១. អវិជ្ជាវគ្គោ

១-២. អវិជ្ជាសុត្តាទិវណ្ណនា

១-២. មហាវគ្គស្ស បឋមេ បុព្ពង្គមាតិ សហជាតវសេន ច ឧបនិស្សយវសេន ចាតិ ទ្វីហាការេហិ បុព្ពង្គមា. សមាបត្តិយាតិ សមាបជ្ជនាយ សភាវបដិលាភាយ, ឧប្បត្តិយាតិ អត្ថោ. អន្វទេវ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ សា បនេសា យទេតំ អលជ្ជនាការសណ្ឋិកំ អហិរិកំ, អភាយនាការសណ្ឋិតញ្ច អនោត្តប្បំ, ឯតំ អនុទេវ សហេវ ឯកតោវ, ន វិនា តេន ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. អវិជ្ជាគតស្សាតិ អវិជ្ជាយ ឧបគតស្ស សមន្នាគតស្ស. មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ អយាថាវទិដ្ឋិ អនិយ្យានិកទិដ្ឋិ. បហោតីតិ ហោតិ ឧប្បជ្ជតិ. មិច្ឆាសង្កប្បាទីសុបិ អយាថាវអនិយ្យានិកវសេនេវ មិច្ឆាភាវោ វេទិតព្ពោ. ឥតិ ឥមានិ អដ្ឋបិ អកុសលធម្មសមាបត្តិយា មិច្ឆត្តអង្គានិ នាម ហោន្តិ. តានិ បន ន ឯកក្ខណេ សព្ពានិ លព្ភន្តិ, នានក្ខណេ លព្ភន្តិ.

កថំ? យទា ហិ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តចិត្តំ កាយវិញ្ញត្តិំ សមុដ្ឋាបេន្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា មិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាសង្កប្បោ មិច្ឆាវាយាមោ មិច្ឆាសតិ មិច្ឆាសមាធិ មិច្ឆាកម្មន្តោតិ ឆ អង្គានិ ហោន្តិ. យទា ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តំ, តទា មិច្ឆាទិដ្ឋិវជ្ជានិ បញ្ច. យទា តានេវ ទ្វេ វចីវិញ្ញត្តិំ សមុដ្ឋាបេន្តិ, តទា មិច្ឆាកម្មន្តដ្ឋានេ មិច្ឆាវាចាយ សទ្ធិំ តានេវ ឆ វា បញ្ច វា. អយំ អាជីវោ នាម កុប្បមានោ កាយវចីទ្វារេសុយេវ អញ្ញតរស្មិំ កុប្បតិ, ន មនោទ្វារេ. តស្មា យទា អាជីវសីសេន តានេវ ចិត្តានិ កាយវចីវិញ្ញត្តិយោ សមុដ្ឋាបេន្តិ, តទា កាយកម្មំ មិច្ឆាជីវោ នាម ហោតិ, តថា វចីកម្មន្តិ មិច្ឆាជីវស្ស វសេន តានេវ ឆ វា បញ្ច វា. យទា បន វិញ្ញត្តិំ អសមុដ្ឋាបេត្វា តានិ ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តទា មិច្ឆាទិដ្ឋិមិច្ឆាសង្កប្បមិច្ឆាវាយាមមិច្ឆាសតិមិច្ឆាសមាធិវសេន បញ្ច វា, មិច្ឆាសង្កប្បាទិវសេន ចត្តារិ វា ហោន្តីតិ ឯវំ ន ឯកក្ខណេ សព្ពានិ លព្ភន្តិ, នានក្ខណេ លព្ភន្តីតិ.

សុក្កបក្ខេ វិជ្ជាតិ កម្មស្សកតញាណំ. ឥហាបិ សហជាតវសេន ច ឧបនិស្សយវសេន ចាតិ ទ្វីហាការេហិ បុព្ពង្គមតា វេទិតព្ពា. ហិរោត្តប្បន្តិ ហិរី ច ឱត្តប្បញ្ច. តត្ថ លជ្ជនាការសណ្ឋិតា ហិរី, ភាយនាការសណ្ឋិតំ ឱត្តប្បំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តោវ. វិជ្ជាគតស្សាតិ វិជ្ជាយ ឧបគតស្ស សមន្នាគតស្ស. វិទ្ទសុនោតិ វិទុនោ បណ្ឌិតស្ស. សម្មាទិដ្ឋីតិ យាថាវទិដ្ឋិ និយ្យានិកទិដ្ឋិ. សម្មាកម្មន្តាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិ កុសលធម្មសមាបត្តិយា ឥមានិ អដ្ឋង្គានិ ហោន្តិ, តានិ លោកិយមគ្គក្ខណេ ន ឯកតោ សព្ពានិ លព្ភន្តិ, លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ បន លព្ភន្តិ. តានិ ច ខោ បឋមជ្ឈានិកមគ្គេ, ទុតិយជ្ឈានិកាទីសុ បន សម្មាសង្កប្បវជ្ជានិ សត្តេវ ហោន្តិ.

តត្ថ យោ ឯវំ វទេយ្យ ‘‘យស្មា មជ្ឈិមនិកាយម្ហិ មហាសឡាយតនិកសុត្តេ (ម. និ. ៣.៤៣១) ‘យា តថាភូតស្ស ទិដ្ឋិ, សាស្ស ហោតិ សម្មាទិដ្ឋិ. យោ តថាភូតស្ស, សង្កប្បោ, ស្វាស្ស ហោតិ សម្មាសង្កប្បោ. យោ តថាភូតស្ស វាយាមោ, ស្វាស្ស ហោតិ សម្មាវាយាមោ. យា តថាភូតស្ស សតិ, ស្វាស្ស ហោតិ សម្មាសតិ. យោ តថាភូតស្ស សមាធិ, ស្វាស្ស ហោតិ សម្មាសមាធិ. បុព្ពេវ ខោ បនស្ស កាយកម្មំ វចីកម្មំ អាជីវោ ច សុបរិសុទ្ធោ’តិ វុត្តំ តស្មា បញ្ចង្គិកោបិ លោកុត្តរមគ្គោ ហោតី’’តិ សោ វត្តព្ពោ – តស្មិំយេវ សុត្តេ ‘‘ឯវមស្សាយំ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតី’’តិ ឥទំ កស្មា ន បស្សសិ? យំ បនេតំ ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនស្សា’’តិ វុត្តំ, តំ បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ បរិសុទ្ធភាវទស្សនត្ថំ. បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ ហិ បរិសុទ្ធានិ កាយកម្មាទីនិ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ អតិបរិសុទ្ធានិ ហោន្តីតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ.

យម្បិ អភិធម្មេ វុត្តំ ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ បញ្ចង្គិកោ មគ្គោ ហោតី’’តិ (វិភ. ២១២), តំ ឯកំ កិច្ចន្តរំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. យស្មិញ្ហិ កាលេ មិច្ឆាកម្មន្តំ បហាយ សម្មាកម្មន្តំ បូរេតិ, តស្មិំ កាលេ មិច្ឆាវាចា វា មិច្ឆាជីវោ វា ន ហោតិ, ទិដ្ឋិ សង្កប្បោ វាយាមោ សតិ សមាធីតិ ឥមេសុយេវ បញ្ចសុ ការកង្គេសុ សម្មាកម្មន្តោ បូរតិ. វិរតិវសេន ហិ សម្មាកម្មន្តោ បូរតិ នាម. សម្មាវាចាសម្មាអាជីវេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិ ឥមំ កិច្ចន្តរំ ទស្សេតុំ ឯវំ វុត្តំ. លោកិយមគ្គក្ខណេ ច បញ្ចេវ ហោន្តិ, វិរតិ បន អនិយតា. តស្មា ‘‘ឆអង្គិកោ’’តិ អវត្វា ‘‘បញ្ចង្គិកោ’’ត្វេវ វុត្តំ. ‘‘យា ច, ភិក្ខវេ, អរិយចិត្តស្ស អនាសវចិត្តស្ស អរិយមគ្គសមង្គិនោ អរិយមគ្គំ ភាវយតោ តីហិ កាយទុច្ចរិតេហិ អារតិ វិរតិ បដិវិរតិ វេរមណី អកិរិយា អករណំ, អយំ ភិក្ខវេ សម្មាកម្មន្តោ អរិយោ អនាសវោ លោកុត្តរមគ្គោ’’តិ (ម. និ. ៣.១៣៩). ឯវំ បន មហាចត្តាលីសកសុត្តាទីសុ អនេកេសុ សុត្តេសុ សម្មាកម្មន្តាទីនញ្ច លោកុត្តរមគ្គស្ស អង្គភាវសិទ្ធិតោ អដ្ឋង្គិកោវ លោកុត្តរមគ្គោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ អយំ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកោវ កថិតោ. ទុតិយំ កោសលសំយុត្តេ វុត្តមេវ.

៣. សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា

៣. តតិយេ សកលមិទំ ភន្តេតិ អានន្ទត្ថេរោ សាវកបារមីញាណស្ស មត្ថកំ អប្បត្តតាយ សកលម្បិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ កល្យាណមិត្តសន្និស្សយេន លព្ភតីតិ ន អញ្ញាសិ, ធម្មសេនាបតិ បន សាវកបារមីញាណស្ស មត្ថកេ ឋិតត្តា អញ្ញាសិ, តស្មា ឯវមាហ. តេនេវស្ស ភគវា សាធុ សាធូតិ សាធុការមទាសិ.

៤. ជាណុស្សោណិព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៤. ចតុត្ថេ សព្ពសេតេន វឡវាភិរថេនាតិ សកលសេតេន ចតូហិ វឡវាហិ យុត្តរថេន. សោ កិរ សព្ពោ សចក្កបញ្ជរកុព្ពរោ រជតបរិក្ខិត្តោ ហោតិ. រថោ ច នាមេស ទុវិធោ ហោតិ – យោធរថោ, អលង្ការរថោតិ. តត្ថ យោធរថោ ចតុរស្សសណ្ឋានោ ហោតិ នាតិមហា ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ វា ជនានំ គហណសមត្ថោ. អលង្ការរថោ មហា ហោតិ ទីឃតោ ទីឃោ បុថុលតោ បុថុលោ ច, តត្ថ ឆត្តគ្គាហកោ វាលពីជនិគ្គាហកោ តាលវណ្ដគ្គាហកោតិ ឯវំ អដ្ឋ វា ទស វា សុខេនេវ ឋាតុំ វា និសីទិតុំ វា និបជ្ជិតុំ វា សក្កោន្តិ. អយម្បិ អលង្ការរថោយេវ.

សេតា សុទំ អស្សាតិ តា វឡវា បកតិយា សេតវណ្ណាវ. សេតាលង្ការាតិ បសាធនំ តាសំ រជតមយំ អហោសិ. សេតោ រថោតិ រថោបិ វុត្តនយេនេវ រជតបរិក្ខិត្តត្តា តត្ថ តត្ថ ទន្តកម្មខចិតត្តា ច សេតោវ. សេតបរិវារោតិ យថា អញ្ញេ រថា សីហចម្មបរិវារាបិ ហោន្តិ, ព្យគ្ឃចម្មបរិវារាបិ បណ្ឌុកម្ពលបរិវារាបិ ហោន្តិ, ន ឯវំ ឯស. ឯស បន ឃនទុកូលេន បរិវារិតោ អហោសិ. សេតា រស្មិយោតិ រស្មិយោបិ រជតបនាឡិសុបរិក្ខិត្តា. សេតា បតោទលដ្ឋីតិ បតោទលដ្ឋិបិ រជតបរិក្ខិត្តា.

សេតំ ឆត្តន្តិ រថមជ្ឈេ ឧស្សាបិតឆត្តម្បិ សេតមេវ អហោសិ. សេតំ ឧណ្ហីសន្តិ អដ្ឋង្គុលវិត្ថារោ រជតមយោ ឧណ្ហីសបដ្ដោ សេតោ. សេតានិ វត្ថានីតិ វត្ថានិបិ សេតានិ ផេណបុញ្ជវណ្ណានិ. តេសុ និវាសនំ បញ្ចសតគ្ឃនកំ, ឧត្តរាសង្គោ សហស្សគ្ឃនកោ. សេតា ឧបាហនាតិ ឧបាហនា នាម មគ្គារុឡ្ហស្ស វា ហោន្តិ អដវិំ វា បវិសន្តស្ស. អយំ បន រថំ អភិរុឡ្ហោ, តេនស្ស តទនុច្ឆវិកោ រជតបដិសេវិតោ បាទាលង្ការោ នាម ឯស ឯវំ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. សេតាយ សុទំ វាលពីជនិយាតិ ផលិកមយទណ្ឌាយ សេតចមរវាលពីជនិយា. ន កេវលញ្ច ឯត្តកមេវស្ស សេតំ អហោសិ, សោ បន ព្រាហ្មណោ សេតវិលេបនំ វិលិម្បិ, សេតមាលំ បិឡន្ធិ, ទសសុ អង្គុលីសុ អង្គុលិមុទ្ទិកា កណ្ណេសុ កុណ្ឌលានីតិ ឯវមាទិ អលង្ការោបិស្ស រជតមយោវ អហោសិ. បរិវារព្រាហ្មណាបិស្ស ទសសហស្សមត្តា តថេវ សេតវត្ថវិលេបនមាលាលង្ការា អហេសុំ.

យំ បនេតំ សាវត្ថិយា និយ្យាយន្តន្តិ វុត្តំ, តត្រាយំ និយ្យាយនវិភាវនា – សោ កិរ ឆន្នំ ឆន្នំ មាសានំ ឯកវារំ នគរំ បទក្ខិណំ ករោតិ – ‘‘ឥតោ ឯត្តកេហិ ទិវសេហិ នគរំ បទក្ខិណំ ករិស្សតី’’តិ បុរេតរមេវ ឃោសនា កយិរតិ. តំ សុត្វា យេ នគរតោ ន បក្កន្តា, តេ ន បក្កមន្តិ. យេបិ បក្កន្តា, តេបិ ‘‘បុញ្ញវតោ សិរិសម្បត្តិំ បស្សិស្សាមា’’តិ អាគច្ឆន្តិ. យំ ទិវសំ ព្រាហ្មណោ នគរំ អនុវិចរតិ, តទា បាតោវ នគរវីថិយោ សម្មជ្ជិត្វា វាលិកំ ឱកិរិត្វា លាជបញ្ចមេហិ បុប្ផេហិ វិប្បកិរិត្វា បុណ្ណឃដេ ឋបេត្វា កទលិយោ ច ធជេ ច ឧស្សាបេត្វា សកលនគរំ ធូបិតវាសិតំ ករោន្តិ.

ព្រាហ្មណោ បាតោវ សីសំ ន្ហាយិត្វា បុរេភត្តំ ភុញ្ជិត្វា វុត្តនយេនេវ សេតវត្ថាទីហិ អត្តានំ អលង្ករិត្វា បាសាទា ឱរុយ្ហ រថំ អភិរុហតិ. អថ នំ តេ ព្រាហ្មណា សព្ពសេតវត្ថវិលេបនមាលាលង្ការា សេតច្ឆត្តានិ គហេត្វា បរិវារេន្តិ. តតោ មហាជនស្ស សន្និបាតត្ថំ បឋមំយេវ តរុណទារកានំ ផលាផលានិ វិកិរន្តិ, តទនន្តរំ មាសករូបាទីនិ, តទនន្តរំ កហាបណេ វិកិរន្តិ. មហាជនោ សន្និបតតិ, ឧក្កុដ្ឋិយោ ចេវ ចេលុក្ខេបា ច វត្តន្តិ. អថ ព្រាហ្មណោ មង្គលិកសោវត្ថិកាទីសុ មង្គលានិ ចេវ សុវត្ថិយោ ច ករោន្តេសុ មហាសម្បត្តិយា នគរំ អនុវិចរតិ. បុញ្ញវន្តា មនុស្សា ឯកភូមិកាទិបាសាទេ អារុយ្ហ សុកបត្តសទិសានិ វាតបានកវាដានិ វិវរិត្វា ឱលោកេន្តិ. ព្រាហ្មណោបិ អត្តនោ យសសិរិសម្បត្តិយា នគរំ អជ្ឈោត្ថរន្តោ វិយ ទក្ខិណទ្វារាភិមុខោ ហោតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

តមេនំ ជនោ ទិស្វាតិ មហាជនោ តំ រថំ ទិស្វា. ព្រហ្មន្តិ សេដ្ឋាធិវចនមេតំ. ព្រហ្មំ វត ភោ យានន្តិ សេដ្ឋយានសទិសំ វត ភោ យានន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឥមស្សេវ ខោ ឯតន្តិ, អានន្ទ, មនុស្សា នាម វណ្ណភាណកានំ ធនំ ទត្វា អត្តនោ ទារិកានំ វណ្ណគីតំ គាយាបេន្តិ ‘‘អភិរូបោ ហោតិ ទស្សនីយោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ’’តិ, ន ច តេន វណ្ណភណនមត្តេន អភិរូបា វា ហោន្តិ មហទ្ធនា វា, ឯវមេវ មហាជនោ ព្រាហ្មណស្ស រថំ ទិស្វា – ‘‘ព្រហ្មំ វត ភោ យាន’’ន្តិ កិញ្ចាបិ ឯវំ វណ្ណំ ភណតិ, ន បនេតំ យានំ វណ្ណភណនមត្តេនេវ ព្រហ្មយានំ នាម ហោតិ. លាមកញ្ហិ ឯតំ ឆវំ. បរមត្ថេន បន ឥមស្សេវ ខោ ឯតំ, អានន្ទ, អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស អធិវចនំ. អយញ្ហិ សព្ពទោសវិគមេន សេដ្ឋោ, ឥមិនា ច អរិយា និព្ពានំ យន្តីតិ ព្រហ្មយានំ ឥតិបិ, ធម្មភូតត្តា យានត្តា ច ធម្មយានំ ឥតិបិ, អនុត្តរត្តា កិលេសសង្គាមស្ស ច វិជិតត្តា អនុត្តរោ សង្គាមវិជយោ ឥតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

ឥទានិស្ស និទ្ទោសភាវញ្ចេវ សង្គាមវិជយភាវញ្ច ទស្សេន្តោ រាគវិនយបរិយោសានាតិអាទិមាហ. តត្ថ រាគំ វិនយមានា បរិយោសាបេតិ បរិយោសានំ គច្ឆតិ និប្ផជ្ជតីតិ រាគវិនយបរិយោសានា. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

យស្ស សទ្ធា ច បញ្ញា ចាតិ យស្ស អរិយមគ្គយានស្ស សទ្ធានុសារិវសេន សទ្ធា, ធម្មានុសារិវសេន បញ្ញាតិ ឥមេ ទ្វេ ធម្មា សទា ធុរំ យុត្តា, តត្រមជ្ឈត្តតាយុគេ យុត្តាតិ អត្ថោ. ហិរី ឦសាតិ អត្តនា សទ្ធិំ អធិវិដ្ឋេន ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានេន ឱត្តប្បេន សទ្ធិំ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា ហិរី យស្ស មគ្គរថស្ស ឦសា. មនោ យោត្តន្តិ វិបស្សនាចិត្តញ្ច មគ្គចិត្តញ្ច យោត្តំ. យថា ហិ រថស្ស វាកាទិមយំ យោត្តំ គោណេ ឯកាពទ្ធេ ករោតិ ឯកសង្គហិតេ, ឯវំ មគ្គរថស្ស លោកិយវិបស្សនាចិត្តំ អតិរេកបញ្ញាស, លោកុត្តរវិបស្សនាចិត្តំ អតិរេកសដ្ឋិ កុសលធម្មេ ឯកាពទ្ធេ ឯកសង្គហេ ករោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘មនោ យោត្ត’’ន្តិ. សតិ អារក្ខសារថីតិ មគ្គសម្បយុត្តា សតិ អារក្ខសារថិ. យថា ហិ រថស្ស អារក្ខោ សារថិ នាម យោគ្គិយោ. ធុរំ វាហេតិ យោជេតិ អក្ខំ អព្ភញ្ជតិ រថំ បេសេតិ រថយុត្តកេ និព្ពិសេវនេ ករោតិ, ឯវំ មគ្គរថស្ស សតិ. អយញ្ហិ អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា ចេវ កុសលាកុសលានញ្ច ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសតីតិ វុត្តា.

រថោតិ អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គរថោ. សីលបរិក្ខារោតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលាលង្ការោ. ឈានក្ខោតិ វិបស្សនាសម្បយុត្តានំ បញ្ចន្នំ ឈានង្គានំ វសេន ឈានមយអក្ខោ. ចក្កវីរិយោតិ វីរិយចក្កោ, កាយិកចេតសិកសង្ខាតានិ ទ្វេ វីរិយានិ អស្ស ចក្កានីតិ អត្ថោ. ឧបេក្ខា ធុរសមាធីតិ ធុរស្ស សមាធិ, ឧន្នតោនតាការស្ស អភាវេន ទ្វិន្នម្បិ យុគបទេសានំ សមតាតិ អត្ថោ. អយញ្ហិ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ចិត្តុប្បាទស្ស លីនុទ្ធច្ចភាវំ ហរិត្វា បយោគមជ្ឈត្តេ ចិត្តំ ឋបេតិ, តស្មា ឥមស្ស មគ្គរថស្ស ‘‘ធុរសមាធី’’តិ វុត្តា. អនិច្ឆា បរិវារណន្តិ ពាហិរករថស្ស សីហចម្មាទីនិ វិយ ឥមស្សាបិ អរិយមគ្គរថស្ស អលោភសង្ខាតា អនិច្ឆា បរិវារណំ នាម.

អព្យាបាទោតិ មេត្តា ច មេត្តាបុព្ពភាគោ ច. អវិហិំសាតិ ករុណា ច ករុណាបុព្ពភាគោ ច. វិវេកោតិ កាយវិវេកាទិ តិវិធវិវេកោ. យស្ស អាវុធន្តិ យស្ស អរិយមគ្គរថេ ឋិតស្ស កុលបុត្តស្ស ឯតំ បញ្ចវិធំ អាវុធំ. យថា ហិ រថេ ឋិតោ បញ្ចហិ អាវុធេហិ សបត្តេ វិជ្ឈតិ, ឯវំ យោគាវចរោបិ ឥមស្មិំ លោកិយលោកុត្តរមគ្គរថេ ឋិតោ មេត្តាយ ទោសំ វិជ្ឈតិ, ករុណាយ វិហិំសំ, កាយវិវេកេន គណសង្គណិកំ, ចិត្តវិវេកេន កិលេសសង្គណិកំ, ឧបធិវិវេកេន សព្ពាកុសលំ វិជ្ឈតិ. តេនស្សេតំ បញ្ចវិធំ ‘‘អាវុធ’’ន្តិ វុត្តំ. តិតិក្ខាតិ ទុរុត្តានំ ទុរាគតានំ វចនបថានំ អធិវាសនក្ខន្តិ. ចម្មសន្នាហោតិ សន្នទ្ធចម្មោ. យថា ហិ រថេ ឋិតោ រថិកោ បដិមុក្កចម្មោ អាគតាគតេ សរេ ខមតិ, ន នំ តេ វិជ្ឈន្តិ, ឯវំ អធិវាសនក្ខន្តិសមន្នាគតោ ភិក្ខុ អាគតាគតេ វចនបថេ ខមតិ, ន នំ តេ វិជ្ឈន្តិ. តស្មា ‘‘តិតិក្ខា ចម្មសន្នាហោ’’តិ វុត្តោ. យោគក្ខេមាយ វត្តតីតិ ចតូហិ យោគេហិ ខេមាយ និព្ពានាយ វត្តតិ, និព្ពានាភិមុខោ គច្ឆតិយេវ, ន តិដ្ឋតិ ន ភិជ្ជតីតិ អត្ថោ.

ឯតទត្តនិ សម្ភូតន្តិ ឯតំ មគ្គយានំ អត្តនោ បុរិសការំ និស្សាយ លទ្ធត្តា អត្តនិ សម្ភូតំ នាម ហោតិ. ព្រហ្មយានំ អនុត្តរន្តិ អសទិសំ សេដ្ឋយានំ. និយ្យន្តិ ធីរា លោកម្ហាតិ យេសំ ឯតំ យានំ អត្ថិ, តេ ធីរា បណ្ឌិតបុរិសា លោកម្ហា និយ្យន្តិ គច្ឆន្តិ. អញ្ញទត្ថូតិ ឯកំសេន. ជយំ ជយន្តិ រាគាទយោ សបត្តេ ជិនន្តា ជិនន្តា.

៥-៦. កិមត្ថិយសុត្តាទិវណ្ណនា

៥-៦. បញ្ចមេ អយមេវាតិ ឯវសទ្ទោ និយមត្ថោ. តេន អញ្ញំ មគ្គំ បដិក្ខិបតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដទុក្ខញ្ចេវ មិស្សកមគ្គោ ច កថិតោ. ឆដ្ឋំ ឧត្តានមេវ.

៧. ទុតិយអញ្ញតរភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

៧. សត្តមេ និព្ពានធាតុយា ខោ ឯតំ ភិក្ខុ អធិវចនន្តិ អសង្ខតាយ អមតាយ និព្ពានធាតុយា ឯតំ អធិវចនំ. អាសវានំ ខយោ តេន វុច្ចតីតិ អបិច តេន រាគាទិវិនយេន អាសវានំ ខយោតិបិ វុច្ចតិ. អាសវក្ខយោ នាម អរហត្តំ, អរហត្តស្សាបិ ឯតំ រាគវិនយោតិអាទិ នាមមេវាតិ ទីបេតិ. ឯតទវោចាតិ ‘‘សត្ថារា និព្ពានធាតូតិ វទន្តេន អមតំ និព្ពានំ កថិតំ, មគ្គោ បនស្ស ន កថិតោ. តំ កថាបេស្សាមី’’តិ អនុសន្ធិកុសលតាយ បុច្ឆន្តោ ឯតំ អវោច.

៨. វិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៨. អដ្ឋមេ កតមា ច ភិក្ខវេ សម្មាទិដ្ឋីតិ ឯកេន បរិយាយេន អដ្ឋង្គិកមគ្គំ វិភជិត្វា បុន អបរេន បរិយាយេន វិភជិតុកាមោ ឥទំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ ទុក្ខេ ញាណន្តិ សវនសម្មសនបដិវេធបច្ចវេក្ខណវសេន ចតូហាការេហិ ឧប្បន្នំ ញាណំ. សមុទយេបិ ឯសេវ នយោ. សេសេសុ បន ទ្វីសុ សម្មសនស្ស អភាវា តិវិធមេវ វដ្ដតិ. ឯវមេតំ ‘‘ទុក្ខេ ញាណ’’ន្តិអាទិនា ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ ទស្សិតំ.

តត្ថ បុរិមានិ ទ្វេ សច្ចានិ វដ្ដំ, បច្ឆិមានិ វិវដ្ដំ. តេសុ ភិក្ខុនោ វដ្ដេ កម្មដ្ឋានាភិនិវេសោ ហោតិ, វិវដ្ដេ នត្ថិ អភិនិវេសោ. បុរិមានិ ហិ ទ្វេ សច្ចានិ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា ទុក្ខំ, តណ្ហា សមុទយោ’’តិ ឯវំ សង្ខេបេន ច, ‘‘កតមេ បញ្ចក្ខន្ធា រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា នយេន វិត្ថារេន ច អាចរិយសន្តិកេ ឧគ្គណ្ហិត្វា វាចាយ បុនប្បុនំ បរិវត្តេន្តោ យោគាវចរោ កម្មំ ករោតិ. ឥតរេសុ បន ទ្វីសុ សច្ចេសុ – ‘‘និរោធសច្ចំ ឥដ្ឋំ កន្តំ មនាបំ, មគ្គសច្ចំ ឥដ្ឋំ កន្តំ មនាប’’ន្តិ ឯវំ សវនេនេវ កម្មំ ករោតិ. សោ ឯវំ ករោន្តោ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកបដិវេធេន បដិវិជ្ឈតិ, ឯកាភិសមយេន អភិសមេតិ. ទុក្ខំ បរិញ្ញាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈតិ, សមុទយំ បហានបដិវេធេន, និរោធំ សច្ឆិកិរិយបដិវេធេន, មគ្គំ ភាវនាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈតិ. ទុក្ខំ បរិញ្ញាភិសមយេន…បេ… មគ្គំ ភាវនាភិសមយេន អភិសមេតិ.

ឯវមស្ស បុព្ពភាគេ ទ្វីសុ សច្ចេសុ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាសវនធារណសម្មសនបដិវេធោ ហោតិ, ទ្វីសុ សវនបដិវេធោយេវ. អបរភាគេ តីសុ កិច្ចតោ បដិវេធោ ហោតិ, និរោធេ អារម្មណបដិវេធោ. បច្ចវេក្ខណា បន បត្តសច្ចស្ស ហោតិ. ឥមស្ស ភិក្ខុនោ បុព្ពេ បរិគ្គហតោ – ‘‘ទុក្ខំ បរិជានាមិ, សមុទយំ បជហាមិ, និរោធំ សច្ឆិករោមិ, មគ្គំ ភាវេមី’’តិ អាភោគសមន្នាហារមនសិការបច្ចវេក្ខណា នត្ថិ, បរិគ្គហតោ បដ្ឋាយ ហោតិ. អបរភាគេ បន ទុក្ខំ បរិញ្ញាតមេវ ហោតិ…បេ… មគ្គោ ភាវិតោវ ហោតិ.

តត្ថ ទ្វេ សច្ចានិ ទុទ្ទសត្តា គម្ភីរានិ, ទ្វេ គម្ភីរត្តា ទុទ្ទសានិ. ទុក្ខសច្ចញ្ហិ ឧប្បត្តិតោ បាកដំ, ខាណុកណ្ដកបហារាទីសុ ‘‘អហោ ទុក្ខ’’ន្តិ វត្តព្ពតម្បិ អាបជ្ជតិ. សមុទយម្បិ ខាទិតុកាមតាភុញ្ជិតុកាមតាទិវសេន ឧប្បត្តិតោ បាកដំ. លក្ខណបដិវេធតោ បន ឧភយម្បិ គម្ភីរំ. ឥតិ តានិ ទុទ្ទសត្តា គម្ភីរានិ. ឥតរេសំ ទ្វិន្នំ ទស្សនត្ថាយ បយោគោ ភវគ្គគ្គហណត្ថំ ហត្ថបសារណំ វិយ អវីចិផុសនត្ថំ បាទបសារណំ វិយ សតធា ភិន្នស្ស វាលស្ស កោដិយា កោដិំ បដិបាទនំ វិយ ច ហោតិ. ឥតិ តានិ គម្ភីរត្តា ទុទ្ទសានិ. ឯវំ ទុទ្ទសត្តា គម្ភីរេសុ គម្ភីរត្តា ច ទុទ្ទសេសុ ចតូសុ សច្ចេសុ ឧគ្គហាទិវសេន ឥទំ ‘‘ទុក្ខេ ញាណ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បដិវេធក្ខណេ បន ឯកមេវ តំ ញាណំ ហោតិ.

នេក្ខម្មសង្កប្បាទីសុ កាមបច្ចនីកដ្ឋេន កាមតោ និស្សដភាវេន វា, កាមំ សម្មសន្តស្ស ឧប្បន្នោតិ វា, កាមបទឃាតំ កាមវូបសមំ ករោន្តោ ឧប្បន្នោតិ វា, កាមវិវិត្តន្តេ ឧប្បន្នោតិ វា នេក្ខម្មសង្កប្បោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពេបិ ច តេ នេក្ខម្មសង្កប្បាទយោ កាមព្យាបាទវិហិំសាវិរមណសញ្ញានំ នានត្តា បុព្ពភាគេ នានា, មគ្គក្ខណេ បន ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ ឧប្បន្នស្ស អកុសលសង្កប្បស្ស បទច្ឆេទតោ អនុប្បត្តិសាធនវសេន មគ្គង្គំ បូរយមានោ ឯកោវ កុសលសង្កប្បោ ឧប្បជ្ជតិ. អយំ សម្មាសង្កប្បោ នាម.

មុសាវាទា វេរមណីអាទយោបិ មុសាវាទាទីហិ វិរមណសញ្ញានំ នានត្តា បុព្ពភាគេ នានា, មគ្គក្ខណេ បន ឥមេសុ ចតូសុ ឋានេសុ ឧប្បន្នាយ អកុសលទុស្សីល្យចេតនាយ បទច្ឆេទតោ អនុប្បត្តិសាធនវសេន មគ្គង្គំ បូរយមានា ឯកាវ កុសលវេរមណី ឧប្បជ្ជតិ. អយំ សម្មាវាចា នាម.

បាណាតិបាតា វេរមណី អាទយោបិ បាណាតិបាតាទីហិ វិរមណសញ្ញានំ នានត្តា បុព្ពភាគេ នានា, មគ្គក្ខណេ បន ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ ឧប្បន្នាយ អកុសលទុស្សីល្យចេតនាយ អកិរិយតោ បទច្ឆេទតោ អនុប្បត្តិសាធនវសេន មគ្គង្គំ បូរយមានា ឯកាវ កុសលវេរមណី ឧប្បជ្ជតិ. អយំ សម្មាកម្មន្តោ នាម.

មិច្ឆាអាជីវន្តិ ខាទនីយភោជនីយាទីនំ អត្ថាយ បវត្តិតំ កាយវចីទុច្ចរិតំ. បហាយាតិ វជ្ជេត្វា. សម្មាអាជីវេនាតិ ពុទ្ធបសត្ថេន អាជីវេន. ជីវិកំ កប្បេតីតិ ជីវិតវុត្តិំ បវត្តេតិ. សម្មាជីវោបិ កុហនាទីហិ វិរមណសញ្ញានំ នានត្តា បុព្ពភាគេ នានា. មគ្គក្ខណេ បន ឥមេសុយេវ សត្តសុ ឋានេសុ ឧប្បន្នាយ មិច្ឆាជីវទុស្សីល្យចេតនាយ បទច្ឆេទតោ អនុប្បត្តិសាធនវសេន មគ្គង្គំ បូរយមានា ឯកាវ កុសលវេរមណី ឧប្បជ្ជតិ. អយំ សម្មាអាជីវោ នាម.

អនុប្បន្នានន្តិ ឯកស្មិំ ភវេ តថារូបេ វា អារម្មណេ អត្តនោ ន ឧប្បន្នានំ, បរស្ស បន ឧប្បជ្ជមានេ ទិស្វា – ‘‘អហោ វត មេ ឯវរូបា បាបកា ធម្មា ន ឧប្បជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ ឯវំ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ. ឆន្ទន្តិ តេសំ អកុសលានំ អនុប្បាទកបដិបត្តិសាធកំ វីរិយច្ឆន្ទំ ជនេតិ. វាយមតីតិ វាយាមំ ករោតិ. វីរិយំ អារភតីតិ វីរិយំ បវត្តេតិ. ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតីតិ វីរិយេន ចិត្តំ បគ្គហិតំ ករោតិ. បទហតីតិ ‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច អដ្ឋិ ច អវសិស្សតូ’’តិ (ម. និ. ២.១៨៤) បធានំ បវត្តេតិ. ឧប្បន្នានន្តិ សមុទាចារវសេន អត្តនោ ឧប្បន្នបុព្ពានំ. ឥទានិ តាទិសេ ន ឧប្បាទេស្សាមីតិ តេសំ បហានាយ ឆន្ទំ ជនេតិ.

អនុប្បន្នានំ កុសលានន្តិ អបដិលទ្ធានំ បឋមជ្ឈានាទីនំ. ឧប្បន្នានន្តិ តេសំយេវ បដិលទ្ធានំ. ឋិតិយាតិ បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិបពន្ធវសេន ឋិតត្ថំ. អសម្មោសាយាតិ អវិនាសត្ថំ. ភិយ្យោភាវាយាតិ ឧបរិភាវាយ. វេបុល្លាយាតិ វិបុលភាវាយ. បារិបូរិយាតិ ភាវនាយ បរិបូរណត្ថំ. អយម្បិ សម្មាវាយាមោ អនុប្បន្នានំ អកុសលានំ អនុប្បាទនាទិចិត្តនានត្តា បុព្ពភាគេ នានា. មគ្គក្ខណេ បន ឥមេសុយេវ ចតូសុ ឋានេសុ កិច្ចសាធនវសេន មគ្គង្គំ បូរយមានំ ឯកមេវ កុសលវីរិយំ ឧប្បជ្ជតិ. អយំ សម្មាវាយាមោ នាម.

សម្មាសតិបិ កាយាទិបរិគ្គាហកចិត្តានំ នានត្តា បុព្ពភាគេ នានា, មគ្គក្ខណេ បន ឥមេសុ ចតូសុ ឋានេសុ កិច្ចសាធនវសេន មគ្គង្គំ បូរយមានា ឯកា សតិ ឧប្បជ្ជតិ. អយំ សម្មាសតិ នាម.

ឈានាទីនិ បុព្ពភាគេបិ មគ្គក្ខណេបិ នានា, បុព្ពភាគេ សមាបត្តិវសេន នានា, មគ្គក្ខណេ នានាមគ្គវសេន. ឯកស្ស ហិ បឋមមគ្គោ បឋមជ្ឈានិកោ ហោតិ, ទុតិយមគ្គាទយោបិ បឋមជ្ឈានិកា វា ទុតិយាទីសុ អញ្ញតរជ្ឈានិកា វា. ឯកស្ស បឋមមគ្គោ ទុតិយាទីនំ អញ្ញតរជ្ឈានិកោ ហោតិ, ទុតិយាទយោបិ ទុតិយាទីនំ អញ្ញតរជ្ឈានិកា វា បឋមជ្ឈានិកា វា. ឯវំ ចត្តារោបិ មគ្គា ឈានវសេន សទិសា វា អសទិសា វា ឯកច្ចសទិសា វា ហោន្តិ.

អយំ បនស្ស វិសេសោ បាទកជ្ឈាននិយមេន ហោតិ. បាទកជ្ឈាននិយមេន ហិ បឋមជ្ឈានលាភិនោ បឋមជ្ឈានា វុដ្ឋាយ វិបស្សន្តស្ស ឧប្បន្នមគ្គោ បឋមជ្ឈានិកោ ហោតិ, មគ្គង្គពោជ្ឈង្គានិ បនេត្ថ បរិបុណ្ណានេវ ហោន្តិ. ទុតិយជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ វិបស្សន្តស្ស ឧប្បន្នោ ទុតិយជ្ឈានិកោ ហោតិ, មគ្គង្គានិ បនេត្ថ សត្ត ហោន្តិ. តតិយជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ វិបស្សន្តស្ស ឧប្បន្នោ តតិយជ្ឈានិកោ, មគ្គង្គានិ បនេត្ថ សត្ត, ពោជ្ឈង្គានិ ឆ ហោន្តិ. ឯស នយោ ចតុត្ថជ្ឈានតោ បដ្ឋាយ យាវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនា.

អារុប្បេ ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានំ ឧប្បជ្ជតិ, តញ្ច លោកុត្តរំ, នោ លោកិយន្តិ វុត្តំ. ឯត្ថ កថន្តិ? ឯត្ថាបិ បឋមជ្ឈានាទីសុ យតោ វុដ្ឋាយ សោតាបត្តិមគ្គំ បដិលភិត្វា អរូបសមាបត្តិំ ភាវេត្វា សោ អារុប្បេ ឧប្បន្នោ, តំឈានិកាវស្ស តត្ថ តយោ មគ្គា ឧប្បជ្ជន្តិ. ឯវំ បាទកជ្ឈានមេវ និយមេតិ. កេចិ បន ថេរា – ‘‘វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា ខន្ធា និយមេន្តី’’តិ វទន្តិ. កេចិ ‘‘បុគ្គលជ្ឈាសយោ និយមេតី’’តិ វទន្តិ. កេចិ ‘‘វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនា និយមេតី’’តិ វទន្តិ. តេសំ វាទវិនិច្ឆយោ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនាធិការេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សម្មាសមាធីតិ អយំ បុព្ពភាគេ លោកិយោ, អបរភាគេ លោកុត្តរោ សម្មាសមាធីតិ វុច្ចតិ.

៩. សូកសុត្តវណ្ណនា

៩. នវមេ មិច្ឆាបណិហិតន្តិ សូកំ នាម ឧទ្ធគ្គំ កត្វា ឋបិតំ ហត្ថំ វា បាទំ វា ភិន្ទតិ, តថា អដ្ឋបិតំ បន មិច្ឆាបណិហិតំ នាម. មិច្ឆាបណិហិតាយ ទិដ្ឋិយាតិ មិច្ឆាឋបិតាយ កម្មស្សកតបញ្ញាយ. អវិជ្ជំ ភិន្ទិស្សតីតិ ចតុសច្ចបដិច្ឆាទកំ អវិជ្ជំ ភិន្ទិស្សតិ. វិជ្ជំ ឧប្បាទេស្សតីតិ អរហត្តមគ្គវិជ្ជំ ឧប្បាទេស្សតិ. មិច្ឆាបណិហិតត្តា, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិយាតិ កម្មស្សកតបញ្ញាយ ចេវ មគ្គភាវនាយ ច មិច្ឆា ឋបិតត្តា, អប្បវត្តិតត្តាតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ កម្មស្សកតញាណំ មគ្គនិស្សិតំ កត្វា មិស្សកមគ្គោ កថិតោ.

១០. នន្ទិយសុត្តវណ្ណនា

១០. ទសមេ បរិព្ពាជកោតិ ឆន្នបរិព្ពាជកោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

អវិជ្ជាវគ្គោ បឋមោ.