២. វិហារវគ្គោ

១. បឋមវិហារសុត្តវណ្ណនា

១១. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ ឥច្ឆាមហំ, ភិក្ខវេ, អឌ្ឍមាសំ បដិសល្លីយិតុន្តិ អហំ, ភិក្ខវេ, ឯកំ អឌ្ឍមាសំ បដិសល្លីយិតុំ និលីយិតុំ ឯកោវ ហុត្វា វិហរិតុំ ឥច្ឆាមីតិ អត្ថោ. នម្ហិ កេនចិ ឧបសង្កមិតព្ពោ អញ្ញត្រ ឯកេន បិណ្ឌបាតនីហារកេនាតិ យោ អត្តនា បយុត្តវាចំ អកត្វា មមត្ថាយ សទ្ធេសុ កុលេសុ បដិយត្តំ បិណ្ឌបាតំ នីហរិត្វា មយ្ហំ ឧបនាមេយ្យ, តំ បិណ្ឌបាតនីហារកំ ឯកំ ភិក្ខុំ ឋបេត្វា នម្ហិ អញ្ញេន កេនចិ ភិក្ខុនា វា គហដ្ឋេន វា ឧបសង្កមិតព្ពោតិ.

កស្មា បន ឯវមាហាតិ? តស្មិំ កិរ អឌ្ឍមាសេ វិនេតព្ពោ សត្តោ នាហោសិ. អថ សត្ថា – ‘‘ឥមំ អឌ្ឍមាសំ ផលសមាបត្តិសុខេនេវ វីតិនាមេស្សាមិ, ឥតិ មយ្ហញ្ចេវ សុខវិហារោ ភវិស្សតិ, អនាគតេ ច បច្ឆិមា ជនតា ‘សត្ថាបិ គណំ វិហាយ ឯកកោ វិហាសិ, កិមង្គំ បន មយ’ន្តិ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជិស្សតិ, តទស្សា ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ ឥមិនា ការណេន ឯវមាហ. ភិក្ខុសង្ឃោបិ សត្ថុ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា ឯកំ ភិក្ខុំ អទាសិ. សោ បាតោវ គន្ធកុដិបរិវេណសម្មជ្ជនមុខោទកទន្តកដ្ឋទានាទីនិ សព្ពកិច្ចានិ តស្មិំ ខណេ កត្វា អបគច្ឆតិ.

យេន ស្វាហន្តិ យេន សោ អហំ. បឋមាភិសម្ពុទ្ធោតិ អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា បឋមំយេវ ឯកូនបញ្ញាសទិវសព្ភន្តរេ. វិហរាមីតិ ឥទំ អតីតត្ថេ វត្តមានវចនំ. តស្ស បទេសេន វិហាសិន្តិ តស្ស បឋមាភិសម្ពុទ្ធវិហារស្ស បទេសេន. តត្ថ បទេសោ នាម ខន្ធបទេសោ អាយតនធាតុសច្ចឥន្ទ្រិយបច្ចយាការសតិបដ្ឋានឈាននាមរូបបទេសោ ធម្មបទេសោតិ នានាវិធោ. តំ សព្ពម្បិ សន្ធាយ – ‘‘តស្ស បទេសេន វិហាសិ’’ន្តិ អាហ. ភគវា ហិ បឋមពោធិយំ ឯកូនបញ្ញាសទិវសព្ភន្តរេ យថា នាម បត្តរជ្ជោ រាជា អត្តនោ វិភវសារទស្សនត្ថំ តំ តំ គព្ភំ វិវរាបេត្វា សុវណ្ណរជតមុត្តាមណិអាទីនិ រតនានិ បច្ចវេក្ខន្តោ វិហរេយ្យ, ឯវមេវ បញ្ចក្ខន្ធេ និប្បទេសេ កត្វា សម្មសន្តោ បច្ចវេក្ខន្តោ វិហាសិ. ឥមស្មិំ បន អឌ្ឍមាសេ តេសំ ខន្ធានំ បទេសំ វេទនាក្ខន្ធមេវ បច្ចវេក្ខន្តោ វិហាសិ. តស្ស ‘‘ឥមេ សត្តា ឯវរូបំ នាម សុខំ បដិសំវេទេន្តិ, ឯវរូបំ ទុក្ខ’’ន្តិ ឱលោកយតោ យាវ ភវគ្គា បវត្តា សុខវេទនា, យាវ អវីចិតោ បវត្តា ទុក្ខវេទនា, សព្ពា សព្ពាការេន ឧបដ្ឋាសិ. អថ នំ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយាបិ វេទយិត’’ន្តិអាទិនា នយេន បរិគ្គណ្ហន្តោ វិហាសិ.

តថា បឋមពោធិយំ ទ្វាទសាយតនានិ និប្បទេសានេវ កត្វា វិហាសិ, ឥមស្មិំ បន អឌ្ឍមាសេ តេសំ អាយតនានំ បទេសំ វេទនាវសេន ធម្មាយតនេកទេសំ, ធាតូនំ បទេសំ វេទនាវសេន ធម្មធាតុឯកទេសំ, សច្ចានំ បទេសំ វេទនាក្ខន្ធវសេនេវ ទុក្ខសច្ចេកទេសំ, បច្ចយានំ បទេសំ ផស្សបច្ចយា វេទនាវសេន បច្ចយេកទេសំ ឈានានំ បទេសំ វេទនាវសេនេវ ឈានង្គេកទេសំ, នាមរូបានំ បទេសំ វេទនាវសេនេវ នាមេកទេសំ បច្ចវេក្ខន្តោ វិហាសិ. បឋមពោធិយញ្ហិ ឯកូនបញ្ញាសទិវសព្ភន្តរេ កុសលាទិធម្មេ និប្បទេសេ កត្វា អនន្តនយានិ សត្ត បករណានិ បច្ចវេក្ខន្តោ វិហាសិ. ឥមស្មិំ បន អឌ្ឍមាសេ សព្ពធម្មានំ បទេសំ វេទនាត្តិកមេវ បច្ចវេក្ខន្តោ វិហាសិ. តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ សា សា ច វិហារសមាបត្តិ វេទនានុភាវេន ជាតា.

ឥទានិ យេនាការេន វិហាសិ, តំ ទស្សេន្តោ មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយាបីតិអាទិមាហ. តត្ថ មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយាបីតិ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តា វេទនាបិ វដ្ដតិ. ទិដ្ឋិំ ឧបនិស្សយំ កត្វា ឧប្បន្នា កុសលាកុសលវេទនាបិ វដ្ដតិ វិបាកវេទនាបិ. តត្ថ មិច្ឆាទិដ្ឋិសម្បយុត្តា អកុសលាវ ហោតិ, ទិដ្ឋិំ បន ឧបនិស្សាយ កុសលាបិ ឧប្បជ្ជន្តិ អកុសលាបិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ហិ ទិដ្ឋិំ ឧបនិស្សាយ បក្ខទិវសេសុ យាគុភត្តាទីនិ ទេន្តិ, អទ្ធិកាទីនំ វដ្ដំ បដ្ឋបេន្តិ, ចតុមហាបថេ សាលំ ករោន្តិ, បោក្ខរណិញ្ច ខណាបេន្តិ, ទេវកុលាទីសុ មាលាគច្ឆំ រោបេន្តិ, នទីវិទុគ្គាទីសុ សេតុំ អត្ថរន្តិ, វិសមំ សមំ ករោន្តិ, ឥតិ នេសំ កុសលវេទនា ឧប្បជ្ជតិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បន និស្សាយ សម្មាទិដ្ឋិកេ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ, វធពន្ធនាទីនិ ករោន្តិ, បាណំ វធិត្វា ទេវតានំ ឧបហារំ ឧបហរន្តិ, ឥតិ នេសំ អកុសលវេទនា ឧប្បជ្ជតិ. វិបាកវេទនា បន ភវន្តរគតានំយេវ ហោតិ.

សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយាតិ ឯត្ថាបិ សម្មាទិដ្ឋិសម្បយុត្តា វេទនាបិ វដ្ដតិ, សម្មាទិដ្ឋិំ ឧបនិស្សយំ កត្វា ឧប្បន្នា កុសលាកុសលវេទនាបិ វិបាកវេទនាបិ. តត្ថ សម្មាទិដ្ឋិសម្បយុត្តា កុសលាវ ហោតិ, សម្មាទិដ្ឋិំ បន ឧបនិស្សាយ ពុទ្ធបូជំ ទីបមាលំ មហាធម្មស្សវនំ អប្បតិដ្ឋិតេ ទិសាភាគេ ចេតិយបតិដ្ឋាបនន្តិ ឯវមាទីនិ បុញ្ញានិ ករោន្តិ, ឥតិ នេសំ កុសលា វេទនា ឧប្បជ្ជតិ. សម្មាទិដ្ឋិំយេវ និស្សាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិកេ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ, អត្តានំ ឧក្កំសេន្តិ, បរំ វម្ភេន្តិ, ឥតិ នេសំ អកុសលវេទនា ឧប្បជ្ជតិ. វិបាកវេទនា បន ភវន្តរគតានំយេវ ហោតិ. មិច្ឆាសង្កប្បបច្ចយាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឆន្ទបច្ចយាតិអាទីសុ បន ឆន្ទបច្ចយា អដ្ឋលោភសហគតចិត្តសម្បយុត្តា វេទនា វេទិតព្ពា, វិតក្កបច្ចយា បឋមជ្ឈានវេទនាវ. សញ្ញា បច្ចយា ឋបេត្វា បឋមជ្ឈានំ សេសា ឆ សញ្ញាសមាបត្តិវេទនា.

ឆន្ទោ ច អវូបសន្តោតិអាទីសុ តិណ្ណំ អវូបសមេ អដ្ឋលោភសហគតចិត្តសម្បយុត្តា វេទនា ហោតិ, ឆន្ទមត្តស្ស វូបសមេ បឋមជ្ឈានវេទនាវ. ឆន្ទវិតក្កានំ វូបសមេ ទុតិយជ្ឈានាទិវេទនា អធិប្បេតា, តិណ្ណម្បិ វូបសមេ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនវេទនា. អប្បត្តស្ស បត្តិយាតិ អរហត្តផលស្ស បត្តត្ថាយ. អត្ថិ អាយាមន្តិ អត្ថិ វីរិយំ. តស្មិម្បិ ឋានេ អនុប្បត្តេតិ តស្ស វីរិយារម្ភស្ស វសេន តស្ស អរហត្តផលស្ស ការណេ អនុប្បត្តេ. តប្បច្ចយាបិ វេទយិតន្តិ អរហត្តស្ស ឋានបច្ចយា វេទយិតំ. ឯតេន ចតុមគ្គសហជាតា និព្ពត្តិតលោកុត្តរវេទនាវ គហិតា.

២. ទុតិយវិហារសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ បដិសល្លានការណំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. មិច្ឆាទិដ្ឋិវូបសមបច្ចយាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិវូបសមោ នាម សម្មាទិដ្ឋិ. តស្មា យំ សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយា វេទយិតំ វុត្តំ, តទេវ មិច្ឆាទិដ្ឋិវូបសមបច្ចយា វេទិតព្ពំ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ វិបាកវេទនំ អតិទូរេតិ មញ្ញមានា ន គណ្ហន្តីតិ វុត្តំ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យស្ស យស្ស ហិ វូបសមបច្ចយាតិ វុច្ចតិ, តស្ស តស្ស បដិបក្ខធម្មបច្ចយាវ តំ តំ វេទយិតំ អធិប្បេតំ. ឆន្ទវូបសមបច្ចយាតិអាទីសុ បន ឆន្ទវូបសមបច្ចយា តាវ បឋមជ្ឈានវេទនា វេទិតព្ពា. វិតក្កវូបសមបច្ចយា ទុតិយជ្ឈានវេទនា. សញ្ញាបច្ចយា ឆសមាបត្តិវេទនា. សញ្ញាវូបសមបច្ចយា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនវេទនា. ឆន្ទោ ច វូបសន្តោតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ.

៣-៧. សេក្ខសុត្តាទិវណ្ណនា

១៣-១៧. តតិយេ សេក្ខោតិ សិក្ខនសីលោ. កិំ សិក្ខតីតិ? តិស្សោ សិក្ខា. សេក្ខាយាតិ តីហិ ផលេហិ ចតូហិ ច មគ្គេហិ សទ្ធិំ ឧប្បន្នាយ. សាបិ ហិ អនិដ្ឋិតកិច្ចត្តា អត្តនោ កិច្ចំ សិក្ខតេវាតិ សេក្ខា. ចតុត្ថបញ្ចមឆដ្ឋសត្តមានិ ឧត្តានត្ថានេវាតិ.

៨-១០. បឋមកុក្កុដារាមសុត្តាទិវណ្ណនា

១៨-២០. អដ្ឋមេ ឧម្មង្គោតិ បញ្ញាឧម្មង្គោ, បញ្ញាវីមំសនំ, បញ្ញាគវេសនន្តិ អត្ថោ. ឯវញ្ហិ ត្វំ អាវុសោតិ ឥទំ តស្ស បុច្ឆាបតិដ្ឋាបនត្ថាយ អាហ. នវមទសមានិ ឧត្តានត្ថាមេវាតិ.

វិហារវគ្គោ ទុតិយោ.