១. នកុលបិតុសុត្តវណ្ណនា

១. ខន្ធិយវគ្គស្ស បឋមេ ភគ្គេសូតិ ឯវំនាមកេ ជនបទេ. សុសុមារគិរេតិ សុសុមារគិរនគរេ. តស្មិំ កិរ មាបិយមានេ សុសុមារោ សទ្ទមកាសិ, តេនស្ស ‘‘សុសុមារគិរ’’ន្ត្វេវ នាមំ អកំសុ. ភេសកឡាវនេតិ ភេសកឡាយ នាម យក្ខិនិយា អធិវុត្ថត្តា ឯវំលទ្ធនាមេ វនេ. តទេវ មិគគណស្ស អភយត្ថាយ ទិន្នត្តា មិគទាយោតិ វុច្ចតិ. ភគវា តស្មិំ ជនបទេ តំ នគរំ និស្សាយ តស្មិំ វនសណ្ឌេ វិហរតិ. នកុលបិតាតិ នកុលស្ស នាម ទារកស្ស បិតា.

ជិណ្ណោតិ ជរាជិណ្ណោ. វុឌ្ឍោតិ វយោវុឌ្ឍោ. មហល្លកោតិ ជាតិមហល្លកោ. អទ្ធគតោតិ តិយទ្ធគតោ. វយោអនុប្បត្តោតិ តេសុ តីសុ អទ្ធេសុ បច្ឆិមវយំ អនុប្បត្តោ. អាតុរកាយោតិ គិលានកាយោ. ឥទញ្ហិ សរីរំ សុវណ្ណវណ្ណម្បិ និច្ចបគ្ឃរណដ្ឋេន អាតុរំយេវ នាម. វិសេសេន បនស្ស ជរាតុរតា ព្យាធាតុរតា មរណាតុរតាតិ តិស្សោ អាតុរតា ហោន្តិ. តាសុ កិញ្ចាបិ ឯសោ មហល្លកត្តា ជរាតុរោវ, អភិណ្ហរោគតាយ បនស្ស ព្យាធាតុរតា ឥធ អធិប្បេតា. អភិក្ខណាតង្កោតិ អភិណ្ហរោគោ និរន្តររោគោ. អនិច្ចទស្សាវីតិ តាយ អាតុរតាយ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ អាគន្តុំ អសក្កោន្តោ កទាចិទេវ ទដ្ឋុំ លភាមិ, ន សព្ពកាលន្តិ អត្ថោ. មនោភាវនីយានន្តិ មនវឌ្ឍកានំ. យេសុ ហិ ទិដ្ឋេសុ កុសលវសេន ចិត្តំ វឌ្ឍតិ, តេ សារិបុត្តមោគ្គល្លានាទយោ មហាថេរា មនោភាវនីយា នាម. អនុសាសតូតិ បុនប្បុនំ សាសតុ. បុរិមញ្ហិ វចនំ ឱវាទោ នាម, អបរាបរំ អនុសាសនី នាម. ឱតិណ្ណេ វា វត្ថុស្មិំ វចនំ ឱវាទោ នាម, អនោតិណ្ណេ តន្តិវសេន វា បវេណិវសេន វា វុត្តំ អនុសាសនី នាម. អបិច ឱវាទោតិ វា អនុសាសនីតិ វា អត្ថតោ ឯកមេវ, ព្យញ្ជនមត្តមេវ នានំ.

អាតុរោ ហាយន្តិ អាតុរោ ហិ អយំ, សុវណ្ណវណ្ណោ បិយង្គុសាមោបិ សមានោ និច្ចបគ្ឃរណដ្ឋេន អាតុរោយេវ. អណ្ឌភូតោតិ អណ្ឌំ វិយ ភូតោ ទុព្ពលោ. យថា កុក្កុដណ្ឌំ វា មយូរណ្ឌំ វា គេណ្ឌុកំ វិយ គហេត្វា ខិបន្តេន វា បហរន្តេន វា ន សក្កា កីឡិតុំ, តាវទេវ ភិជ្ជតិ, ឯវមយម្បិ កាយោ កណ្ដកេបិ ខាណុកេបិ បក្ខលិតស្ស ភិជ្ជតីតិ អណ្ឌំ វិយ ភូតោតិ អណ្ឌភូតោ. បរិយោនទ្ធោតិ សុខុមេន ឆវិមត្តេន បរិយោនទ្ធោ. អណ្ឌញ្ហិ សារតចេន បរិយោនទ្ធំ, តេន ឌំសមកសាទយោ និលីយិត្វាបិ ឆវិំ ឆិន្ទិត្វា យូសំ បគ្ឃរាបេតុំ ន សក្កោន្តិ. ឥមស្មិំ បន ឆវិំ ឆិន្ទិត្វា យំ ឥច្ឆន្តិ, តំ ករោន្តិ. ឯវំ សុខុមាយ ឆវិយា បរិយោនទ្ធោ. កិមញ្ញត្រ ពាល្យាតិ ពាលភាវតោ អញ្ញំ កិមត្ថិ? ពាលោយេវ អយន្តិ អត្ថោ. តស្មាតិ យស្មា អយំ កាយោ ឯវរូបោ, តស្មា.

តេនុបសង្កមីតិ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា អនន្តរំ បរិណាយករតនស្ស ឧបដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ រាជបុរិសោ វិយ, សទ្ធម្មចក្កវត្តិស្ស ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា, អនន្តរំ ធម្មសេនាបតិស្ស អបចិតិំ កាតុកាមោ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ, តេនុបសង្កមិ. វិប្បសន្នានីតិ សុដ្ឋុ បសន្នានិ. ឥន្ទ្រិយានីតិ មនច្ឆដ្ឋានិ ឥន្ទ្រិយានិ. បរិសុទ្ធោតិ និទ្ទោសោ. បរិយោទាតោតិ តស្សេវ វេវចនំ. និរុបក្កិលេសតាយេវ ហិ ឯស បរិយោទាតោតិ វុត្តោ, ន សេតភាវេន. ឯតស្ស ច បរិយោទាតតំ ទិស្វាវ ឥន្ទ្រិយានំ វិប្បសន្នតំ អញ្ញាសិ. នយគ្គាហបញ្ញា កិរេសា ថេរស្ស.

កថញ្ហិ នោ សិយាតិ កេន ការណេន ន លទ្ធា ភវិស្សតិ? លទ្ធាយេវាតិ អត្ថោ. ឥមិនា កិំ ទីបេតិ? សត្ថុវិស្សាសិកភាវំ. អយំ កិរ សត្ថុ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ បិតិបេមំ, ឧបាសិកា ចស្ស មាតិបេមំ បដិលភតិ. ឧភោបិ ‘‘មម បុត្តោ’’តិ សត្ថារំ វទន្តិ. ភវន្តរគតោ ហិ នេសំ សិនេហោ. សា កិរ ឧបាសិកា បញ្ច ជាតិសតានិ តថាគតស្ស មាតាវ, សោ ច, គហបតិ, បិតាវ អហោសិ. បុន បញ្ច ជាតិសតានិ ឧបាសិកា មហាមាតា, ឧបាសកោ មហាបិតា, តថា ចូឡាមាតា ចូឡបិតាតិ. ឯវំ សត្ថា ទិយឌ្ឍអត្តភាវសហស្សំ តេសំយេវ ហត្ថេ វឌ្ឍិតោ. តេនេវ តេ យំ នេវ បុត្តស្ស, ន បិតុ សន្តិកេ កថេតុំ សក្កា, តំ សត្ថុ សន្តិកេ និសិន្នា កថេន្តិ. ឥមិនាយេវ ច ការណេន ភគវា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ឧបាសកានំ វិស្សាសិកានំ យទិទំ នកុលបិតា គហបតិ, យទិទំ នកុលមាតា គហបតានី’’តិ (អ. និ. ១.២៥៧) តេ ឯតទគ្គេ ឋបេសិ. ឥតិ សោ ឥមំ វិស្សាសិកភាវំ បកាសេន្តោ កថញ្ហិ នោ សិយាតិ អាហ. អមតេន អភិសិត្តោតិ នស្សិធ អញ្ញំ កិញ្ចិ ឈានំ វា វិបស្សនា វា មគ្គោ វា ផលំ វា ‘‘អមតាភិសេកោ’’តិ ទដ្ឋព្ពោ, មធុរធម្មទេសនាយេវ បន ‘‘អមតាភិសេកោ’’តិ វេទិតព្ពោ. ទូរតោបីតិ តិរោរដ្ឋាបិ តិរោជនបទាបិ.

អស្សុតវា បុថុជ្ជនោតិ ឥទំ វុត្តត្ថមេវ. អរិយានំ អទស្សាវីតិអាទីសុ អរិយាតិ អារកត្តា កិលេសេហិ, អនយេ ន ឥរិយនតោ, អយេ ឥរិយនតោ, សទេវកេន ច លោកេន អរណីយតោ ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច ពុទ្ធសាវកា ច វុច្ចន្តិ. ពុទ្ធា ឯវ វា ឥធ អរិយា. យថាហ – ‘‘សទេវកេ, ភិក្ខវេ, លោកេ…បេ… តថាគតោ អរិយោ’’តិ វុច្ចតីតិ (សំ. និ. ៥.១០៩៨). សប្បុរិសានន្តិ ឯត្ថ បន បច្ចេកពុទ្ធា តថាគតសាវកា ច សប្បុរិសាតិ វេទិតព្ពា. តេ ហិ លោកុត្តរគុណយោគេន សោភនា បុរិសាតិ សប្បុរិសា. សព្ពេវ វា ឯតេ ទ្វេធាបិ វុត្តា. ពុទ្ធាបិ ហិ អរិយា ច សប្បុរិសា ច, បច្ចេកពុទ្ធា ពុទ្ធសាវកាបិ. យថាហ –

‘‘យោ វេ កតញ្ញូ កតវេទិ ធីរោ,

កល្យាណមិត្តោ ទឡ្ហភត្តិ ច ហោតិ;

ទុខិតស្ស សក្កច្ច ករោតិ កិច្ចំ,

តថាវិធំ សប្បុរិសំ វទន្តី’’តិ. (ជា. ២.១៧.៧៨);

‘‘កល្យាណមិត្តោ ទឡ្ហភត្តិ ច ហោតី’’តិ ឯត្តាវតា ហិ ពុទ្ធសាវកោ វុត្តោ, កតញ្ញុតាទីហិ បច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធាតិ. ឥទានិ យោ តេសំ អរិយានំ អទស្សនសីលោ, ន ច ទស្សនេ សាធុការី, សោ ‘‘អរិយានំ អទស្សាវី’’តិ វេទិតព្ពោ. សោ ច ចក្ខុនា អទស្សាវី, ញាណេន អទស្សាវីតិ ទុវិធោ. តេសុ ញាណេន អទស្សាវី ឥធ អធិប្បេតោ. មំសចក្ខុនា ហិ ទិព្ពចក្ខុនា វា អរិយា ទិដ្ឋាបិ អទិដ្ឋាវ ហោន្តិ តេសំ ចក្ខូនំ វណ្ណមត្តគ្គហណតោ ន អរិយភាវគោចរតោ. សោណសិង្គាលាទយោបិ ចក្ខុនា អរិយេ បស្សន្តិ, ន ចេតេ អរិយានំ ទស្សាវិនោ នាម.

តត្រិទំ វត្ថុ – ចិត្តលបព្ពតវាសិនោ កិរ ខីណាសវត្ថេរស្ស ឧបដ្ឋាកោ វុឌ្ឍបព្ពជិតោ ឯកទិវសំ ថេរេន សទ្ធិំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា, ថេរស្ស បត្តចីវរំ គហេត្វា, បិដ្ឋិតោ អាគច្ឆន្តោ ថេរំ បុច្ឆិ – ‘‘អរិយា នាម, ភន្តេ, កីទិសា’’តិ? ថេរោ អាហ – ‘‘ឥធេកច្ចោ មហល្លកោ អរិយានំ បត្តចីវរំ គហេត្វា វត្តបដិវត្តំ កត្វា សហចរន្តោបិ នេវ អរិយេ ជានាតិ, ឯវំ ទុជ្ជានាវុសោ, អរិយា’’តិ. ឯវំ វុត្តេបិ សោ នេវ អញ្ញាសិ. តស្មា ន ចក្ខុនា ទស្សនំ ទស្សនំ, ញាណេន ទស្សនមេវ ទស្សនំ. យថាហ – ‘‘កិំ តេ, វក្កលិ, ឥមិនា បូតិកាយេន ទិដ្ឋេន? យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតិ. យោ មំ បស្សតិ, សោ ធម្មំ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៧). តស្មា ចក្ខុនា បស្សន្តោបិ ញាណេន អរិយេហិ ទិដ្ឋំ អនិច្ចាទិលក្ខណំ អបស្សន្តោ, អរិយាធិគតញ្ច ធម្មំ អនធិគច្ឆន្តោ អរិយករធម្មានំ អរិយភាវស្ស ច អទិដ្ឋត្តា ‘‘អរិយានំ អទស្សាវី’’តិ វេទិតព្ពោ.

អរិយធម្មស្ស អកោវិទោតិ, សតិបដ្ឋានាទិភេទេ អរិយធម្មេ អកុសលោ. អរិយធម្មេ អវិនីតោតិ ឯត្ថ បន –

‘‘ទុវិធោ វិនយោ នាម, ឯកមេកេត្ថ បញ្ចធា;

អភាវតោ តស្ស អយំ, អវិនីតោតិ វុច្ចតិ’’.

អយញ្ហិ សំវរវិនយោ បហានវិនយោតិ ទុវិធោ វិនយោ. ឯត្ថ ច ទុវិធេបិ វិនយេ ឯកមេកោ វិនយោ បញ្ចធា ភិជ្ជតិ. សំវរវិនយោបិ ហិ សីលសំវរោ សតិសំវរោ ញាណសំវរោ ខន្តិសំវរោ វីរិយសំវរោតិ បញ្ចវិធោ. បហានវិនយោបិ តទង្គប្បហានំ, វិក្ខម្ភនប្បហានំ សមុច្ឆេទប្បហានំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ និស្សរណប្បហានន្តិ បញ្ចវិធោ.

តត្ថ ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) អយំ សីលសំវរោ. ‘‘រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ អយំ (ទី. និ. ១.២១៣; ម. និ. ១.២៩៥; សំ. និ. ៤.២៣៩; អ. និ. ៣.១៦) សតិសំវរោ.

‘‘យានិ សោតានិ លោកស្មិំ, (អជិតាតិ ភគវា)

សតិ តេសំ និវារណំ;

សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ,

បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ. (សុ. និ. ១០៤១; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស.៤) –

អយំ ញាណសំវរោ. ‘‘ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្សា’’តិ (ម. និ. ១.២៤; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) អយំ ខន្តិសំវរោ. ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិ (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) អយំ វីរិយសំវរោ. សព្ពោបិ ចាយំ សំវរោ យថាសកំ សំវរិតព្ពានំ វិនេតព្ពានញ្ច កាយទុច្ចរិតាទីនំ សំវរណតោ ‘‘សំវរោ’’ វិនយនតោ ‘‘វិនយោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ តាវ សំវរវិនយោ បញ្ចធា ភិជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ.

តថា យំ នាមរូបបរិច្ឆេទាទីសុ វិបស្សនាញាណេសុ បដិបក្ខភាវតោ ទីបាលោកេនេវ តមស្ស, តេន តេន វិបស្សនាញាណេន តស្ស តស្ស អនត្ថស្ស បហានំ. សេយ្យថិទំ – នាមរូបវវត្ថានេន សក្កាយទិដ្ឋិយា, បច្ចយបរិគ្គហេន អហេតុវិសមហេតុទិដ្ឋីនំ, តស្សេវ អបរភាគេន កង្ខាវិតរណេន កថំកថីភាវស្ស, កលាបសម្មសនេន ‘‘អហំ មមា’’តិ គាហស្ស, មគ្គាមគ្គវវត្ថានេន អមគ្គេ មគ្គសញ្ញាយ, ឧទយទស្សនេន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា, វយទស្សនេន សស្សតទិដ្ឋិយា, ភយទស្សនេន សភយេ អភយសញ្ញាយ, អាទីនវទស្សនេន អស្សាទសញ្ញាយ, និព្ពិទានុបស្សនាយ អភិរតិសញ្ញាយ, មុច្ចិតុកម្យតាញាណេន អមុច្ចិតុកាមតាយ. ឧបេក្ខាញាណេន អនុបេក្ខាយ, អនុលោមេន ធម្មដ្ឋិតិយំ និព្ពានេ ច បដិលោមភាវស្ស, គោត្រភុនា សង្ខារនិមិត្តគាហស្ស បហានំ, ឯតំ តទង្គប្បហានំ នាម.

យំ បន ឧបចារប្បនាភេទេន សមាធិនា បវត្តិភាវនិវារណតោ ឃដប្បហារេនេវ ឧទកបិដ្ឋេ សេវាលស្ស, តេសំ តេសំ នីវរណាទិធម្មានំ បហានំ, ឯតំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ នាម. យំ ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ភាវិតត្តា តំតំមគ្គវតោ អត្តនោ សន្តានេ ‘‘ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយា’’តិអាទិនា នយេន (ធ. ស. ២៧៧; វិភ. ៦២៨) វុត្តស្ស សមុទយបក្ខិកស្ស កិលេសគណស្ស អច្ចន្តំ អប្បវត្តិភាវេន បហានំ, ឥទំ សមុច្ឆេទប្បហានំ នាម. យំ បន ផលក្ខណេ បដិប្បស្សទ្ធត្តំ កិលេសានំ, ឯតំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ នាម.

យំ សព្ពសង្ខតនិស្សដត្តា បហីនសព្ពសង្ខតំ និព្ពានំ, ឯតំ និស្សរណប្បហានំ នាម. សព្ពម្បិ ចេតំ បហានំ យស្មា ចាគដ្ឋេន បហានំ, វិនយដ្ឋេន វិនយោ, តស្មា ‘‘បហានវិនយោ’’តិ វុច្ចតិ. តំតំបហានវតោ វា តស្ស តស្ស វិនយស្ស សម្ភវតោបេតំ ‘‘បហានវិនយោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ បហានវិនយោបិ បញ្ចធា ភិជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ.

ឯវមយំ សង្ខេបតោ ទុវិធោ, ភេទតោ ច ទសវិធោ វិនយោ ភិន្នសំវរត្តា បហាតព្ពស្ស ច អប្បហីនត្តា យស្មា ឯតស្ស អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស នត្ថិ, តស្មា អភាវតោ តស្ស អយំ ‘‘អវិនីតោ’’តិ វុច្ចតីតិ. ឯស នយោ សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោតិ ឯត្ថាបិ. និន្នានាករណញ្ហិ ឯតំ អត្ថតោ. យថាហ –

‘‘យេវ តេ អរិយា, តេវ តេ សប្បុរិសា. យេវ តេ សប្បុរិសា, តេវ តេ អរិយា. យោ ឯវ សោ អរិយានំ ធម្មោ, សោ ឯវ សោ សប្បុរិសានំ ធម្មោ. យោ ឯវ សោ សប្បុរិសានំ ធម្មោ, សោ ឯវ សោ អរិយានំ ធម្មោ. យេវ តេ អរិយវិនយា, តេវ តេ សប្បុរិសវិនយា. យេវ តេ សប្បុរិសវិនយា, តេវ តេ អរិយវិនយា. អរិយេតិ វា សប្បុរិសេតិ វា, អរិយធម្មេតិ វា សប្បុរិសធម្មេតិ វា, អរិយវិនយេតិ វា សប្បុរិសវិនយេតិ វា ឯសេសេ ឯកេ ឯកដ្ឋេ សមេ សមភាគេ តជ្ជាតេ តញ្ញេវា’’តិ.

រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ ឥធេកច្ចោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ‘‘យំ រូបំ, សោ អហំ, យោ អហំ, តំ រូប’’ន្តិ រូបញ្ច អត្តញ្ច អទ្វយំ សមនុបស្សតិ. សេយ្យថាបិ នាម តេលប្បទីបស្ស ឈាយតោ យា អច្ចិ, សោ វណ្ណោ. យោ វណ្ណោ, សា អច្ចីតិ អច្ចិញ្ច វណ្ណញ្ច អទ្វយំ សមនុបស្សតិ, ឯវមេវ ឥធេកច្ចោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ…បេ… អទ្វយំ សមនុបស្សតីតិ ឯវំ រូបំ ‘‘អត្តា’’តិ ទិដ្ឋិបស្សនាយ បស្សតិ. រូបវន្តំ វា អត្តានន្តិ អរូបំ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា ឆាយាវន្តំ រុក្ខំ វិយ តំ រូបវន្តំ សមនុបស្សតិ. អត្តនិ វា រូបន្តិ អរូបមេវ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា បុប្ផស្មិំ គន្ធំ វិយ អត្តនិ រូបំ សមនុបស្សតិ. រូបស្មិំ វា អត្តានន្តិ អរូបមេវ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា ករណ្ឌកេ មណិំ វិយ តំ អត្តានំ រូបស្មិំ សមនុបស្សតិ. បរិយុដ្ឋដ្ឋាយីតិ បរិយុដ្ឋានាការេន អភិភវនាការេន ឋិតោ, ‘‘អហំ រូបំ, មម រូប’’ន្តិ ឯវំ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា គណ្ហនកោ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. តស្ស តំ រូបន្តិ តស្ស តំ ឯវំ គហិតំ រូបំ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ សុទ្ធរូបមេវ អត្តាតិ កថិតំ. ‘‘រូបវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ, វេទនំ អត្តតោ…បេ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ ឥមេសុ សត្តសុ ឋានេសុ អរូបំ អត្តាតិ កថិតំ. ‘‘វេទនាវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា វេទនំ, វេទនាយ វា អត្តាន’’ន្តិ ឯវំ ចតូសុ ខន្ធេសុ តិណ្ណំ តិណ្ណំ វសេន ទ្វាទសសុ ឋានេសុ រូបារូបមិស្សកោ អត្តា កថិតោ. តត្ថ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឋានេសុ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ កថិតា, អវសេសេសុ សស្សតទិដ្ឋីតិ ឯវមេត្ថ បន្នរស ភវទិដ្ឋិយោ បញ្ច វិភវទិដ្ឋិយោ ហោន្តិ, តា សព្ពាបិ មគ្គាវរណា, ន សគ្គាវរណា, បឋមមគ្គវជ្ឈាតិ វេទិតព្ពា.

ឯវំ ខោ, គហបតិ, អាតុរកាយោ ចេវ ហោតិ អាតុរចិត្តោ ចាតិ កាយោ នាម ពុទ្ធានម្បិ អាតុរោយេវ. ចិត្តំ បន រាគទោសមោហានុគតំ អាតុរំ នាម, តំ ឥធ ទស្សិតំ. នោ ច អាតុរចិត្តោតិ ឥធ និក្កិលេសតាយ ចិត្តស្ស អនាតុរភាវោ ទស្សិតោ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ លោកិយមហាជនោ អាតុរកាយោ ចេវ អាតុរចិត្តោ ចាតិ ទស្សិតោ, ខីណាសវា អាតុរកាយា អនាតុរចិត្តា, សត្ត សេខា នេវ អាតុរចិត្តា, ន អនាតុរចិត្តាតិ វេទិតព្ពា. ភជមានា បន អនាតុរចិត្តតំយេវ ភជន្តីតិ. បឋមំ.