាទបេសុំ, ន សមនុញ្ញា អហេសុំ. បុថុជ្ជនា បន សព្ពមកំសុ.

បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ តេសំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ ជីវិតក្ខយប្បត្តភាវំ ញត្វា តតោ ឯកីភាវតោ វុដ្ឋិតោ ជានន្តោបិ អជានន្តោ វិយ កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ. កិំ នុ ខោ, អានន្ទ, តនុភូតោ វិយ ភិក្ខុសង្ឃោតិ ឥតោ, អានន្ទ, បុព្ពេ ពហូ ភិក្ខូ ឯកតោ ឧបដ្ឋានំ អាគច្ឆន្តិ, ឧទ្ទេសំ បរិបុច្ឆំ គណ្ហន្តិ, សជ្ឈាយន្តិ, ឯកបជ្ជោតោ វិយ អារាមោ ទិស្សតិ. ឥទានិ បន អឌ្ឍមាសមត្តស្ស អច្ចយេន តនុភូតោ វិយ តនុកោ មន្ទោ អប្បកោ វិរឡោ វិយ ជាតោ ភិក្ខុសង្ឃោ. កិំ នុ ខោ ការណំ? កិំ ទិសាសុ បក្កន្តា ភិក្ខូតិ?

អថាយស្មា អានន្ទោ កម្មវិបាកេន តេសំ ជីវិតក្ខយប្បត្តិំ អសល្លក្ខេន្តោ អសុភកម្មដ្ឋានានុយោគបច្ចយា បន សល្លក្ខេន្តោ តថា ហិ បន, ភន្តេ ភគវាតិអាទិំ វត្វា ភិក្ខូនំ អរហត្តប្បត្តិយា អញ្ញំ កម្មដ្ឋានំ យាចន្តោ, សាធុ, ភន្តេ, ភគវាតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – សាធុ, ភន្តេ, ភគវា អញ្ញំ ការណំ អាចិក្ខតុ, យេន ភិក្ខុសង្ឃោ អរហត្តេ បតិដ្ឋហេយ្យ. មហាសមុទ្ទំ ឱរោហណតិត្ថានិ វិយ អញ្ញានិបិ ទសានុស្សតិ, ទសកសិណ, ចតុធាតុវវត្ថាន, ព្រហ្មវិហារ, អានាបានស្សតិបភេទានិ ពហូនិ និព្ពានោរោហណកម្មដ្ឋានានិ សន្តិ, តេសុ ភគវា ភិក្ខូ សមស្សាសេត្វា អញ្ញតរំ កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខតូតិ អធិប្បាយោ.

អថ ភគវា តថា កាតុកាមោ ថេរំ ឧយ្យោជេន្តោ តេនហានន្ទាតិអាទិមាហ. តត្ថ វេសាលិំ ឧបនិស្សាយាតិ វេសាលិយំ ឧបនិស្សាយ សមន្តា គាវុតេបិ អឌ្ឍយោជនេបិ យាវតិកា វិហរន្តិ, តេ សព្ពេ សន្និបាតេហីតិ អត្ថោ. សព្ពេ ឧបដ្ឋានសាលាយំ សន្និបាតេត្វាតិ អត្តនា គន្តុំ យុត្តដ្ឋានំ សយំ គន្ត្វា អញ្ញត្ថ ទហរភិក្ខូ បហិណិត្វា មុហុត្តេនេវ អនវសេសេ ភិក្ខូ ឧបដ្ឋានសាលាយំ សមូហំ កត្វា. យស្សទានិ, ភន្តេ, ភគវា កាលំ មញ្ញតីតិ ឯត្ថ អយមធិប្បាយោ – ភគវា ភិក្ខុសង្ឃោ សន្និបតិតោ, ឯស កាលោ ភិក្ខូនំ ធម្មកថំ កាតុំ, អនុសាសនិំ ទាតុំ, ឥទានិ យស្ស តុម្ហេ កាលំ ជានាថ, តំ កាតព្ពន្តិ.

អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ, អយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេតិ. អាមន្តេត្វា ច បន ភិក្ខូនំ អរហត្តប្បត្តិយា បុព្ពេ អាចិក្ខិតអសុភកម្មដ្ឋានតោ អញ្ញំ បរិយាយំ អាចិក្ខន្តោ អានាបានស្សតិសមាធីតិអាទិមាហ. តត្ថ អានាបានស្សតិសមាធីតិ អានាបានបរិគ្គាហិកាយ សតិយា សទ្ធិំ សម្បយុត្តោ សមាធិ, អានាបានស្សតិយំ វា សមាធិ, អានាបានស្សតិសមាធិ. ភាវិតោតិ ឧប្បាទិតោ វឌ្ឍិតោ វា. ពហុលីកតោតិ បុនប្បុនំ កតោ. សន្តោ ចេវ បណីតោ ចាតិ សន្តោ ចេវ បណីតោ ចេវ. ឧភយត្ថ ឯវសទ្ទេន និយមោ វេទិតព្ពោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? អយញ្ហិ យថា អសុភកម្មដ្ឋានំ កេវលំ បដិវេធវសេន សន្តញ្ច បណីតញ្ច, ឱឡារិការម្មណត្តា បន បដិកូលារម្មណត្តា ច អារម្មណវសេន នេវ សន្តំ ន បណីតំ, ន ឯវំ កេនចិ បរិយាយេន អសន្តោ វា អប្បណីតោ វា, អបិច ខោ អារម្មណសន្តតាយបិ សន្តោ វូបសន្តោ និព្ពុតោ, បដិវេធសង្ខាតាយ អង្គសន្តតាយបិ, អារម្មណបណីតតាយ បណីតោ អតិត្តិករោ, អង្គបណីតតាយបីតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សន្តោ ចេវ បណីតោ ចា’’តិ.

អសេចនកោ ច សុខោ ច វិហារោតិ ឯត្ថ បន នាស្ស សេចនន្តិ អសេចនកោ, អនាសិត្តកោ អព្ពោកិណ្ណោ បាដិយេក្កោ អាវេណិកោ, នត្ថិ ឯត្ថ បរិកម្មេន វា ឧបចារេន វា សន្តតា, អាទិសមន្នាហារតោ បភុតិ អត្តនោ សភាវេនេវ សន្តោ ច បណីតោ ចាតិ អត្ថោ. កេចិ ‘‘អសេចនកោ’’តិ អនាសិត្តកោ ឱជវន្តោ, សភាវេនេវ មធុរោ’’តិ វទន្តិ. ឯវមយំ អសេចនកោ ច អប្បិតប្បិតក្ខណេ កាយិកចេតសិកសុខប្បដិលាភាយ សំវត្តនតោ សុខោ ច វិហារោតិ វេទិតព្ពោ.

ឧប្បន្នុប្បន្នេតិ អវិក្ខម្ភិតេ. បាបកេតិ លាមកេ. អកុសលេ ធម្មេតិ អកោសល្លសម្ភូតេ ធម្មេ. ឋានសោ អន្តរធាបេតីតិ ខណេនេវ អន្តរធាបេតិ វិក្ខម្ភេតិ. វូបសមេតីតិ សុដ្ឋុ ឧបសមេតិ, និព្ពេធភាគិយត្តា អនុបុព្ពេន អរិយមគ្គវុទ្ធិប្បត្តោ សមុច្ឆិន្ទតិ, បដិប្បស្សម្ភេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេតិ អាសាឡ្ហមាសេ. ឩហតំ រជោជល្លន្តិ អដ្ឋ មាសេ វាតាតបសុក្ខាយ គោមហិំសាទិបាទប្បហារសម្ភិន្នាយ បថវិយា ឧទ្ធំ ហតំ ឩហតំ អាកាសេ សមុដ្ឋិតំ រជញ្ច រេណុញ្ច. មហា អកាលមេឃោតិ សព្ពំ នភំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឧដ្ឋិតោ អាសាឡ្ហជុណ្ហបក្ខេ សកលំ អឌ្ឍមាសំ វស្សនកមេឃោ. សោ ហិ អសម្បត្តេ វស្សកាលេ ឧប្បន្នត្តា អកាលមេឃោតិ ឥធ អធិប្បេតោ. ឋានសោ អន្តរាធាបេតិ វូបសមេតីតិ ខណេនេវ អទស្សនំ នេតិ បថវិយំ សន្និសីទាបេតិ. ឯវមេវ ខោតិ ឱបម្មនិទស្សនមេតំ. តតោ បរំ វុត្តនយមេវ.

១០. កិមិលសុត្តវណ្ណនា

៩៨៦. ទសមេ កិមិលាយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. ឯតទវោចាតិ ថេរោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ទេសនា ន យថានុសន្ធិកា កតា, យថានុសន្ធិំ គមេស្សាមី’’តិ ទេសនានុសន្ធិំ ឃដេន្តោ ឯតំ អវោច. កាយញ្ញតរន្តិ បថវីអាទីសុ កាយេសុ អញ្ញតរំ វទាមិ វាយោកាយំ វទាមីតិ អត្ថោ. អថ វា ចក្ខាយតនំ…បេ… កពឡីការោ អាហារោតិ បញ្ចវីសតិ រូបកោដ្ឋាសា រូបកាយោ នាម, តេសុ អានាបានំ ផោដ្ឋព្ពាយតនេ សង្គហិតត្តា កាយញ្ញតរំ ហោតិ, តស្មាបិ ឯវមាហ. តស្មាតិហាតិ យស្មា ចតូសុ កាយេសុ អញ្ញតរំ វាយោកាយំ, បញ្ចវីសតិ កោដ្ឋាសេ វា រូបកាយេ អញ្ញតរំ អានាបានំ អនុបស្សតិ, តស្មា កាយេ កាយានុបស្សីតិ អត្ថោ. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វេទនាញ្ញតរន្តិ តីសុ វេទនាសុ អញ្ញតរំ, សុខវេទនំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

សាធុកំ មនសិការន្តិ បីតិបដិសំវេទិតាទិវសេន ឧប្បន្នំ សុន្ទរំ មនសិការំ. កិំ បន មនសិការោ សុខា វេទនា ហោតីតិ? ន ហោតិ, ទេសនាសីសំ បនេតំ. យថេវ ហិ ‘‘អនិច្ចសញ្ញាភាវនានុយោគមនុយុត្តា’’តិ (ម. និ. ៣.១៤៧) ឯត្ថ សញ្ញានាមេន បញ្ញា វុត្តា, ឯវមិធាបិ មនសិការនាមេន ឈានវេទនា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ឯតស្មិញ្ហិ ចតុក្កេ បឋមបទេ បីតិសីសេន វេទនា វុត្តា, ទុតិយបទេ សុខន្តិ សរូបេនេវ វុត្តា. ចិត្តសង្ខារបទទ្វយេ ‘‘សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា ឯតេ ធម្មា ចិត្តប្បដិពទ្ធា ចិត្តសង្ខារា’’តិ (បដិ. ម. ១.១៧៤) វចនតោ ‘‘វិតក្កវិចារេ ឋបេត្វា សព្ពេបិ ចិត្តសម្បយុត្តកា ធម្មា ចិត្តសង្ខារេ សង្គហិតា’’តិ វចនតោ ចិត្តសង្ខារនាមេន វេទនា វុត្តា. តំ សព្ពំ មនសិការនាមេន សង្គហេត្វា ឥធ ‘‘សាធុកំ មនសិការ’’ន្តិ អាហ.

ឯវំ សន្តេបិ យស្មា ឯសា វេទនា អារម្មណំ ន ហោតិ, តស្មា វេទនានុបស្សនា ន យុជ្ជតីតិ. នោ ន យុជ្ជតិ, មហាសតិបដ្ឋានាទីសុបិ ហិ តំ តំ សុខាទីនំ វត្ថុំ អារម្មណំ កត្វា វេទនា វេទយតិ, តំ បន វេទនាបវត្តិំ ឧបាទាយ ‘‘អហំ វេទយាមី’’តិ វោហារមត្តំ ហោតិ, តំ សន្ធាយ ‘‘សុខំ វេទនំ វេទយមានោ សុខំ វេទនំ វេទយាមី’’តិអាទិ វុត្តំ. អបិច ‘‘បីតិប្បដិសំវេទី’’តិអាទីនំ អត្ថវណ្ណនាយមេតស្ស បរិហារោ វុត្តោយេវ. វុត្តញ្ហេតំ វិសុទ្ធិមគ្គេ –

‘‘ទ្វីហាការេហិ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ – អារម្មណតោ ច អសម្មោហតោ ច. កថំ អារម្មណតោ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ? សប្បីតិកេ ទ្វេ ឈានេ សមាបជ្ជតិ, តស្ស សមាបត្តិក្ខណេ ឈានបដិលាភេន អារម្មណតោ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ អារម្មណស្ស បដិសំវិទិតត្តា. កថំ អសម្មោហតោ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ? សប្បីតិកេ ទ្វេ ឈានេ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ឈានសម្បយុត្តបីតិំ ខយតោ វយតោ សម្មសតិ, តស្ស វិបស្សនាក្ខណេ លក្ខណប្បដិវេធេន អសម្មោហតោ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.១៧២) ‘‘‘ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ, តាយ សតិយា តេន ញាណេន សា បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតី’តិ. ឯតេនេវ នយេន អវសេសបទានិបិ អត្ថតោ វេទិតព្ពានី’’តិ.

ឥតិ យថេវ ឈានបដិលាភេន អារម្មណតោ បីតិសុខចិត្តសង្ខារា បដិសំវិទិតា ហោន្តិ, ឯវំ ឥមិនាបិ ឈានសម្បយុត្តេន វេទនាសង្ខាតមនសិការបដិលាភេន អារម្មណតោ វេទនា បដិសំវិទិតា ហោតិ. តស្មា សុវុត្តមេតំ ‘‘វេទនាសុ វេទនានុបស្សី ភិក្ខុ តស្មិំ សមយេ វិហរតី’’តិ.

នាហំ, អានន្ទ, មុដ្ឋស្សតិស្ស អសម្បជានស្សាតិ ឯត្ថ អយមធិប្បាយោ – យស្មា ‘‘ចិត្តបដិសំវេទី អស្សាសិស្សាមី’’តិអាទិនា នយេន បវត្តោ ភិក្ខុ កិញ្ចាបិ អស្សាសបស្សាសនិមិត្តមារម្មណំ ករោតិ, តស្ស បន ចិត្តស្ស អារម្មណេ សតិញ្ច សម្បជញ្ញញ្ច ឧបដ្ឋាបេត្វា បវត្តនតោ ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សីយេវ នាមេស ហោតិ. ន ហិ មុដ្ឋស្សតិស្ស អសម្បជានស្ស អានាបានស្សតិសមាធិភាវនា អត្ថិ, តស្មា អារម្មណតោ ចិត្តបដិសំវិទិតវសេន ‘‘ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី ភិក្ខុ តស្មិំ សមយេ វិហរតី’’តិ.

សោ យំ តំ ហោតិ អភិជ្ឈាទោមនស្សានំ បហានំ, តំ បញ្ញាយ ទិស្វា សាធុកំ អជ្ឈុបេក្ខិតា ហោតីតិ ឯត្ថ អភិជ្ឈា កាមច្ឆន្ទនីវរណមេវ, ទោមនស្សវសេន ព្យាបាទនីវរណំ ទស្សិតំ. ឥទញ្ហិ ចតុក្កំ វិបស្សនាវសេនេវ វុត្តំ, ធម្មានុបស្សនា ច នីវរណបព្ពាទិវសេន បញ្ចវិធា ហោតិ, តស្សា នីវរណបព្ពំ អាទិ, តស្សាបិ ឥទំ នីវរណទ្វយំ អាទិ. ឥតិ ធម្មានុបស្សនាយ អាទិំ ទស្សេតុំ អភិជ្ឈាទោមនស្សានន្តិ អាហ. បហានន្តិ អនិច្ចានុបស្សនាយ និច្ចសញ្ញំ បជហតីតិ ឯវំ បហានករញាណំ អធិប្បេតំ. តំ បញ្ញាយ ទិស្វាតិ តំ អនិច្ចវិរាគនិរោធបដិនិស្សគ្គញាណសង្ខាតំ បហានញាណំ អបរាយ វិបស្សនាបញ្ញាយ, តម្បិ អបរាយាតិ ឯវំ វិបស្សនាបរម្បរំ ទស្សេតិ. អជ្ឈុបេក្ខិតា ហោតីតិ យញ្ចស្ស បថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, យញ្ច ឯកតោ ឧបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតីតិ ទ្វិធា អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម. តត្ថ សហជាតានម្បិអជ្ឈុបេក្ខនា ហោតិ អារម្មណស្សាបិ អជ្ឈុបេក្ខនា. ឥធ អារម្មណ អជ្ឈុបេក្ខនា អធិប្បេតា. តស្មាតិហានន្ទាតិ យស្មា ‘‘អនិច្ចានុបស្សី អស្សាសិស្សាមី’’តិអាទិនា នយេន បវត្តោ ន កេវលំ នីវរណាទិធម្មេ, អភិជ្ឈាទោមនស្សសីសេន បន វុត្តានំ ធម្មានំ បហានករញាណម្បិ បញ្ញាយ ទិស្វា អជ្ឈុបេក្ខិតា ហោតិ, តស្មា ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី ភិក្ខុ តស្មិំ សមយេ វិហរតីតិ វេទិតព្ពោ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ចតុមហាបថោ វិយ ឆ អាយតនានិ ទដ្ឋព្ពានិ. តស្មិំ បំសុបុញ្ជោ វិយ ឆសុ អាយតនេសុ កិលេសា. ចតូហិ ទិសាហិ អាគច្ឆន្តា សកដរថា វិយ ចតូសុ អារម្មណេសុ បវត្តា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា. ឯកេន សកដេន វា រថេន វា បំសុបុញ្ជស្ស ឧបហននំ វិយ កាយានុបស្សនាទីហិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ ឧបឃាតោ វេទិតព្ពោតិ.

ឯកធម្មវគ្គោ បឋមោ.

២. ទុតិយវគ្គោ

១-២. ឥច្ឆានង្គលសុត្តាទិវណ្ណនា

៩៨៧-៩៨៨. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ ឯវំ ព្យាករេយ្យាថាតិ កស្មា អត្តនោ វិហារសមាបត្តិំ អាចិក្ខតិ? ឧបារម្ភមោចនត្ថំ. សចេ ហិ តេ ‘‘ន ជានាមា’’តិ វទេយ្យុំ, អថ នេសំ តិត្ថិយា ‘‘តុម្ហេ ‘អសុកសមាបត្តិយា នាម នោ សត្ថា តេមាសំ វិហាសី’តិបិ ន ជានាថ, អថ កស្មា នំ ឧបដ្ឋហន្តា វិហរថា’’តិ ឧបារម្ភំ អារោបេយ្យុំ, តតោ មោចនត្ថំ ឯវមាហ.

អថ កស្មា យថា អញ្ញត្ថ ‘‘សតោវ អស្សសតិ, ទីឃំ វា អស្សសន្តោ’’តិ (ទី. និ. ២.៣៧៤; ម. និ. ១.១០៧; សំ. និ. ៥.៩៧៧) ឯវ-វាការោ វុត្តោ. ឯវំ ឥធ ន វុត្តោតិ? ឯកន្តសន្តត្តា. អញ្ញេសញ្ហិ អស្សាសោ វា បាកដោ ហោតិ បស្សាសោ វា, ភគវតោ ឧភយម្បេតំ បាកដមេវ និច្ចំ ឧបដ្ឋិតស្សតិតាយាតិ ឯកន្តសន្តត្តា ន វុត្តោ. អថ ‘‘សិក្ខាមី’’តិ អវត្វា កស្មា ‘‘អស្សសាមី’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តន្តិ? សិក្ខិតព្ពាភាវា. សត្ត ហិ សេខា សិក្ខិតព្ពភាវា សេខា នាម, ខីណាសវា សិក្ខិតព្ពាភាវា អសេខា នាម, តថាគតា អសិក្ខិតព្ពា អសេក្ខា នាម នត្ថិ តេសំ សិក្ខិតព្ពកិច្ចន្តិ សិក្ខិតព្ពាភាវា ន វុត្តំ. ទុតិយំ ឧត្តានមេវ.

៣-១០. បឋមអានន្ទសុត្តាទិវណ្ណនា

៩៨៩-៩៩៦. តតិយេ បវិចិនតីតិ អនិច្ចាទិវសេន បវិចិនតិ. ឥតរំ បទទ្វយំ ឯតស្សេវ វេវចនំ. និរាមិសាតិ និក្កិលេសា កាយិកចេតសិកទរថបដិបស្សទ្ធិយា កាយោបិ ចិត្តម្បិ បស្សម្ភតិ. សមាធិយតីតិ សម្មា ឋបិយតិ, អប្បនាចិត្តំ វិយ ហោតិ. អជ្ឈុបេក្ខិតា ហោតីតិ សហជាតអជ្ឈុបេក្ខនាយ អជ្ឈុបេក្ខិតា ហោតិ.

ឯវំ ចុទ្ទសវិធេន កាយបរិគ្គាហកស្ស ភិក្ខុនោ តស្មិំ កាយេ សតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, តាយ សតិយា សម្បយុត្តញាណំ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ, តំសម្បយុត្តមេវ កាយិកចេតសិកវីរិយំ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ, បីតិបស្សទ្ធិចិត្តេកគ្គតា បីតិបស្សទ្ធិសមាធិសម្ពោជ្ឈង្គា, ឥមេសំ ឆន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ អនោសក្កនអនតិវត្តនសង្ខាតោ មជ្ឈត្តាការោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ. យថេវ ហិ សមប្បវត្តេសុ អស្សេសុ សារថិនោ ‘‘អយំ ឱលីយតី’’តិ តុទនំ វា, ‘‘អយំ អតិធាវតី’’តិ អាកឌ្ឍនំ វា នត្ថិ, កេវលំ ឯវំ បស្សមានស្ស ឋិតាការោវ ហោតិ, ឯវមេវ ឥមេសំ ឆន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ អនោសក្កនអនតិវត្តនសង្ខាតោ មជ្ឈត្តាការោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ នាម ហោតិ. ឯត្តាវតា កិំ កថិតំ? ឯកចិត្តក្ខណិកា នានាសរសលក្ខណា វិបស្សនាពោជ្ឈង្គា នាម កថិតា.

វិវេកនិស្សិតន្តិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. ឯត្ថ បន សោឡសក្ខត្តុកា អានាបានស្សតិ មិស្សកា កថិតា, អានាបានមូលកា សតិបដ្ឋានា បុព្ពភាគា, តេសំ មូលភូតា អានាបានស្សតិ បុព្ពភាគា. ពោជ្ឈង្គមូលកា សតិបដ្ឋានា បុព្ពភាគា, តេបិ ពោជ្ឈង្គា បុព្ពភាគាវ. វិជ្ជាវិមុត្តិបូរកា បន ពោជ្ឈង្គា និព្ពត្តិតលោកុត្តរា, វិជ្ជាវិមុត្តិយោ អរិយផលសម្បយុត្តា. វិជ្ជា វា ចតុត្ថមគ្គសម្បយុត្តា, វិមុត្តិ ផលសម្បយុត្តាតិ. ចតុត្ថបញ្ចមឆដ្ឋានិបិ ឥមិនាវ សមានបរិច្ឆេទានិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

អានាបានសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.