២. ទុតិយវគ្គោ

១. សត្តធាតុសុត្តវណ្ណនា

៩៥. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ អាភាធាតូតិ អាលោកធាតុ. អាលោកស្សបិ អាលោកកសិណេ បរិកម្មំ កត្វា ឧប្បន្នជ្ឈានស្សាបីតិ សហារម្មណស្ស ឈានស្ស ឯតំ នាមំ. សុភធាតូតិ សុភកសិណេ ឧប្បន្នជ្ឈានវសេន សហារម្មណជ្ឈានមេវ. អាកាសានញ្ចាយតនមេវ អាកាសានញ្ចាយតនធាតុ. សញ្ញាវេទយិតនិរោធោវ សញ្ញាវេទយិតនិរោធធាតុ. ឥតិ ភគវា អនុសន្ធិកុសលស្ស ភិក្ខុនោ តត្ថ និសីទិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិតុកាមស្ស ឱកាសំ ទេន្តោ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

អន្ធការំ បដិច្ចាតិ អន្ធការោ ហិ អាលោកេន បរិច្ឆិន្នោ, អាលោកោបិ អន្ធការេន. អន្ធការេន ហិ សោ បាកដោ ហោតិ. តស្មា ‘‘អន្ធការំ បដិច្ច បញ្ញាយតី’’តិ អាហ. អសុភំ បដិច្ចាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អសុភញ្ហិ សុភេន, សុភញ្ច អសុភេន បរិច្ឆិន្នំ, អសុភេ សតិ សុភំ បញ្ញាយតិ, តស្មា ឯវមាហ. រូបំ បដិច្ចាតិ រូបាវចរសមាបត្តិំ បដិច្ច. រូបាវចរសមាបត្តិយា ហិ សតិ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិ នាម ហោតិ រូបសមតិក្កមោ វា, តស្មា ឯវមាហ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនធាតុអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. និរោធំ បដិច្ចាតិ ចតុន្នំ ខន្ធានំ បដិសង្ខាអប្បវត្តិំ បដិច្ច. ខន្ធនិរោធញ្ហិ បដិច្ច និរោធសមាបត្តិ នាម បញ្ញាយតិ, ន ខន្ធបវត្តិំ, តស្មា ឯវមាហ. ឯត្ថ ច ចតុន្នំ ខន្ធានំ និរោធោវ និរោធសមាបត្តីតិ វេទិតព្ពោ.

កថំ សមាបត្តិ បត្តព្ពាតិ កថំ សមាបត្តិយោ កីទិសា សមាបត្តិយោ នាម ហុត្វា បត្តព្ពាតិ? សញ្ញាសមាបត្តិ បត្តព្ពាតិ សញ្ញាយ អត្ថិភាវេន សញ្ញាសមាបត្តិយោ សញ្ញាសមាបត្តិយោ នាម ហុត្វា បត្តព្ពា. សង្ខារាវសេសសមាបត្តិ បត្តព្ពាតិ សុខុមសង្ខារានំ អវសិដ្ឋតាយ សង្ខារាវសេសសមាបត្តិ នាម ហុត្វា បត្តព្ពា. និរោធសមាបត្តិ បត្តព្ពាតិ និរោធោវ និរោធសមាបត្តិ និរោធសមាបត្តិ នាម ហុត្វា បត្តព្ពាតិ អត្ថោ. បឋមំ.

២. សនិទានសុត្តវណ្ណនា

៩៦. ទុតិយេ សនិទានន្តិ ភាវនបុំសកមេតំ, សនិទានោ សបច្ចយោ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. កាមធាតុំ, ភិក្ខវេ, បដិច្ចាតិ ឯត្ថ កាមវិតក្កោបិ កាមធាតុ កាមាវចរធម្មាបិ, វិសេសតោ សព្ពាកុសលម្បិ. យថាហ –

‘‘តត្ថ កតមា កាមធាតុ? កាមបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ សង្កប្បោ អប្បនា ព្យប្បនា ចេតសោ អភិនិរោបនា មិច្ឆាសង្កប្បោ, អយំ វុច្ចតិ កាមធាតុ. ហេដ្ឋតោ អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ បរនិម្មិតវសវត្តី ទេវេ អន្តោករិត្វា យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា ខន្ធធាតុអាយតនា រូបា វេទនា សញ្ញា សង្ខារា វិញ្ញាណំ, អយំ វុច្ចតិ កាមធាតុ. សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា កាមធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨២).

ឯត្ថ សព្ពសង្គាហិកា អសម្ភិន្នាតិ ទ្វេ កថា ហោន្តិ. កថំ? កាមធាតុគ្គហណេន ហិ ព្យាបាទធាតុវិហិំសាធាតុយោ គហិតា ហោន្តីតិ អយំ សព្ពសង្គាហិកា. តាសំ បន ទ្វិន្នំ ធាតូនំ វិសុំ អាគតត្តា សេសធម្មា កាមធាតូតិ អយំ អសម្ភិន្នកថា. អយមិធ គហេតព្ពា ឥមំ កាមធាតុំ អារម្មណវសេន វា សម្បយោគវសេន វា បដិច្ច កាមសញ្ញា នាម ឧប្បជ្ជតិ. កាមសញ្ញំ បដិច្ចាតិ កាមសញ្ញំ បន សម្បយោគវសេន វា ឧបនិស្សយវសេន វា បដិច្ច កាមសង្កប្បោ នាម ឧប្បជ្ជតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តីហិ ឋានេហីតិ តីហិ ការណេហិ. មិច្ឆា បដិបជ្ជតីតិ អយាថាវបដិបទំ អនិយ្យានិកបដិបទំ បដិបជ្ជតិ.

ព្យាបាទធាតុំ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ ព្យាបាទវិតក្កោបិ ព្យាបាទធាតុ ព្យាបាទោបិ. យថាហ –

‘‘តត្ថ កតមា ព្យាបាទធាតុ? ព្យាបាទបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ…បេ… អយំ វុច្ចតិ ព្យាបាទធាតុ. ទសសុ អាឃាតវត្ថូសុ ចិត្តស្ស អាឃាតោ បដិវិរោធោ កោបោ បកោបោ…បេ… អនត្តមនតា ចិត្តស្ស, អយំ វុច្ចតិ ព្យាបាទធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨២).

ឥមំ ព្យាបាទធាតុំ សហជាតបច្ចយាទិវសេន បដិច្ច ព្យាបាទសញ្ញា នាម ឧប្បជ្ជតិ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

វិហិំសាធាតុំ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ វិហិំសាវិតក្កោបិ វិហិំសាធាតុ វិហិំសាបិ. យថាហ –

‘‘តត្ថ កតមា វិហិំសាធាតុ? វិហិំសាបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ…បេ… អយំ វុច្ចតិ វិហិំសាធាតុ. ឥធេកច្ចោ បាណិនា វា លេឌ្ឌុនា វា ទណ្ឌេន វា សត្ថេន វា រជ្ជុយា វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា សត្តេ វិហេឋេតិ. យា ឯវរូបា ហេឋនា វិហេឋនា ហិំសនា វិហិំសនា រោសនា បរូបឃាតោ, អយំ វុច្ចតិ វិហិំសាធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨២).

ឥមំ វិហិំសាធាតុំ សហជាតបច្ចយាទិវសេន បដិច្ច វិហិំសាសញ្ញា នាម ឧប្បជ្ជតិ. សេសមិធាបិ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

តិណទាយេតិ តិណគហនេ អរញ្ញេ. អនយព្យសនន្តិ អវុឌ្ឍិំ វិនាសំ. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ សុក្ខតិណទាយោ វិយ អារម្មណំ ទដ្ឋព្ពំ, តិណុក្កា វិយ អកុសលសញ្ញា, តិណកដ្ឋនិស្សិតា បាណា វិយ ឥមេ សត្តា. យថា សុក្ខតិណទាយេ ឋបិតំ តិណុក្កំ ខិប្បំ វាយមិត្វា អនិព្ពាបេន្តស្ស តេ បាណា អនយព្យសនំ បាបុណន្តិ. ឯវមេវ យេ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឧប្បន្នំ អកុសលសញ្ញំ វិក្ខម្ភនតទង្គសមុច្ឆេទប្បហានេហិ នប្បជហន្តិ, តេ ទុក្ខំ វិហរន្តិ.

វិសមគតន្តិ រាគវិសមាទីនិ អនុគតំ អកុសលសញ្ញំ. ន ខិប្បមេវ បជហតីតិ វិក្ខម្ភនាទិវសេន សីឃំ នប្បជហតិ. ន វិនោទេតីតិ ន នីហរតិ. ន ព្យន្តីករោតីតិ ភង្គមត្តម្បិ អនវសេសេន្តោ ន វិគតន្តំ ករោតិ. ន អនភាវំ គមេតីតិ ន អនុអភាវំ គមេតិ. ឯវំ សព្ពបទេសុ ន – ការោ អាហរិតព្ពោ. បាដិកង្ខាតិ បាដិកង្ខិតព្ពា ឥច្ឆិតព្ពា.

នេក្ខម្មធាតុំ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ នេក្ខម្មវិតក្កោបិ នេក្ខម្មធាតុ សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា. យថាហ –

‘‘តត្ថ កតមា នេក្ខម្មធាតុ? នេក្ខម្មបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ…បេ… សម្មាសង្កប្បោ, អយំ វុច្ចតិ នេក្ខម្មធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨២).

ឥធាបិ ទុវិធា កថា. នេក្ខម្មធាតុគ្គហណេន ហិ ឥតរាបិ ទ្វេ ធាតុយោ គហណំ គច្ឆន្តិ កុសលធម្មបរិយាបន្នត្តា, អយំ សព្ពសង្គាហិកា. តា បន ធាតុយោ វិសុំ ទីបេតព្ពាតិ តា ឋបេត្វា សេសា សព្ពកុសលា នេក្ខម្មធាតូតិ អយំ អសម្ភិន្នា. ឥមំ នេក្ខម្មធាតុំ សហជាតាទិបច្ចយវសេន បដិច្ច នេក្ខម្មសញ្ញា នាម ឧប្បជ្ជតិ. សញ្ញាទីនិ បដិច្ច វិតក្កាទយោ យថានុរូបំ.

អព្យាបាទធាតុំ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ អព្យាបាទវិតក្កោបិ អព្យាបាទធាតុ អព្យាបាទោបិ. យថាហ –

‘‘តត្ថ កតមា អព្យាបាទធាតុ? អព្យាបាទបដិសំយុត្តោ តក្កោ…បេ… អយំ វុច្ចតិ អព្យាបាទធាតុ. យា សត្តេសុ មេត្តិ មេត្តាយនា មេត្តាយិតត្តំ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ, អយំ វុច្ចតិ អព្យាបាទធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨២).

ឥមំ អព្យាបាទធាតុំ បដិច្ច វុត្តនយេនេវ អព្យាបាទសញ្ញា នាម ឧប្បជ្ជតិ.

អវិហិំសាធាតុំ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថាបិ អវិហិំសាវិតក្កោបិ អវិហិំសាធាតុ ករុណាបិ. យថាហ –

‘‘តត្ថ កតមា អវិហិំសាធាតុ? អវិហិំសាបដិសំយុត្តោ តក្កោ…បេ… អយំ វុច្ចតិ អវិហិំសាធាតុ. យា សត្តេសុ ករុណា ករុណាយនា ករុណាយិតត្តំ ករុណាចេតោវិមុត្តិ, អយំ វុច្ចតិ អវិហិំសាធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨២).

ឥមំ អវិហិំសាធាតុំ បដិច្ច វុត្តនយេនេវ អវិហិំសាសញ្ញា នាម ឧប្បជ្ជតិ. សេសំ សព្ពត្ថ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. ទុតិយំ.

៣. គិញ្ជកាវសថសុត្តវណ្ណនា

៩៧. តតិយេ ធាតុំ, ភិក្ខវេតិ ឥតោ បដ្ឋាយ អជ្ឈាសយំ ធាតូតិ ទីបេតិ. ឧប្បជ្ជតិ សញ្ញាតិ អជ្ឈាសយំ បដិច្ច សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, វិតក្កោ ឧប្បជ្ជតីតិ. ឥធាបិ ‘‘កច្ចានោ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតី’’តិ តស្ស ឱកាសទានត្ថំ ឯត្តាវតាវ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. អសម្មាសម្ពុទ្ធេសូតិ ឆសុ សត្ថារេសុ. សម្មាសម្ពុទ្ធាតិ មយមស្ម សម្មាសម្ពុទ្ធាតិ. កិំ បដិច្ច បញ្ញាយតីតិ កិស្មិំ សតិ ហោតីតិ? សត្ថារានំ ឧប្បន្នំ ទិដ្ឋិំ បុច្ឆតិ. អសម្មាសម្ពុទ្ធេសុ តេសុ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯតេតិ ឯវំ ឧប្បន្នំ តិត្ថិយសាវកានម្បិ ទិដ្ឋិំ បុច្ឆតិយេវ.

ឥទានិ យស្មា តេសំ អវិជ្ជាធាតុំ បដិច្ច សា ទិដ្ឋិ ហោតិ, អវិជ្ជាធាតុ ច នាម មហតី ធាតុ, តស្មា មហតិំ ធាតុំ បដិច្ច តស្សា ឧប្បត្តិំ ទីបេន្តោ មហតី ខោ ឯសាតិអាទិមាហ. ហីនំ, កច្ចាន, ធាតុំ បដិច្ចាតិ ហីនំ អជ្ឈាសយំ បដិច្ច. បណិធីតិ ចិត្តដ្ឋបនំ. សា បនេសា ឥត្ថិភាវំ វា មក្កដាទិតិរច្ឆានភាវំ វា បត្ថេន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ. ហីនោ បុគ្គលោតិ យស្សេតេ ហីនា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, សព្ពោ សោ បុគ្គលោបិ ហីនោ នាម. ហីនា វាចាតិ យា តស្ស វាចា, សាបិ ហីនា. ហីនំ អាចិក្ខតីតិ សោ អាចិក្ខន្តោបិ ហីនមេវ អាចិក្ខតិ, ទេសេន្តោបិ ហីនមេវ ទេសេតីតិ សព្ពបទានិ យោជេតព្ពានិ. ឧបបត្តីតិ ទ្វេ ឧបបត្តិយោ បដិលាភោ ច និព្ពត្តិ ច. និព្ពត្តិ ហីនកុលាទិវសេន វេទិតព្ពា, បដិលាភោ ចិត្តុប្បាទក្ខណេ ហីនត្តិកវសេន. កថំ? តស្ស ហិ បញ្ចសុ នីចកុលេសុ ឧប្បជ្ជនតោ ហីនា និព្ពត្តិ, វេស្សសុទ្ទកុលេសុ ឧប្បជ្ជនតោ មជ្ឈិមា, ខត្តិយព្រាហ្មណកុលេសុ ឧប្បជ្ជនតោ បណីតា. ទ្វាទសាកុសលចិត្តុប្បាទានំ បន បដិលាភតោ ហីនោ បដិលាភោ, តេភូមកធម្មានំ បដិលាភតោ មជ្ឈិមោ, នវលោកុត្តរធម្មានំ បដិលាភតោ បណីតោ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ និព្ពត្តិយេវ អធិប្បេតាតិ. តតិយំ.

៤. ហីនាធិមុត្តិកសុត្តវណ្ណនា

៩៨. ចតុត្ថេ សំសន្ទន្តីតិ ឯកតោ ហោន្តិ. សមេន្តីតិ សមាគច្ឆន្តិ, និរន្តរា ហោន្តិ. ហីនាធិមុត្តិកាតិ ហីនជ្ឈាសយា. កល្យាណាធិមុត្តិកាតិ កល្យាណជ្ឈាសយា. ចតុត្ថំ.

៥. ចង្កមសុត្តវណ្ណនា

៩៩. បញ្ចមេ បស្សថ នោតិ បស្សថ នុ. សព្ពេ ខោ ឯតេតិ សារិបុត្តត្ថេរោ ភគវតា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ មហាបញ្ញានំ យទិទំ សារិបុត្តោ’’តិ (អ. និ. ១.១៨៩) មហាបញ្ញេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. ឥតិ នំ ‘‘ខន្ធន្តរំ ធាត្វន្តរំ អាយតនន្តរំ សតិបដ្ឋានពោធិបក្ខិយធម្មន្តរំ តិលក្ខណាហតំ គម្ភីរំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ មហាបញ្ញាវ បរិវារេន្តិ. សោបិ តេសំ បថវិំ បត្ថរេន្តោ វិយ សិនេរុបាទតោ វាលិកំ ឧទ្ធរន្តោ វិយ ចក្កវាឡបព្ពតំ ភិន្ទន្តោ វិយ សិនេរុំ ឧក្ខិបន្តោ វិយ អាកាសំ វិត្ថារេន្តោ វិយ ចន្ទិមសូរិយេ ឧដ្ឋាបេន្តោ វិយ ច បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ កថេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ មហាបញ្ញា’’តិ.

មហាមោគ្គល្លានោបិ ភគវតា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឥទ្ធិមន្តានំ យទិទំ មហាមោគ្គល្លានោ’’តិ ឥទ្ធិមន្តេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. ឥតិ នំ ‘‘បរិកម្មំ អានិសំសំ អធិដ្ឋានំ វិកុព្ពនំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ ឥទ្ធិមន្តោវ បរិវារេន្តិ. សោបិ តេសំ វុត្តនយេនេវ បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ កថេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ មហិទ្ធិកា’’តិ.

មហាកស្សបោបិ ភគវតា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ធុតវាទានំ យទិទំ មហាកស្សបោ’’តិ ធុតវាទេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. ឥតិ នំ ‘‘ធុតង្គបរិហារំ អានិសំសំ សមោធានំ អធិដ្ឋានំ ភេទំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ ធុតវាទាវ បរិវារេន្តិ. សោបិ តេសំ តថេវ បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ ព្យាករោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ធុតវាទា’’តិ.

អនុរុទ្ធត្ថេរោបិ ភគវតា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ទិព្ពចក្ខុកានំ យទិទំ អនុរុទ្ធោ’’តិ (អ. និ. ១.១៩២) ទិព្ពចក្ខុកេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. ឥតិ នំ ‘‘ទិព្ពចក្ខុស្ស បរិកម្មំ អានិសំសំ ឧបក្កិលេសំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ ទិព្ពចក្ខុកាវ បរិវារេន្តិ. សោបិ តេសំ តថេវ បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ កថេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ទិព្ពចក្ខុកា’’តិ.

បុណ្ណត្ថេរោបិ ភគវតា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ធម្មកថិកានំ យទិទំ បុណ្ណោ មន្តាណិបុត្តោ’’តិ (អ. និ. ១.១៩៦) ធម្មកថិកេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. ឥតិ នំ ‘‘ធម្មកថាយ សង្ខេបវិត្ថារគម្ភីរុត្តានវិចិត្រកថាទីសុ តំ តំ អាការំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ ធម្មកថិកាវ បរិវារេន្តិ. សោបិ តេសំ ‘‘អាវុសោ, ធម្មកថិកេន នាម អាទិតោ បរិសំ វណ្ណេតុំ វដ្ដតិ, មជ្ឈេ សុញ្ញតំ បកាសេតុំ, អន្តេ ចតុសច្ចវសេន កូដំ គណ្ហិតុ’’ន្តិ ឯវំ តំ តំ ធម្មកថានយំ អាចិក្ខតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ធម្មកថិកា’’តិ.

ឧបាលិត្ថេរោបិ ភគវតា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ វិនយធរានំ យទិទំ ឧបាលី’’តិ (អ. និ. ១.២២៨) វិនយធរេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. ឥតិ នំ ‘‘គរុកលហុកំ សតេកិច្ឆអតេកិច្ឆំ អាបត្តានាបត្តិំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ វិនយធរាវ បរិវារេន្តិ. សោបិ តេសំ បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ តថេវ កថេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ វិនយធរា’’តិ.

អានន្ទត្ថេរោបិ ភគវតា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ពហុស្សុតានំ យទិទំ អានន្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២២៣) ពហុស្សុតេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. ឥតិ នំ ‘‘ទសវិធំ ព្យញ្ជនពុទ្ធិំ អដ្ឋុប្បត្តិំ អនុសន្ធិំ បុព្ពាបរំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ ពហុស្សុតាវ បរិវារេន្តិ. សោបិ តេសំ ‘‘ឥទំ ឯវំ វត្តព្ពំ, ឥទំ ឯវំ គហេតព្ព’’ន្តិ សព្ពំ កថេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ពហុស្សុតា’’តិ.

ទេវទត្តោ បន បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ, តេន នំ ‘‘កុលសង្គណ្ហនបរិហារំ នានប្បការកំ កោហញ្ញតំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ បាបិច្ឆាវ បរិវារេន្តិ. សោបិ តេសំ តំ តំ និយាមំ អាចិក្ខតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ បាបិច្ឆា’’តិ.

កស្មា បនេតេ អវិទូរេ ចង្កមិំសូតិ. ‘‘ទេវទត្តោ សត្ថរិ បទុដ្ឋចិត្តោ អនត្ថម្បិ កាតុំ ឧបក្កមេយ្យា’’តិ អារក្ខគ្គហណត្ថំ. អថ ទេវទត្តោ កស្មា ចង្កមីតិ? ‘‘អការកោ អយំ, យទិ ការកោ ភវេយ្យ, ន ឥធ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ អត្តនោ កតទោសបដិច្ឆាទនត្ថំ. កិំ បន ទេវទត្តោ ភគវតោ អនត្ថំ កាតុំ សមត្ថោ, ភគវតោ វា អារក្ខកិច្ចំ អត្ថីតិ? នត្ថិ. តេន វុត្តំ ‘‘អដ្ឋានមេតំ, អានន្ទ, អនវកាសោ, យំ តថាគតោ បរូបក្កមេន បរិនិព្ពាយេយ្យា’’តិ (ចូឡវ. ៣៤១). ភិក្ខូ បន សត្ថរិ គារវេន អាគតា. តេនេវ ភគវា ឯវំ វត្វា ‘‘វិស្សជ្ជេហិ, អានន្ទ, ភិក្ខុសង្ឃ’’ន្តិ វិស្សជ្ជាបេសិ. បញ្ចមំ.

៦. សគាថាសុត្តវណ្ណនា

១០០. ឆដ្ឋេ គូថោ គូថេន សំសន្ទតិ សមេតីតិ សមុទ្ទន្តរេ ជនបទន្តរេ ចក្កវាឡន្តរេ ឋិតោបិ វណ្ណេនបិ គន្ធេនបិ រសេនបិ នានត្តំ អនុបគច្ឆន្តោ សំសន្ទតិ សមេតិ, ឯកសទិសោវ ហោតិ និរន្តរោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន អនិដ្ឋឧបមា ហីនជ្ឈាសយានំ ហីនអជ្ឈាសយស្ស សរិក្ខភាវទស្សនត្ថំ អាហដា, ខីរាទិវិសិដ្ឋោបមា កល្យាណជ្ឈាសយានំ អជ្ឈាសយស្ស សរិក្ខភាវទស្សនត្ថំ.

សំសគ្គាតិ ទស្សនសវនសំសគ្គាទិវត្ថុកេន តណ្ហាស្នេហេន. វនថោ ជាតោតិ កិលេសវនំ ជាតំ. អសំសគ្គេន ឆិជ្ជតីតិ ឯកតោ ឋាននិសជ្ជាទីនិ អករោន្តស្ស អសំសគ្គេន អទស្សនេន ឆិជ្ជតិ. សាធុជីវីតិ បរិសុទ្ធជីវិតំ ជីវមានោ. សហាវសេតិ សហវាសំ វសេយ្យ. ឆដ្ឋំ.

៧. អស្សទ្ធសំសន្ទនសុត្តវណ្ណនា

១០១. សត្តមេ អស្សទ្ធា អស្សទ្ធេហីតិអាទីសុ ពុទ្ធេ វា ធម្មេ វា សង្ឃេ វា សទ្ធាវិរហិតា និរោជា និរសា បុគ្គលា សមុទ្ទស្ស ឱរិមតីរេ ឋិតា បារិមតីរេបិ ឋិតេហិ អស្សទ្ធេហិ សទ្ធិំ តាយ អស្សទ្ធតាយ ឯកសទិសា និរន្តរា ហោន្តិ. តថា អហិរិកា ភិន្នមរិយាទា អលជ្ជិបុគ្គលា អហិរិកេហិ, អនោត្តប្បិនោ បាបកិរិយាយ អភាយមានា អនោត្តប្បីហិ, អប្បស្សុតា សុតវិរហិតា អប្បស្សុតេហិ, កុសីតា អាលសិយបុគ្គលា កុសីតេហិ, មុដ្ឋស្សតិនោ ភត្តនិក្ខិត្តកាកមំសនិក្ខិត្តសិង្គាលសទិសា មុដ្ឋស្សតីហិ, ទុប្បញ្ញា ខន្ធាទិបរិច្ឆេទិកាយ បញ្ញាយ អភាវេន និប្បញ្ញា តាទិសេហេវ ទុប្បញ្ញេហិ, សទ្ធាសម្បន្នា ចេតិយវន្ទនាទិកិច្ចបសុតា សទ្ធេហិ, ហិរិមនា លជ្ជិបុគ្គលា ហិរិមនេហិ, ឱត្តប្បិនោ បាបភីរុកា ឱត្តប្បីហិ, ពហុស្សុតា សុតធរា អាគមធរា តន្តិបាលកា វំសានុរក្ខកា ពហុស្សុតេហិ, អារទ្ធវីរិយា បរិបុណ្ណបរក្កមា អារទ្ធវីរិយេហិ, ឧបដ្ឋិតស្សតី សព្ពកិច្ចបរិគ្គាហិកាយ សតិយា សមន្នាគតា ឧបដ្ឋិតស្សតីហិ, បញ្ញវន្តោ មហាបញ្ញេហិ វជិរូបមញាណេហិ បញ្ញវន្តេហិ សទ្ធិំ ទូរេ ឋិតាបិ តាយ បញ្ញាសម្បត្តិយា សំសន្ទន្តិ សមេន្តិ. សត្តមំ.

៨-១២. អស្សទ្ធមូលកសុត្តាទិវណ្ណនា

១០២-១០៦. អដ្ឋមាទីនិ តេយេវ អស្សទ្ធាទិធម្មេ តិកវសេន កត្វា ទេសិតានិ. តត្ថ អដ្ឋមេ អស្សទ្ធាទិមូលកា កណ្ហបក្ខសុក្កបក្ខវសេន បញ្ច តិកា វុត្តា, នវមេ អហិរិកមូលកា ចត្តារោ. ទសមេ អនោត្តប្បមូលកា តយោ, ឯកាទសមេ អប្បស្សុតមូលកា ទ្វេ, ទ្វាទសមេ កុសីតមូលកោ ឯកោ តិកោ វុត្តោតិ សព្ពេបិ បញ្ចសុ សុត្តន្តេសុ បន្នរស តិកា ហោន្តិ. បន្នរស ចេតេ សុត្តន្តាតិបិ វទន្តិ. អយំ តិកបេយ្យាលោ នាម. អដ្ឋមាទីនិ.

ទុតិយោ វគ្គោ.