៣. ធាតុសំយុត្តំ

១. នានត្តវគ្គោ

១.ធាតុនានត្តសុត្តវណ្ណនា

៨៥. ធាតុសំយុត្តស្ស បឋមេ និស្សត្តដ្ឋសុញ្ញតដ្ឋសង្ខាតេន សភាវដ្ឋេន ធាតូតិ លទ្ធនាមានំ ធម្មានំ នានាសភាវោ ធាតុនានត្តំ. ចក្ខុធាតូតិអាទីសុ ចក្ខុបសាទោ ចក្ខុធាតុ, រូបារម្មណំ រូបធាតុ, ចក្ខុបសាទវត្ថុកំ ចិត្តំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ. សោតបសាទោ សោតធាតុ, សទ្ទារម្មណំ សទ្ទធាតុ, សោតបសាទវត្ថុកំ ចិត្តំ សោតវិញ្ញាណធាតុ. ឃានបសាទោ ឃានធាតុ, គន្ធារម្មណំ គន្ធធាតុ, ឃានបសាទវត្ថុកំ ចិត្តំ ឃានវិញ្ញាណធាតុ. ជិវ្ហាបសាទោ ជិវ្ហាធាតុ, រសារម្មណំ រសធាតុ, ជិវ្ហាបសាទវត្ថុកំ ចិត្តំ ជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុ. កាយបសាទោ កាយធាតុ, ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ ផោដ្ឋព្ពធាតុ, កាយបសាទវត្ថុកំ ចិត្តំ កាយវិញ្ញាណធាតុ. តិស្សោ មនោធាតុយោ មនោធាតុ, វេទនាទយោ តយោ ខន្ធា សុខុមរូបានិ និព្ពានញ្ច ធម្មធាតុ, សព្ពម្បិ មនោវិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណធាតូតិ. ឯត្ថ ច សោឡស ធាតុយោ កាមាវចរា, អវសានេ ទ្វេ ចតុភូមិកាតិ. បឋមំ.

២. ផស្សនានត្តសុត្តវណ្ណនា

៨៦. ទុតិយេ ឧប្បជ្ជតិ ផស្សនានត្តន្តិ នានាសភាវោ ផស្សោ ឧប្បជ្ជតិ. តត្ថ ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិសម្បយុត្តា, មនោសម្ផស្សោ មនោទ្វារេ បឋមជវនសម្បយុត្តោ, តស្មា. មនោធាតុំ បដិច្ចាតិ មនោទ្វារាវជ្ជនំ កិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុំ បដិច្ច បឋមជវនសម្ផស្សោ ឧប្បជ្ជតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ទុតិយំ.

៣. នោផស្សនានត្តសុត្តវណ្ណនា

៨៧. តតិយេ នោ មនោសម្ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ មនោធាតូតិ មនោទ្វារេ បឋមជវនសម្បយុត្តំ ផស្សំ បដិច្ច អាវជ្ជនកិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុ នោ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តតិយំ.

៤. វេទនានានត្តសុត្តវណ្ណនា

៨៨. ចតុត្ថេ ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនាតិ សម្បដិច្ឆនមនោធាតុតោ បដ្ឋាយ សព្ពាបិ តស្មិំ ទ្វារេ វេទនា វត្តេយ្យុំ, និព្ពត្តិផាសុកត្ថំ បន អនន្តរំ សម្បដិច្ឆនវេទនមេវ គហេតុំ វដ្ដតីតិ វុត្តំ. មនោសម្ផស្សំ បដិច្ចាតិ មនោទ្វារេ អាវជ្ជនសម្ផស្សំ បដិច្ច បឋមជវនវេទនា, បឋមជវនសម្ផស្សំ បដិច្ច ទុតិយជវនវេទនាតិ អយមធិប្បាយោ. ចតុត្ថំ.

៥. ទុតិយវេទនានានត្តសុត្តវណ្ណនា

៨៩. បញ្ចមេ តតិយចតុត្ថេសុ វុត្តនយាវ ឯកតោ កត្វា ទេសិតាតិ. ឥតិ ទុតិយាទីសុ ចតូសុ សុត្តេសុ មនោធាតុំ មនោធាតូតិ អគហេត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនំ មនោធាតូតិ គហិតំ. សព្ពានិ ចេតានិ តថា តថា កថិតេ ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយេន ទេសិតានិ. ឥតោ បរេសុបិ ឯសេវ នយោ. បញ្ចមំ.

៦. ពាហិរធាតុនានត្តសុត្តវណ្ណនា

៩០. ឆដ្ឋេ បន បញ្ច ធាតុយោ កាមាវចរា, ធម្មធាតុ ចតុភូមិកាតិ. ឆដ្ឋំ.

៧. សញ្ញានានត្តសុត្តវណ្ណនា

៩១. សត្តមេ រូបធាតូតិ អាបាថេ បតិតំ អត្តនោ វា បរស្ស វា សាដកវេឋនាទិវត្ថុកំ រូបារម្មណំ. រូបសញ្ញាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណសម្បយុត្តា សញ្ញា. រូបសង្កប្បោតិ សម្បដិច្ឆនាទីហិ តីហិ ចិត្តេហិ សម្បយុត្តោ សង្កប្បោ. រូបច្ឆន្ទោតិ រូបេ ឆន្ទិកតដ្ឋេន ឆន្ទោ. រូបបរិឡាហោតិ រូបេ អនុឌហនដ្ឋេន បរិឡាហោ. រូបបរិយេសនាតិ បរិឡាហេ ឧប្បន្នេ សន្ទិដ្ឋសម្ភត្តេ គហេត្វា តស្ស រូបស្ស បដិលាភត្ថាយ បរិយេសនា. ឯត្ថ ច សញ្ញាសង្កប្បឆន្ទា ឯកជវនវារេបិ នានាជវនវារេបិ លព្ភន្តិ, បរិឡាហបរិយេសនា បន នានាជវនវារេយេវ លព្ភន្តីតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ធាតុនានត្តន្តិ ឯត្ថ ច ឯវំ រូបាទិនានាសភាវំ ធាតុំ បដិច្ច រូបសញ្ញាទិនានាសភាវសញ្ញា ឧប្បជ្ជតីតិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សត្តមំ.

៨. នោបរិយេសនានានត្តសុត្តវណ្ណនា

៩២. អដ្ឋមេ នោ ធម្មបរិយេសនំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ធម្មបរិឡាហោតិ ឯវំ អាគតំ បដិសេធមត្តមេវ នានំ. អដ្ឋមំ.

៩. ពាហិរផស្សនានត្តសុត្តាទិវណ្ណនា

៩៣-៩៤. នវមេ ឧប្បជ្ជតិ រូបសញ្ញាតិ វុត្តប្បការេ អារម្មណេ ឧប្បជ្ជតិ សញ្ញា. រូបសង្កប្បោតិ តស្មិំយេវ អារម្មណេ តីហិ ចិត្តេហិ សម្បយុត្តសង្កប្បោ. រូបសម្ផស្សោតិ តទេវារម្មណំ ផុសមានោ ផស្សោ. វេទនាតិ តទេវ អារម្មណំ អនុភវមានា វេទនា. ឆន្ទាទយោ វុត្តនយាវ. រូបលាភោតិ បរិយេសិត្វា លទ្ធំ សហ តណ្ហាយ អារម្មណំ ‘‘រូបលាភោ’’តិ វុត្តំ. អយំ តាវ សព្ពសង្គាហិកនយោ ឯកស្មិំ យេវារម្មណេ សព្ពធម្មានំ ឧប្បត្តិវសេន វុត្តោ. អបរោ អាគន្តុការម្មណមិស្សកោ ហោតិ – រូបសញ្ញា រូបសង្កប្បោ ផស្សោ វេទនាតិ ឥមេ តាវ ចត្តារោ ធម្មា ធុវបរិភោគេ និពទ្ធារម្មណេ ហោន្តិ. និពទ្ធារម្មណញ្ហិ ឥដ្ឋំ កន្តំ មនាបំ បិយំ យំកិញ្ចិ វិយ ឧបដ្ឋាតិ, អាគន្តុការម្មណំ បន យំកិញ្ចិ សមានម្បិ ខោភេត្វា តិដ្ឋតិ.

តត្រិទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ អមច្ចបុត្តោ គាមិយេហិ បរិវារិតោ គាមមជ្ឈេ ឋត្វា កម្មំ ករោតិ. តស្មិញ្ចស្ស សមយេ ឧបាសិកា នទិំ គន្ត្វា ន្ហត្វា អលង្កតបដិយត្តា ធាតិគណបរិវុតា គេហំ គច្ឆតិ. សោ ទូរតោ ទិស្វា ‘‘អាគន្តុកមាតុគាមោ ភវិស្សតី’’តិ សញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘គច្ឆ, ភណេ ជានាហិ, កា ឯសា’’តិ បុរិសំ បេសេសិ. សោ គន្ត្វា តំ ទិស្វា បច្ចាគតោ, ‘‘កា ឯសា’’តិ បុដ្ឋោ យថាសភាវំ អារោចេសិ. ឯវំ អាគន្តុការម្មណំ ខោភេតិ. តស្មិំ ឧប្បន្នោ ឆន្ទោ រូបឆន្ទោ នាម, តទេវ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នោ បរិឡាហោ រូបបរិឡាហោ នាម, សហាយេ គណ្ហិត្វា តស្ស បរិយេសនំ រូបបរិយេសនា នាម, បរិយេសិត្វា លទ្ធំ សហ តណ្ហាយ អារម្មណំ រូបលាភោ នាម.

ឧរុវល្លិយវាសី ចូឡតិស្សត្ថេរោ បនាហ – ‘‘កិញ្ចាបិ ភគវតា ផស្សវេទនា បាឡិយា មជ្ឈេ គហិតា, បាឡិំ បន បរិវដ្ដេត្វា វុត្តប្បការេ អារម្មណេ ឧប្បន្នា សញ្ញា រូបសញ្ញា, តស្មិំយេវ សង្កប្បោ រូបសង្កប្បោ តស្មិំ ឆន្ទោ រូបច្ឆន្ទោ, តស្មិំ បរិឡាហោ រូបបរិឡាហោ, តស្មិំ បរិយេសនា រូបបរិយេសនា, បរិយេសិត្វា លទ្ធំ សហ តណ្ហាយ អារម្មណំ រូបលាភោ. ឯវំ លទ្ធារម្មណេ បន ផុសនំ ផស្សោ, អនុភវនំ វេទនា. រូបសម្ផស្សោ រូបសម្ផស្សជា វេទនាតិ ឥទំ ទ្វយំ លព្ភតី’’តិ. អបរម្បិ អវិភូតវារំ នាម គណ្ហន្តិ. អារម្មណញ្ហិ សាណិបាការេហិ វា បរិក្ខិត្តំ តិណបណ្ណាទីហិ វា បដិច្ឆន្នំ ហោតិ, តំ ‘‘ឧបឌ្ឍំ ទិដ្ឋំ មេ អារម្មណំ, សុដ្ឋុ នំ បស្សិស្សាមី’’តិ ឱលោកយតោ តស្មិំ អារម្មណេ ឧប្បន្នា សញ្ញា រូបសញ្ញា នាម. តស្មិំយេវ ឧប្បន្នា សង្កប្បាទយោ រូបសង្កប្បាទយោ នាមាតិ វេទិតព្ពា. ឯត្ថាបិ ច សញ្ញាសង្កប្បផស្សវេទនាឆន្ទា ឯកជវនវារេបិ នានាជវនវារេបិ លព្ភន្តិ, បរិឡាហបរិយេសនាលាភា នានាជវនវារេយេវាតិ. ទសមំ ឧត្តានមេវាតិ. នវមទសមានិ.

នានត្តវគ្គោ បឋមោ.

២. ទុតិយវគ្គោ

១. សត្តធាតុសុត្តវណ្ណនា

៩៥. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ អាភាធាតូតិ អាលោកធាតុ. អាលោកស្សបិ អាលោកកសិណេ បរិកម្មំ កត្វា ឧប្បន្នជ្ឈានស្សាបីតិ សហារម្មណស្ស ឈានស្ស ឯតំ នាមំ. សុភធាតូតិ សុភកសិណេ ឧប្បន្នជ្ឈានវសេន សហារម្មណជ្ឈានមេវ. អាកាសានញ្ចាយតនមេវ អាកាសានញ្ចាយតនធាតុ. សញ្ញាវេទយិតនិរោធោវ សញ្ញាវេទយិតនិរោធធាតុ. ឥតិ ភគវា អនុសន្ធិកុសលស្ស ភិក្ខុនោ តត្ថ និសីទិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិតុកាមស្ស ឱកាសំ ទេន្តោ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

អន្ធការំ បដិច្ចាតិ អន្ធការោ ហិ អាលោកេន បរិច្ឆិន្នោ, អាលោកោបិ អន្ធការេន. អន្ធការេន ហិ សោ បាកដោ ហោតិ. តស្មា ‘‘អន្ធការំ បដិច្ច បញ្ញាយតី’’តិ អាហ. អសុភំ បដិច្ចាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អសុភញ្ហិ សុភេន, សុភញ្ច អសុភេន បរិច្ឆិន្នំ, អសុភេ សតិ សុភំ បញ្ញាយតិ, តស្មា ឯវមាហ. រូបំ បដិច្ចាតិ រូបាវចរសមាបត្តិំ បដិច្ច. រូបាវចរសមាបត្តិយា ហិ សតិ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិ នាម ហោតិ រូបសមតិក្កមោ វា, តស្មា ឯវមាហ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនធាតុអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. និរោធំ បដិច្ចាតិ ចតុន្នំ ខន្ធានំ បដិសង្ខាអប្បវត្តិំ បដិច្ច. ខន្ធនិរោធញ្ហិ បដិច្ច និរោធសមាបត្តិ នាម បញ្ញាយតិ, ន ខន្ធបវត្តិំ, តស្មា ឯវមាហ. ឯត្ថ ច ចតុន្នំ ខន្ធានំ និរោធោវ និរោធសមាបត្តីតិ វេទិតព្ពោ.

កថំ សមាបត្តិ បត្តព្ពាតិ កថំ សមាបត្តិយោ កីទិសា សមាបត្តិយោ នាម ហុត្វា បត្តព្ពាតិ? សញ្ញាសមាបត្តិ បត្តព្ពាតិ សញ្ញាយ អត្ថិភាវេន សញ្ញាសមាបត្តិយោ សញ្ញាសមាបត្តិយោ នាម ហុត្វា បត្តព្ពា. សង្ខារាវសេសសមាបត្តិ បត្តព្ពាតិ សុខុមសង្ខារានំ អវសិដ្ឋតាយ សង្ខារាវសេសសមាបត្តិ នាម ហុត្វា បត្តព្ពា. និរោធសមាបត្តិ បត្តព្ពាតិ និរោធោវ និរោធសមាបត្តិ និរោធសមាបត្តិ នាម ហុត្វា បត្តព្ពាតិ អត្ថោ. បឋមំ.

២. សនិទានសុត្តវណ្ណនា

៩៦. ទុតិយេ សនិទានន្តិ ភាវនបុំសកមេតំ, សនិទានោ សបច្ចយោ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. កាមធាតុំ, ភិក្ខវេ, បដិច្ចាតិ ឯត្ថ កាមវិតក្កោបិ កាមធាតុ កាមាវចរធម្មាបិ, វិសេសតោ សព្ពាកុសលម្បិ. យថាហ –

‘‘តត្ថ កតមា កាមធាតុ? កាមបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ សង្កប្បោ អប្បនា ព្យប្បនា ចេតសោ អភិនិរោបនា មិច្ឆាសង្កប្បោ, អយំ វុច្ចតិ កាមធាតុ. ហេដ្ឋតោ អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ បរនិម្មិតវសវត្តី ទេវេ អន្តោករិត្វា យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា ខន្ធធាតុអាយតនា រូបា វេទនា សញ្ញា សង្ខារា វិញ្ញាណំ, អយំ វុច្ចតិ កាមធាតុ. សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា កាមធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨២).

ឯត្ថ សព្ពសង្គាហិកា អសម្ភិន្នាតិ ទ្វេ កថា ហោន្តិ. កថំ? កាមធាតុគ្គហណេន ហិ ព្យាបាទធាតុវិហិំសាធាតុយោ គហិតា ហោន្តីតិ អយំ សព្ពសង្គាហិកា. តាសំ បន ទ្វិន្នំ ធាតូនំ វិសុំ អាគតត្តា សេសធម្មា កាមធាតូតិ អយំ អសម្ភិន្នកថា. អយមិធ គហេតព្ពា ឥមំ កាមធាតុំ អារម្មណវសេន វា សម្បយោគវសេន វា បដិច្ច កាមសញ្ញា នាម ឧប្បជ្ជតិ. កាមសញ្ញំ បដិច្ចាតិ កាមសញ្ញំ បន សម្បយោគវសេន វា ឧបនិស្សយវសេន វា បដិច្ច កាមសង្កប្បោ នាម ឧប្បជ្ជតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តីហិ ឋានេហីតិ តីហិ ការណេហិ. មិច្ឆា បដិបជ្ជតីតិ អយាថាវបដិបទំ អនិយ្យានិកបដិបទំ បដិបជ្ជតិ.

ព្យាបាទធាតុំ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ ព្យាបាទវិតក្កោបិ ព្យាបាទធាតុ ព្យាបាទោបិ. យថាហ –

‘‘តត្ថ កតមា ព្យាបាទធាតុ? ព្យាបាទបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ…បេ… អយំ វុច្ចតិ ព្យាបាទធាតុ. ទសសុ អាឃាតវត្ថូសុ ចិត្តស្ស អាឃាតោ បដិវិរោធោ កោបោ បកោបោ…បេ… អនត្តមនតា ចិត្តស្ស, អយំ វុច្ចតិ ព្យាបាទធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨២).

ឥមំ ព្យាបាទធាតុំ សហជាតបច្ចយាទិវសេន បដិច្ច ព្យាបាទសញ្ញា នាម ឧប្បជ្ជតិ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

វិហិំសាធាតុំ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ វិហិំសាវិតក្កោបិ វិហិំសាធាតុ វិហិំសាបិ. យថាហ –

‘‘តត្ថ កតមា វិហិំសាធាតុ? វិហិំសាបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ…បេ… អយំ វុច្ចតិ វិហិំសាធាតុ. ឥធេកច្ចោ បាណិនា វា លេឌ្ឌុនា វា ទណ្ឌេន វា សត្ថេន វា រជ្ជុយា វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា សត្តេ វិហេឋេតិ. យា ឯវរូបា ហេឋនា វិហេឋនា ហិំសនា វិហិំសនា រោសនា បរូបឃាតោ, អយំ វុច្ចតិ វិហិំសាធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨២).

ឥមំ វិហិំសាធាតុំ សហជាតបច្ចយាទិវសេន បដិច្ច វិហិំសាសញ្ញា នាម ឧប្បជ្ជតិ. សេសមិធាបិ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

តិណទាយេតិ តិណគហនេ អរញ្ញេ. អនយព្យសនន្តិ អវុឌ្ឍិំ វិនាសំ. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ សុក្ខតិណទាយោ វិយ អារម្មណំ ទដ្ឋព្ពំ, តិណុក្កា វិយ អកុសលសញ្ញា, តិណកដ្ឋនិស្សិតា បាណា វិយ ឥមេ សត្តា. យថា សុក្ខតិណទាយេ ឋបិតំ តិណុក្កំ ខិប្បំ វាយមិត្វា អនិព្ពាបេន្តស្ស តេ បាណា អនយព្យសនំ បាបុណន្តិ. ឯវមេវ យេ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឧប្បន្នំ អកុសលសញ្ញំ វិក្ខម្ភនតទង្គសមុច្ឆេទប្បហានេហិ នប្បជហន្តិ, តេ ទុក្ខំ វិហរន្តិ.

វិសមគតន្តិ រាគវិសមាទីនិ អនុគតំ អកុសលសញ្ញំ. ន ខិប្បមេវ បជហតីតិ វិក្ខម្ភនាទិវសេន សីឃំ នប្បជហតិ. ន វិនោទេតីតិ ន នីហរតិ. ន ព្យន្តីករោតីតិ ភង្គមត្តម្បិ អនវសេសេន្តោ ន វិគតន្តំ ករោតិ. ន អនភាវំ គមេតីតិ ន អនុអភាវំ គមេតិ. ឯវំ សព្ពបទេសុ ន – ការោ អាហរិតព្ពោ. បាដិកង្ខាតិ បាដិកង្ខិតព្ពា ឥច្ឆិតព្ពា.

នេក្ខម្មធាតុំ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ នេក្ខម្មវិតក្កោបិ នេក្ខម្មធាតុ សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា. យថាហ –

‘‘តត្ថ កតមា នេក្ខម្មធាតុ? នេក្ខម្មបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ…បេ… សម្មាសង្កប្បោ, អយំ វុច្ចតិ នេក្ខម្មធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨២).

ឥធាបិ ទុវិធា កថា. នេក្ខម្មធាតុគ្គហណេន ហិ ឥតរាបិ ទ្វេ ធាតុយោ គហណំ គច្ឆន្តិ កុសលធម្មបរិយាបន្នត្តា, អយំ សព្ពសង្គាហិកា. តា បន ធាតុយោ វិសុំ ទីបេតព្ពាតិ តា ឋបេត្វា សេសា សព្ពកុសលា នេក្ខម្មធាតូតិ អយំ អសម្ភិន្នា. ឥមំ នេក្ខម្មធាតុំ សហជាតាទិបច្ចយវសេន បដិច្ច នេក្ខម្មសញ្ញា នាម ឧប្បជ្ជតិ. សញ្ញាទីនិ បដិច្ច វិតក្កាទយោ យថានុរូបំ.

អព្យាបាទធាតុំ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ អព្យាបាទវិតក្កោបិ អព្យាបាទធាតុ អព្យាបាទោបិ. យថាហ –

‘‘តត្ថ កតមា អព្យាបាទធាតុ? អព្យាបាទបដិសំយុត្តោ តក្កោ…បេ… អយំ វុច្ចតិ អព្យាបាទធាតុ. យា សត្តេសុ មេត្តិ មេត្តាយនា មេត្តាយិតត្តំ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ, អយំ វុច្ចតិ អព្យាបាទធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨២).

ឥមំ អព្យាបាទធាតុំ បដិច្ច វុត្តនយេនេវ អព្យាបាទសញ្ញា នាម ឧប្បជ្ជតិ.

អវិហិំសាធាតុំ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថាបិ អវិហិំសាវិតក្កោបិ អវិហិំសាធាតុ ករុណាបិ. យថាហ –

‘‘តត្ថ កតមា អវិហិំសាធាតុ? អវិហិំសាបដិសំយុត្តោ តក្កោ…បេ… អយំ វុច្ចតិ អវិហិំសាធាតុ. យា សត្តេសុ ករុណា ករុណាយនា ករុណាយិតត្តំ ករុណាចេតោវិមុត្តិ, អយំ វុច្ចតិ អវិហិំសាធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨២).

ឥមំ អវិហិំសាធាតុំ បដិច្ច វុត្តនយេនេវ អវិហិំសាសញ្ញា នាម ឧប្បជ្ជតិ. សេសំ សព្ពត្ថ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. ទុតិយំ.

៣. គិញ្ជកាវសថសុត្តវណ្ណនា

៩៧. តតិយេ ធាតុំ, ភិក្ខវេតិ ឥតោ បដ្ឋាយ អជ្ឈាសយំ ធាតូតិ ទីបេតិ. ឧប្បជ្ជតិ សញ្ញាតិ អជ្ឈាសយំ បដិច្ច សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, វិតក្កោ ឧប្បជ្ជតីតិ. ឥធាបិ ‘‘កច្ចានោ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សតី’’តិ តស្ស ឱកាសទានត្ថំ ឯត្តាវតាវ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. អសម្មាសម្ពុទ្ធេសូតិ ឆសុ សត្ថារេសុ. សម្មាសម្ពុទ្ធាតិ មយមស្ម សម្មាសម្ពុទ្ធាតិ. កិំ បដិច្ច បញ្ញាយតីតិ កិស្មិំ សតិ ហោតីតិ? សត្ថារានំ ឧប្បន្នំ ទិដ្ឋិំ បុច្ឆតិ. អសម្មាសម្ពុទ្ធេសុ តេសុ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯតេតិ ឯវំ ឧប្បន្នំ តិត្ថិយសាវកានម្បិ ទិដ្ឋិំ បុច្ឆតិយេវ.

ឥទានិ យស្មា តេសំ អវិជ្ជាធាតុំ បដិច្ច សា ទិដ្ឋិ ហោតិ, អវិជ្ជាធាតុ ច នាម មហតី ធាតុ, តស្មា មហតិំ ធាតុំ បដិច្ច តស្សា ឧប្បត្តិំ ទីបេន្តោ មហតី ខោ ឯសាតិអាទិមាហ. ហីនំ, កច្ចាន, ធាតុំ បដិច្ចាតិ ហីនំ អជ្ឈាសយំ បដិច្ច. បណិធីតិ ចិត្តដ្ឋបនំ. សា បនេសា ឥត្ថិភាវំ វា មក្កដាទិតិរច្ឆានភាវំ វា បត្ថេន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ. ហីនោ បុគ្គលោតិ យស្សេតេ ហីនា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, សព្ពោ សោ បុគ្គលោបិ ហីនោ នាម. ហីនា វាចាតិ យា តស្ស វាចា, សាបិ ហីនា. ហីនំ អាចិក្ខតីតិ សោ អាចិក្ខន្តោបិ ហីនមេវ អាចិក្ខតិ, ទេសេន្តោបិ ហីនមេវ ទេសេតីតិ សព្ពបទានិ យោជេតព្ពានិ. ឧបបត្តីតិ ទ្វេ ឧបបត្តិយោ បដិលាភោ ច និព្ពត្តិ ច. និព្ពត្តិ ហីនកុលាទិវសេន វេទិតព្ពា, បដិលាភោ ចិត្តុប្បាទក្ខណេ ហីនត្តិកវសេន. កថំ? តស្ស ហិ បញ្ចសុ នីចកុលេសុ ឧប្បជ្ជនតោ ហីនា និព្ពត្តិ, វេស្សសុទ្ទកុលេសុ ឧប្បជ្ជនតោ មជ្ឈិមា, ខត្តិយព្រាហ្មណកុលេសុ ឧប្បជ្ជនតោ បណីតា. ទ្វាទសាកុសលចិត្តុប្បាទានំ បន បដិលាភតោ ហីនោ បដិលាភោ, តេភូមកធម្មានំ បដិលាភតោ មជ្ឈិមោ, នវលោកុត្តរធម្មានំ បដិលាភតោ បណីតោ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ និព្ពត្តិយេវ អធិប្បេតាតិ. តតិយំ.

៤. ហីនាធិមុត្តិកសុត្តវណ្ណនា

៩៨. ចតុត្ថេ សំសន្ទន្តីតិ ឯកតោ ហោន្តិ. សមេន្តីតិ សមាគច្ឆន្តិ, និរន្តរា ហោន្តិ. ហីនាធិមុត្តិកាតិ ហីនជ្ឈាសយា. កល្យាណាធិមុត្តិកាតិ កល្យាណជ្ឈាសយា. ចតុត្ថំ.

៥. ចង្កមសុត្តវណ្ណនា

៩៩. បញ្ចមេ បស្សថ នោតិ បស្សថ នុ. សព្ពេ ខោ ឯតេតិ សារិបុត្តត្ថេរោ ភគវតា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ មហាបញ្ញានំ យទិទំ សារិបុត្តោ’’តិ (អ. និ. ១.១៨៩) មហាបញ្ញេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. ឥតិ នំ ‘‘ខន្ធន្តរំ ធាត្វន្តរំ អាយតនន្តរំ សតិបដ្ឋានពោធិបក្ខិយធម្មន្តរំ តិលក្ខណាហតំ គម្ភីរំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ មហាបញ្ញាវ បរិវារេន្តិ. សោបិ តេសំ បថវិំ បត្ថរេន្តោ វិយ សិនេរុបាទតោ វាលិកំ ឧទ្ធរន្តោ វិយ ចក្កវាឡបព្ពតំ ភិន្ទន្តោ វិយ សិនេរុំ ឧក្ខិបន្តោ វិយ អាកាសំ វិត្ថារេន្តោ វិយ ចន្ទិមសូរិយេ ឧដ្ឋាបេន្តោ វិយ ច បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ កថេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ មហាបញ្ញា’’តិ.

មហាមោគ្គល្លានោបិ ភគវតា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឥទ្ធិមន្តានំ យទិទំ មហាមោគ្គល្លានោ’’តិ ឥទ្ធិមន្តេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. ឥតិ នំ ‘‘បរិកម្មំ អានិសំសំ អធិដ្ឋានំ វិកុព្ពនំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ ឥទ្ធិមន្តោវ បរិវារេន្តិ. សោបិ តេសំ វុត្តនយេនេវ បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ កថេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ មហិទ្ធិកា’’តិ.

មហាកស្សបោបិ ភគវតា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ធុតវាទានំ យទិទំ មហាកស្សបោ’’តិ ធុតវាទេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. ឥតិ នំ ‘‘ធុតង្គបរិហារំ អានិសំសំ សមោធានំ អធិដ្ឋានំ ភេទំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ ធុតវាទាវ បរិវារេន្តិ. សោបិ តេសំ តថេវ បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ ព្យាករោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ធុតវាទា’’តិ.

អនុរុទ្ធត្ថេរោបិ ភគវតា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ទិព្ពចក្ខុកានំ យទិទំ អនុរុទ្ធោ’’តិ (អ. និ. ១.១៩២) ទិព្ពចក្ខុកេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. ឥតិ នំ ‘‘ទិព្ពចក្ខុស្ស បរិកម្មំ អានិសំសំ ឧបក្កិលេសំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ ទិព្ពចក្ខុកាវ បរិវារេន្តិ. សោបិ តេសំ តថេវ បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ កថេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ទិព្ពចក្ខុកា’’តិ.

បុណ្ណត្ថេរោបិ ភគវតា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ធម្មកថិកានំ យទិទំ បុណ្ណោ មន្តាណិបុត្តោ’’តិ (អ. និ. ១.១៩៦) ធម្មកថិកេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. ឥតិ នំ ‘‘ធម្មកថាយ សង្ខេបវិត្ថារគម្ភីរុត្តានវិចិត្រកថាទីសុ តំ តំ អាការំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ ធម្មកថិកាវ បរិវារេន្តិ. សោបិ តេសំ ‘‘អាវុសោ, ធម្មកថិកេន នាម អាទិតោ បរិសំ វណ្ណេតុំ វដ្ដតិ, មជ្ឈេ សុញ្ញតំ បកាសេតុំ, អន្តេ ចតុសច្ចវសេន កូដំ គណ្ហិតុ’’ន្តិ ឯវំ តំ តំ ធម្មកថានយំ អាចិក្ខតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ធម្មកថិកា’’តិ.

ឧបាលិត្ថេរោបិ ភគវតា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ វិនយធរានំ យទិទំ ឧបាលី’’តិ (អ. និ. ១.២២៨) វិនយធរេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. ឥតិ នំ ‘‘គរុកលហុកំ សតេកិច្ឆអតេកិច្ឆំ អាបត្តានាបត្តិំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ វិនយធរាវ បរិវារេន្តិ. សោបិ តេសំ បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ តថេវ កថេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ វិនយធរា’’តិ.

អានន្ទត្ថេរោបិ ភគវតា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ពហុស្សុតានំ យទិទំ អានន្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២២៣) ពហុស្សុតេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. ឥតិ នំ ‘‘ទសវិធំ ព្យញ្ជនពុទ្ធិំ អដ្ឋុប្បត្តិំ អនុសន្ធិំ បុព្ពាបរំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ ពហុស្សុតាវ បរិវារេន្តិ. សោបិ តេសំ ‘‘ឥទំ ឯវំ វត្តព្ពំ, ឥទំ ឯវំ គហេតព្ព’’ន្តិ សព្ពំ កថេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ពហុស្សុតា’’តិ.

ទេវទត្តោ បន បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ, តេន នំ ‘‘កុលសង្គណ្ហនបរិហារំ នានប្បការកំ កោហញ្ញតំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ បាបិច្ឆាវ បរិវារេន្តិ. សោបិ តេសំ តំ តំ និយាមំ អាចិក្ខតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ បាបិច្ឆា’’តិ.

កស្មា បនេតេ អវិទូរេ ចង្កមិំសូតិ. ‘‘ទេវទត្តោ សត្ថរិ បទុដ្ឋចិត្តោ អនត្ថម្បិ កាតុំ ឧបក្កមេយ្យា’’តិ អារក្ខគ្គហណត្ថំ. អថ ទេវទត្តោ កស្មា ចង្កមីតិ? ‘‘អការកោ អយំ, យទិ ការកោ ភវេយ្យ, ន ឥធ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ អត្តនោ កតទោសបដិច្ឆាទនត្ថំ. កិំ បន ទេវទត្តោ ភគវតោ អនត្ថំ កាតុំ សមត្ថោ, ភគវតោ វា អារក្ខកិច្ចំ អត្ថីតិ? នត្ថិ. តេន វុត្តំ ‘‘អដ្ឋានមេតំ, អានន្ទ, អនវកាសោ, យំ តថាគតោ បរូបក្កមេន បរិនិព្ពាយេយ្យា’’តិ (ចូឡវ. ៣៤១). ភិក្ខូ បន សត្ថរិ គារវេន អាគតា. តេនេវ ភគវា ឯវំ វត្វា ‘‘វិស្សជ្ជេហិ, អានន្ទ, ភិក្ខុសង្ឃ’’ន្តិ វិស្សជ្ជាបេសិ. បញ្ចមំ.

៦. សគាថាសុត្តវណ្ណនា

១០០. ឆដ្ឋេ គូថោ គូថេន សំសន្ទតិ សមេតីតិ សមុទ្ទន្តរេ ជនបទន្តរេ ចក្កវាឡន្តរេ ឋិតោបិ វណ្ណេនបិ គន្ធេនបិ រសេនបិ នានត្តំ អនុបគច្ឆន្តោ សំសន្ទតិ សមេតិ, ឯកសទិសោវ ហោតិ និរន្តរោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន អនិដ្ឋឧបមា ហីនជ្ឈាសយានំ ហីនអជ្ឈាសយស្ស សរិក្ខភាវទស្សនត្ថំ អាហដា, ខីរាទិវិសិដ្ឋោបមា កល្យាណជ្ឈាសយានំ អជ្ឈាសយស្ស សរិក្ខភាវទស្សនត្ថំ.

សំសគ្គាតិ ទស្សនសវនសំសគ្គាទិវត្ថុកេន តណ្ហាស្នេហេន. វនថោ ជាតោតិ កិលេសវនំ ជាតំ. អសំសគ្គេន ឆិជ្ជតីតិ ឯកតោ ឋាននិសជ្ជាទីនិ អករោន្តស្ស អសំសគ្គេន អទស្សនេន ឆិជ្ជតិ. សាធុជីវីតិ បរិសុទ្ធជីវិតំ ជីវមានោ. សហាវសេតិ សហវាសំ វសេយ្យ. ឆដ្ឋំ.

៧. អស្សទ្ធសំសន្ទនសុត្តវណ្ណនា

១០១. សត្តមេ អស្សទ្ធា អស្សទ្ធេហីតិអាទីសុ ពុទ្ធេ វា ធម្មេ វា សង្ឃេ វា សទ្ធាវិរហិតា និរោជា និរសា បុគ្គលា សមុទ្ទស្ស ឱរិមតីរេ ឋិតា បារិមតីរេបិ ឋិតេហិ អស្សទ្ធេហិ សទ្ធិំ តាយ អស្សទ្ធតាយ ឯកសទិសា និរន្តរា ហោន្តិ. តថា អហិរិកា ភិន្នមរិយាទា អលជ្ជិបុគ្គលា អហិរិកេហិ, អនោត្តប្បិនោ បាបកិរិយាយ អភាយមានា អនោត្តប្បីហិ, អប្បស្សុតា សុតវិរហិតា អប្បស្សុតេហិ, កុសីតា អាលសិយបុគ្គលា កុសីតេហិ, មុដ្ឋស្សតិនោ ភត្តនិក្ខិត្តកាកមំសនិក្ខិត្តសិង្គាលសទិសា មុដ្ឋស្សតីហិ, ទុប្បញ្ញា ខន្ធាទិបរិច្ឆេទិកាយ បញ្ញាយ អភាវេន និប្បញ្ញា តាទិសេហេវ ទុប្បញ្ញេហិ, សទ្ធាសម្បន្នា ចេតិយវន្ទនាទិកិច្ចបសុតា សទ្ធេហិ, ហិរិមនា លជ្ជិបុគ្គលា ហិរិមនេហិ, ឱត្តប្បិនោ បាបភីរុកា ឱត្តប្បីហិ, ពហុស្សុតា សុតធរា អាគមធរា តន្តិបាលកា វំសានុរក្ខកា ពហុស្សុតេហិ, អារទ្ធវីរិយា បរិបុណ្ណបរក្កមា អារទ្ធវីរិយេហិ, ឧបដ្ឋិតស្សតី សព្ពកិច្ចបរិគ្គាហិកាយ សតិយា សមន្នាគតា ឧបដ្ឋិតស្សតីហិ, បញ្ញវន្តោ មហាបញ្ញេហិ វជិរូបមញាណេហិ បញ្ញវន្តេហិ សទ្ធិំ ទូរេ ឋិតាបិ តាយ បញ្ញាសម្បត្តិយា សំសន្ទន្តិ សមេន្តិ. សត្តមំ.

៨-១២. អស្សទ្ធមូលកសុត្តាទិវណ្ណនា

១០២-១០៦. អដ្ឋមាទីនិ តេយេវ អស្សទ្ធាទិធម្មេ តិកវសេន កត្វា ទេសិតានិ. តត្ថ អដ្ឋមេ អស្សទ្ធាទិមូលកា កណ្ហបក្ខសុក្កបក្ខវសេន បញ្ច តិកា វុត្តា, នវមេ អហិរិកមូលកា ចត្តារោ. ទសមេ អនោត្តប្បមូលកា តយោ, ឯកាទសមេ អប្បស្សុតមូលកា ទ្វេ, ទ្វាទសមេ កុសីតមូលកោ ឯកោ តិកោ វុត្តោតិ សព្ពេបិ បញ្ចសុ សុត្តន្តេសុ បន្នរស តិកា ហោន្តិ. បន្នរស ចេតេ សុត្តន្តាតិបិ វទន្តិ. អយំ តិកបេយ្យាលោ នាម. អដ្ឋមាទីនិ.

ទុតិយោ វគ្គោ.

៣. កម្មបថវគ្គោ

១-២. អសមាហិតសុត្តាទិវណ្ណនា

១០៧-១០៨. ឥតោ បរេសុ បឋមំ អស្សទ្ធាទិបញ្ចកវសេន វុត្តំ, តថា ទុតិយំ. បឋមេ បន អសមាហិតបទំ ចតុត្ថំ, ទុតិយេ ទុស្សីលបទំ. ឯវំ វុច្ចមានេ ពុជ្ឈនកបុគ្គលានំ អជ្ឈាសយេន ហិ ឯតានិ វុត្តានិ. ឯត្ថ អសមាហិតាតិ ឧបចារប្បនាសមាធិរហិតា. ទុស្សីលាតិ និស្សីលា. បឋមទុតិយានិ.

៣-៥. បញ្ចសិក្ខាបទសុត្តាទិវណ្ណនា

១០៩-១១១. តតិយំ បញ្ចកម្មបថវសេន ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយវសេន វុត្តំ, ចតុត្ថំ សត្តកម្មបថវសេន, បញ្ចមំ ទសកម្មបថវសេន. តត្ថ តតិយេ សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋាយិនោតិ សុរាមេរយសង្ខាតំ មជ្ជំ យាយ បមាទចេតនាយ បិវន្តិ, សា ‘‘សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទោ’’តិ វុច្ចតិ, តស្មិំ តិដ្ឋន្តីតិ សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋាយិនោ. អយំ តាវេត្ថ អសាធារណបទស្ស អត្ថោ.

បញ្ចមេ បាណំ អតិបាតេន្តីតិ បាណាតិបាតិនោ, បាណឃាតិកាតិ អត្ថោ. អទិន្នំ អាទិយន្តីតិ អទិន្នាទាយិនោ, បរស្សហារិនោតិ អត្ថោ. វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមេន មិច្ឆា ចរន្តីតិ កាមេសុមិច្ឆាចារិនោ. មុសា វទន្តីតិ មុសាវាទិនោ, បរេសំ អត្ថភញ្ជកំ តុច្ឆំ អលិកំ វាចំ ភាសិតារោតិ អត្ថោ. បិសុណា វាចា ឯតេសន្តិ បិសុណវាចា. មម្មច្ឆេទិកា ផរុសា វាចា ឯតេសន្តិ ផរុសវាចា. សម្ផំ និរត្ថកំ វចនំ បលបន្តីតិ សម្ផប្បលាបិនោ. អភិជ្ឈាយន្តីតិ អភិជ្ឈាលុនោ, បរភណ្ឌេ លុព្ភនសីលាតិ អត្ថោ. ព្យាបន្នំ បូតិភូតំ ចិត្តមេតេសន្តិ ព្យាបន្នចិត្តា. មិច្ឆា បាបិកា វិញ្ញុគរហិតា ឯតេសំ ទិដ្ឋីតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកា, កម្មបថបរិយាបន្នាយ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិវត្ថុកាយ មិច្ឆត្តបរិយាបន្នាយ អនិយ្យានិកទិដ្ឋិយា សមន្នាគតាតិ អត្ថោ. សម្មា សោភនា វិញ្ញុបសត្ថា ឯតេសំ ទិដ្ឋីតិ សម្មាទិដ្ឋិកា, កម្មបថបរិយាបន្នាយ ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិកាយ កម្មស្សកតទិដ្ឋិយា សម្មត្តបរិយាបន្នាយ មគ្គទិដ្ឋិយា ច សមន្នាគតាតិ អត្ថោ. ឥទំ តាវេត្ថ អនុត្តានានំ បទានំ បទវណ្ណនាមត្តំ.

យោ បន តេសំ បាណាតិបាតោ អទិន្នាទានំ កាមេសុមិច្ឆាចារោ មុសាវាទោ បិសុណវាចា ផរុសវាចា សម្ផប្បលាបោ អភិជ្ឈា ព្យាបាទោ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ កណ្ហបក្ខេ ទសវិធោ អត្ថោ ហោតិ. តត្ថ បាណស្ស អតិបាតោ បាណាតិបាតោ, បាណវធោ បាណឃាតោតិ វុត្តំ ហោតិ. បាណោតិ ចេត្ថ វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. តស្មិំ បន បាណេ បាណសញ្ញិនោ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា កាយវចីទ្វារានំ អញ្ញតរទ្វារប្បវត្តា វធកចេតនា បាណាតិបាតោ. សោ គុណវិរហិតេសុ តិរច្ឆានគតាទីសុ បាណេសុ ខុទ្ទកេ បាណេ អប្បសាវជ្ជោ, មហាសរីរេ មហាសាវជ្ជោ. កស្មា? បយោគមហន្តតាយ, បយោគសមត្តេបិ វត្ថុមហន្តតាយ. គុណវន្តេសុ មនុស្សាទីសុ អប្បគុណេ អប្បសាវជ្ជោ, មហាគុណេ មហាសាវជ្ជោ. សរីរគុណានំ បន សមភាវេ សតិ កិលេសានំ ឧបក្កមានញ្ច មុទុតាយ អប្បសាវជ្ជោ, តិព្ពតាយ មហាសាវជ្ជោតិ វេទិតព្ពោ.

តស្ស បញ្ច សម្ភារា ហោន្តិ – បាណោ, បាណសញ្ញិតា, វធកចិត្តំ, ឧបក្កមោ, តេន មរណន្តិ. ឆ បយោគា សាហត្ថិកោ, អាណត្តិកោ, និស្សគ្គិយោ, ថាវរោ, វិជ្ជាមយោ, ឥទ្ធិមយោតិ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ វិត្ថារិយមានេ អតិប្បបញ្ចោ ហោតិ, តស្មា តំ ន វិត្ថារយាម, អញ្ញញ្ច ឯវរូបំ. អត្ថិកេហិ បន សមន្តបាសាទិកំ វិនយដ្ឋកថំ (បារា. អដ្ឋ. ១៧២) ឱលោកេត្វា គហេតព្ពោ.

អទិន្នស្ស អាទានំ អទិន្នាទានំ, បរស្សហរណំ ថេយ្យំ ចោរិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ អទិន្នន្តិ បរបរិគ្គហិតំ, យត្ថ បរោ យថាកាមការិតំ អាបជ្ជន្តោ អទណ្ឌារហោ អនុបវជ្ជោ ហោតិ. តស្មិំ បន បរបរិគ្គហិតេ បរបរិគ្គហិតសញ្ញិនោ តទាទាយកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា ថេយ្យចេតនា អទិន្នាទានំ. តំ ហីនេ បរសន្តកេ អប្បសាវជ្ជំ, បណីតេ មហាសាវជ្ជំ. កស្មា? វត្ថុបណីតតាយ. វត្ថុសមត្តេ សតិ គុណាធិកានំ សន្តកេ វត្ថុស្មិំ មហាសាវជ្ជំ, តំ តំ គុណាធិកំ ឧបាទាយ តតោ តតោ ហីនគុណស្ស សន្តកេ វត្ថុស្មិំ អប្បសាវជ្ជំ.

តស្ស បញ្ច សម្ភារា ហោន្តិ – បរបរិគ្គហិតំ, បរបរិគ្គហិតសញ្ញិតា, ថេយ្យចិត្តំ, ឧបក្កមោ, តេន ហរណន្តិ. ឆ បយោគា សាហត្ថិកាទយោវ. តេ ច ខោ យថានុរូបំ ថេយ្យាវហារោ, បសយ្ហាវហារោ, បដិច្ឆន្នាវហារោ, បរិកប្បាវហារោ, កុសាវហារោតិ ឥមេសំ អវហារានំ វសេន បវត្តាតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ (បារា. អដ្ឋ. ៩២) វុត្តោ.

កាមេសុមិច្ឆាចារោតិ ឯត្ថ បន កាមេសូតិ មេថុនសមាចារេសុ. មិច្ឆាចារោតិ ឯកន្តនិន្ទិតោ លាមកាចារោ. លក្ខណតោ បន អសទ្ធម្មាធិប្បាយេន កាយទ្វារប្បវត្តា អគមនីយដ្ឋានវីតិក្កមចេតនា កាមេសុមិច្ឆាចារោ. តត្ថ អគមនីយដ្ឋានំ នាម បុរិសានំ តាវ មាតុរក្ខិតា បិតុរក្ខិតា មាតាបិតុរក្ខិតា ភាតុរក្ខិតា ភគិនិរក្ខិតា ញាតិរក្ខិតា គោត្តរក្ខិតា ធម្មរក្ខិតា សារក្ខា សបរិទណ្ឌាតិ មាតុរក្ខិតាទយោ ទស, ធនក្កីតា ឆន្ទវាសិនី ភោគវាសិនី បដវាសិនី ឱទបត្តកិនី ឱភតចុម្ពដា ទាសី ច ភរិយា ច កម្មការី ច ភរិយា ច ធជាហដា មុហុត្តិកាតិ ឯតា ធនក្កីតាទយោ ទសាតិ វីសតិ ឥត្ថិយោ. ឥត្ថីសុ បន ទ្វិន្នំ សារក្ខសបរិទណ្ឌានំ, ទសន្នញ្ច ធនក្កីតាទីនន្តិ ទ្វាទសន្នំ ឥត្ថីនំ អញ្ញេ បុរិសា. ឥទំ អគមនីយដ្ឋានំ នាម. សោ បនេស មិច្ឆាចារោ សីលាទិគុណរហិតេ អគមនីយដ្ឋានេ អប្បសាវជ្ជោ, សីលាទិគុណសម្បន្នេ មហាសាវជ្ជោ. តស្ស ចត្តារោ សម្ភារា – អគមនីយវត្ថុ, តស្មិំ សេវនចិត្តំ, សេវនប្បយោគោ, មគ្គេនមគ្គបដិបត្តិអធិវាសនន្តិ. ឯកោ បយោគោ សាហត្ថិកោ ឯវ.

មុសាតិ វិសំវាទនបុរេក្ខារស្ស អត្ថភញ្ជនកោ វចីបយោគោ កាយប្បយោគោ វា, វិសំវាទនាធិប្បាយេន បនស្ស បរវិសំវាទនកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា, មុសាវាទោ. អបរោ នយោ – មុសាតិ អភូតំ អតច្ឆំ វត្ថុ. វាទោតិ តស្ស ភូតតោ តច្ឆតោ វិញ្ញាបនំ. លក្ខណតោ បន អតថំ វត្ថុំ តថតោ បរំ វិញ្ញាបេតុកាមស្ស តថាវិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ. សោ យមត្ថំ ភញ្ជតិ, តស្ស អប្បតាយ អប្បសាវជ្ជោ, មហន្តតាយ មហាសាវជ្ជោ. អបិ ច គហដ្ឋានំ អត្តនោ សន្តកំ អទាតុកាមតាយ នត្ថីតិអាទិនយប្បវត្តោ អប្បសាវជ្ជោ, សក្ខិនា ហុត្វា អត្ថភញ្ជនត្ថំ វុត្តោ មហាសាវជ្ជោ. បព្ពជិតានំ អប្បកម្បិ តេលំ វា សប្បិំ វា លភិត្វា ហសាធិប្បាយេន ‘‘អជ្ជ គាមេ តេលំ នទី មញ្ញេ សន្ទតី’’តិ បូរណកថានយេន បវត្តោ អប្បសាវជ្ជោ, អទិដ្ឋំយេវ បន ‘‘ទិដ្ឋ’’ន្តិអាទិនា នយេន វទន្តានំ មហាសាវជ្ជោ. តស្ស ចត្តារោ សម្ភារា ហោន្តិ – អតថំ វត្ថុ, វិសំវាទនចិត្តំ, តជ្ជោ វាយាមោ, បរស្ស តទត្ថវិជាននន្តិ. ឯកោ បយោគោ សាហត្ថិកោវ. សោ កាយេន វា កាយបដិពទ្ធេន វា វាចាយ វា បរវិសំវាទកកិរិយាករណេ ទដ្ឋព្ពោ. តាយ ចេ កិរិយាយ បរោ តមត្ថំ ជានាតិ, អយំ កិរិយាសមុដ្ឋាបិកចេតនាក្ខណេយេវ មុសាវាទកម្មុនា ពជ្ឈតិ.

បិសុណវាចាតិអាទីសុ យាយ វាចាយ, យស្ស តំ វាចំ ភាសតិ, តស្ស ហទយេ អត្តនោ បិយភាវំ, បរស្ស ច សុញ្ញភាវំ ករោតិ, សា បិសុណវាចា. យាយ បន អត្តានម្បិ បរម្បិ ផរុសំ ករោតិ, យា វាចា សយម្បិ ផរុសា, នេវ កណ្ណសុខា ន ហទយង្គមា, អយំ ផរុសវាចា. យេន បន សម្ផំ បលបតិ និរត្ថកំ, សោ សម្ផប្បលាបោ. តេសំ មូលភូតា ចេតនាបិ បិសុណវាចាទិនាមមេវ លភតិ. សា ឯវ ច ឥធ អធិប្បេតាតិ.

តត្ថ សំកិលិដ្ឋចិត្តស្ស បរេសំ វា ភេទាយ, អត្តនោ បិយកម្យតាយ វា កាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា បិសុណវាចា. សា យស្ស ភេទំ ករោតិ, តស្ស អប្បគុណតាយ អប្បសាវជ្ជា, មហាគុណតាយ មហាសាវជ្ជា. តស្សា ចត្តារោ សម្ភារា – ភិន្ទិតព្ពោ បរោ, ឥតិ ឥមេ នានា ភវិស្សន្តិ, វិនា ភវិស្សន្តីតិ ភេទបុរេក្ខារតា, ឥតិ អហំ បិយោ ភវិស្សាមិ វិស្សាសិកោតិ បិយកម្យតា វា, តជ្ជោ វាយាមោ, តស្ស តទត្ថវិជាននន្តិ.

បរស្ស មម្មច្ឆេទកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ឯកន្តផរុសចេតនា ផរុសវាចា. តស្សា អាវិភាវត្ថមិទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ ទារកោ មាតុ វចនំ អនាទិយិត្វា អរញ្ញំ គច្ឆតិ. មាតា តំ និវត្តេតុំ អសក្កោន្តី, ‘‘ចណ្ឌា តំ មហិំសី អនុពន្ធតូ’’តិ អក្កោសិ. អថស្ស តថេវ អរញ្ញេ មហិំសី ឧដ្ឋាសិ. ទារកោ, ‘‘យំ មម មាតា មុខេន កថេសិ, តំ មា ហោតុ, យំ ចិត្តេន ចិន្តេសិ, តំ ហោតូ’’តិ សច្ចកិរិយំ អកាសិ. មហិំសី តត្ថេវ ពទ្ធា វិយ អដ្ឋាសិ. ឯវំ មម្មច្ឆេទកោបិ បយោគោ ចិត្តសណ្ហតាយ ផរុសវាចា ន ហោតិ. មាតាបិតរោ ហិ កទាចិ បុត្តកេ ឯវំ វទន្តិ – ‘‘ចោរា វោ ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ករោន្តូ’’តិ, ឧប្បលបត្តម្បិ ច នេសំ ឧបរិ បតន្តំ ន ឥច្ឆន្តិ. អាចរិយុបជ្ឈាយា ច កទាចិ និស្សិតកេ ឯវំ វទន្តិ – ‘‘កិំ ឥមេ អហិរិកា អនោត្តប្បិនោ ចរន្តិ, និទ្ធមថ នេ’’តិ. អថ ច នេសំ អាគមាធិគមសម្បត្តិំ ឥច្ឆន្តិ. យថា ច ចិត្តសណ្ហតាយ ផរុសវាចា ន ហោតិ, ឯវំ វចនសណ្ហតាយ អផរុសវាចាបិ ន ហោតិ. ន ហិ មារាបេតុកាមស្ស ‘‘ឥមំ សុខំ សយាបេថា’’តិ វចនំ អផរុសវាចា ហោតិ. ចិត្តផរុសតាយ បនេសា ផរុសវាចាវ. សា យំ សន្ធាយ បវត្តិតា, តស្ស អប្បគុណតាយ អប្បសាវជ្ជា, មហាគុណតាយ មហាសាវជ្ជា. តស្សា តយោ សម្ភារា – អក្កោសិតព្ពោ បរោ, កុបិតចិត្តំ, អក្កោសនាតិ.

អនត្ថវិញ្ញាបិកា កាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា អកុសលចេតនា សម្ផប្បលាបោ. សោ អាសេវនមន្ទតាយ អប្បសាវជ្ជោ, អាសេវនមហន្តតាយ មហាសាវជ្ជោ. តស្ស ទ្វេ សម្ភារា – ភារតយុទ្ធ-សីតាហរណាទិ-និរត្ថកកថា-បុរេក្ខារតា, តថារូបីកថាកថនញ្ចាតិ.

អភិជ្ឈាយតីតិ អភិជ្ឈា. បរភណ្ឌាភិមុខី ហុត្វា តន្និន្នតាយ បវត្តតីតិ អត្ថោ. សា ‘‘អហោ វតិទំ មមស្សា’’តិ ឯវំ បរភណ្ឌាភិជ្ឈាយនលក្ខណា អទិន្នាទានំ វិយ អប្បសាវជ្ជា មហាសាវជ្ជា ច. តស្សា ទ្វេ សម្ភារា បរភណ្ឌំ អត្តនោ បរិណាមនញ្ច. បរភណ្ឌវត្ថុកេ ហិ លោភេ ឧប្បន្នេបិ ន តាវ កម្មបថភេទោ ហោតិ, យាវ ន ‘‘អហោ វតិទំ មមស្សា’’តិ អត្តនោ បរិណាមេតីតិ.

ហិតសុខំ ព្យាបាទយតីតិ, ព្យាបាទោ. សោ បរវិនាសាយ មនោបទោសលក្ខណោ. ផរុសវាចា វិយ អប្បសាវជ្ជោ មហាសាវជ្ជោ ច. តស្ស ទ្វេ សម្ភារា បរសត្តោ ច, តស្ស ច វិនាសចិន្តា. បរសត្តវត្ថុកេ ហិ កោធេ ឧប្បន្នេបិ ន តាវ កម្មបថភេទោ ហោតិ, យាវ ន ‘‘អហោ វតាយំ ឧច្ឆិជ្ជេយ្យ វិនស្សេយ្យា’’តិ តស្ស វិនាសំ ចិន្តេតិ.

យថាភុច្ចគហណាភាវេន មិច្ឆា បស្សតីតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ. សា ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា នយេន វិបរីតទស្សនលក្ខណា សម្ផប្បលាបោ វិយ អប្បសាវជ្ជា មហាសាវជ្ជា ច. អបិ ច អនិយតា អប្បសាវជ្ជា, និយតា មហាសាវជ្ជា. តស្សា ទ្វេ សម្ភារា – វត្ថុនោ ច គហិតាការវិបរីតតា យថា ច នំ គណ្ហាតិ, តថាភាវេន តស្សា ឧបដ្ឋានន្តិ.

ឥមេសំ បន ទសន្នំ អកុសលកម្មបថានំ ធម្មតោ កោដ្ឋាសតោ អារម្មណតោ វេទនាតោ មូលតោតិ បញ្ចហាការេហិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ធម្មតោតិ ឯតេសុ ហិ បដិបាដិយា សត្ត ចេតនាធម្មាវ ហោន្តិ, អភិជ្ឈាទយោ តិស្សោ ចេតនាសម្បយុត្តា. កោដ្ឋាសតោតិ បដិបាដិយា សត្ត, មិច្ឆាទិដ្ឋិ ចាតិ ឥមេ អដ្ឋ កម្មបថា ឯវ ហោន្តិ, នោ មូលានិ, អភិជ្ឈាព្យាបាទា កម្មបថា ចេវ មូលានិ ច. អភិជ្ឈា ហិ មូលំ បត្វា លោភោ អកុសលមូលំ ហោតិ, ព្យាបាទោ ទោសោ អកុសលមូលំ.

អារម្មណតោតិ បាណាតិបាតោ ជីវិតិន្ទ្រិយារម្មណតោ សង្ខារារម្មណោ ហោតិ, អទិន្នាទានំ សត្តារម្មណំ វា សង្ខារារម្មណំ វា, មិច្ឆាចារោ ផោដ្ឋព្ពវសេន សង្ខារារម្មណោវ, សត្តារម្មណោតិបិ ឯកេ. មុសាវាទោ សត្តារម្មណោ វា សង្ខារារម្មណោ វា, តថា បិសុណវាចា. ផរុសវាចា សត្តារម្មណាវ. សម្ផប្បលាបោ ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតវសេន សត្តារម្មណោ វា សង្ខារារម្មណោ វា, តថា អភិជ្ឈា. ព្យាបាទោ សត្តារម្មណោវ. មិច្ឆាទិដ្ឋិ តេភូមកធម្មវសេន សង្ខារារម្មណា.

វេទនាតោតិ បាណាតិបាតោ ទុក្ខវេទនោ ហោតិ. កិញ្ចាបិ ហិ រាជានោ ចោរំ ទិស្វា ហសមានាបិ ‘‘គច្ឆថ នំ ឃាតេថា’’តិ វទន្តិ, សន្និដ្ឋាបកចេតនា បន នេសំ ទុក្ខសម្បយុត្តាវ ហោតិ. អទិន្នាទានំ តិវេទនំ, មិច្ឆាចារោ សុខមជ្ឈត្តវសេន ទ្វិវេទនោ, សន្និដ្ឋាបកចិត្តេ បន មជ្ឈត្តវេទនោ ន ហោតិ. មុសាវាទោ តិវេទនោ, តថា បិសុណវាចា ផរុសវាចា ទុក្ខវេទនា, សម្ផប្បលាបោ តិវេទនោ, អភិជ្ឈា សុខមជ្ឈត្តវសេន ទ្វិវេទនា, តថា មិច្ឆាទិដ្ឋិ. ព្យាបាទោ ទុក្ខវេទនោ.

មូលតោតិ បាណាតិបាតោ ទោសមោហវសេន ទ្វិមូលកោ ហោតិ, អទិន្នាទានំ ទោសមោហវសេន វា លោភមោហវសេន វា, មិច្ឆាចារោ លោភមោហវសេន. មុសាវាទោ ទោសមោហវសេន វា លោភមោហវសេន វា, តថា បិសុណវាចា សម្ផប្បលាបោ ច. ផរុសវាចា ទោសមោហវសេន, អភិជ្ឈា មោហវសេន ឯកមូលា, តថា ព្យាបាទោ. មិច្ឆាទិដ្ឋិ លោភមោហវសេន ទ្វិមូលាតិ.

បាណាតិបាតា បដិវិរតាតិអាទីសុ បាណាតិបាតាទយោ វុត្តត្ថា ឯវ. យាយ បន វិរតិយា ឯតេ បដិវិរតា នាម ហោន្តិ, សា ភេទតោ តិវិធា ហោតិ សម្បត្តវិរតិ សមាទានវិរតិ សមុច្ឆេទវិរតីតិ. តត្ថ អសមាទិន្នសិក្ខាបទានំ អត្តនោ ជាតិវយពាហុសច្ចាទីនិ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘‘អយុត្តំ អម្ហាកំ ឯវរូបំ កាតុ’’ន្តិ សម្បត្តំ វត្ថុំ អវីតិក្កមន្តានំ ឧប្បជ្ជមានា វិរតិ សម្បត្តវិរតីតិ វេទិតព្ពា សីហឡទីបេ ចក្កនឧបាសកស្ស វិយ. តស្ស កិរ ទហរកាលេយេវ មាតុ រោគោ ឧប្បជ្ជិ. វេជ្ជេន ច ‘‘អល្លសសកមំសំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. តតោ ចក្កនស្ស ភាតា ‘‘គច្ឆ តាត ខេត្តំ អាហិណ្ឌាហី’’តិ ចក្កនំ បេសេសិ. សោ តត្ថ គតោ. តស្មិញ្ច សមយេ ឯកោ សសោ តរុណសស្សំ ខាទិតុំ អាគតោ ហោតិ. សោ តំ ទិស្វា វេគេន ធាវន្តោ វល្លិយា ពទ្ធោ ‘‘កិរិ កិរី’’តិ សទ្ទមកាសិ. ចក្កនោ តេន សទ្ទេន គន្ត្វា តំ គហេត្វា ចិន្តេសិ ‘‘មាតុ ភេសជ្ជំ ករោមី’’តិ. បុន ចិន្តេសិ – ‘‘ន មេតំ បតិរូបំ, យ្វាហំ មាតុ ជីវិតការណា បរំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ’’ន្តិ. អថ នំ ‘‘គច្ឆ អរញ្ញេ សសេហិ សទ្ធិំ តិណោទកំ បរិភុញ្ជា’’តិ មុញ្ចិ. ភាតរា ច ‘‘កិំ តាត សសោ លទ្ធោ’’តិ? បុច្ឆិតោ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. តតោ នំ ភាតា បរិភាសិ. សោ មាតុ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘យតោហំ ជាតោ, នាភិជានាមិ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេតា’’តិ សច្ចំ វត្វា អដ្ឋាសិ, តាវទេវ ចស្ស មាតា អរោគា អហោសិ.

សមាទិន្នសិក្ខាបទានំ បន សិក្ខាបទសមាទានេ ច តតុត្តរិ ច អត្តនោ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា វត្ថុំ អវីតិក្កមន្តានំ ឧប្បជ្ជមានា វិរតិ សមាទានវិរតីតិ វេទិតព្ពា, ឧត្តរវឌ្ឍមានបព្ពតវាសីឧបាសកស្ស វិយ. សោ កិរ អម្ពរិយវិហារវាសីបិង្គលពុទ្ធរក្ខិតត្ថេរស្ស សន្តិកេ សិក្ខាបទានិ គហេត្វា ខេត្តំ កសតិ. អថស្ស គោណោ នដ្ឋោ, សោ តំ គវេសន្តោ ឧត្តរវឌ្ឍមានបព្ពតំ អារុហិ, តត្រ នំ មហាសប្បោ អគ្គហេសិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមាយ តិខិណាយ វាសិយា សីសំ ឆិន្ទាមី’’តិ. បុន ចិន្តេសិ – ‘‘ន មេតំ បតិរូបំ, យ្វាហំ ភាវនីយស្ស គរុនោ សន្តិកេ សិក្ខាបទំ គហេត្វា ភិន្ទេយ្យ’’ន្តិ. ឯវំ យាវតតិយំ ចិន្តេត្វា – ‘‘ជីវិតំ បរិច្ចជាមិ, ន សិក្ខាបទ’’ន្តិ អំសេ ឋបិតំ តិខិណទណ្ឌវាសិំ អរញ្ញេ ឆឌ្ឌេសិ. តាវទេវ មហាវាឡោ នំ មុញ្ចិត្វា អគមាសីតិ.

អរិយមគ្គសម្បយុត្តា បន វិរតិ សមុច្ឆេទវិរតីតិ វេទិតព្ពា, យស្សា ឧប្បត្តិតោ បភុតិ បាណំ ឃាតេស្សាមីតិ អរិយបុគ្គលានំ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បជ្ជតីតិ.

យថា ច អកុសលានំ, ឯវំ ឥមេសម្បិ កុសលកម្មបថានំ ធម្មតោ កោដ្ឋាសតោ អារម្មណតោ វេទនាតោ មូលតោតិ បញ្ចហាការេហិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ធម្មតោតិ ឯតេសុ ហិ បដិបាដិយា សត្ត ចេតនាបិ វដ្ដន្តិ វិរតិយោបិ, អន្តេ តយោ ចេតនាសម្បយុត្តាវ.

កោដ្ឋាសតោតិ បដិបាដិយា សត្ត កម្មបថា ឯវ, ន មូលានិ, អន្តេ តយោ កម្មបថា ចេវ មូលានិ ច. អនភិជ្ឈា ហិ មូលំ បត្វា អលោភោ កុសលមូលំ ហោតិ, អព្យាបាទោ អទោសោ កុសលមូលំ, សម្មាទិដ្ឋិ អមោហោ កុសលមូលំ.

អារម្មណតោតិ បាណាតិបាតាទីនំ. អារម្មណានេវ ឯតេសំ អារម្មណានិ. វីតិក្កមិតព្ពវត្ថុតោយេវ ហិ វិរតិ នាម ហោតិ. យថា បន និព្ពានារម្មណោ អរិយមគ្គោ កិលេសេ បជហតិ, ឯវំ ជីវិតិន្ទ្រិយាទិអារម្មណាបេតេ កម្មបថា បាណាតិបាតាទីនិ ទុស្សីល្យានិ បជហន្តីតិ វេទិតព្ពា.

វេទនាតោតិ សព្ពេ សុខវេទនា វា ហោន្តិ មជ្ឈត្តវេទនា វា. កុសលំ បត្វា ហិ ទុក្ខវេទនា នាម នត្ថិ.

មូលតោតិ បដិបាដិយា សត្ត ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស អលោភអទោសអមោហវសេន តិមូលា ហោន្តិ, ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស ទ្វិមូលា. អនភិជ្ឈា ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស ទ្វិមូលា ហោតិ, ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេន ឯកមូលា. អលោភោ បន អត្តនាវ អត្តនោ មូលំ ន ហោតិ. អព្យាបាទេបិ ឯសេវ នយោ. សម្មាទិដ្ឋិ អលោភអទោសវសេន ទ្វិមូលាវាតិ. តតិយាទីនិ.

៦. អដ្ឋង្គិកសុត្តវណ្ណនា

១១២. ឆដ្ឋំ អដ្ឋមគ្គង្គវសេន ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយវសេន វុត្តំ. ឆដ្ឋំ.

៧. ទសង្គសុត្តវណ្ណនា

១១៣. សត្តមំ ទសមិច្ឆត្តសម្មត្តវសេន. តត្ថ មិច្ឆាញាណិនោតិ មិច្ឆាបច្ចវេក្ខណេន សមន្នាគតាតិ អត្ថោ. មិច្ឆាវិមុត្តិនោតិ អនិយ្យានិកវិមុត្តិនោ កុសលវិមុត្តីតិ គហេត្វា ឋិតា. សម្មាញាណិនោតិ សម្មាបច្ចវេក្ខណា. សម្មាវិមុត្តិនោតិ និយ្យានិកាយ ផលវិមុត្តិយា សមន្នាគតាតិ. សត្តមំ.

កម្មបថវគ្គោ តតិយោ.

៤. ចតុត្ថវគ្គោ

១. ចតុធាតុសុត្តវណ្ណនា

១១៤. ចតុត្ថវគ្គស្ស បឋមេ បថវីធាតូតិ បតិដ្ឋាធាតុ. អាបោធាតូតិ អាពន្ធនធាតុ. តេជោធាតូតិ បរិបាចនធាតុ. វាយោធាតូតិ វិត្ថម្ភនធាតុ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បន វីសតិកោដ្ឋាសាទិវសេន ឯតា កថេតព្ពា. បឋមំ.

២. បុព្ពេសម្ពោធសុត្តវណ្ណនា

១១៥. ទុតិយេ អយំ បថវីធាតុយា អស្សាទោតិ អយំ បថវីធាតុនិស្សយោ អស្សាទោ. ស្វាយំ កាយំ អព្ភុន្នាមេត្វា ឧទរំ បសារេត្វា, ‘‘ឥធ មេ អង្គុលំ បវេសិតុំ វាយមថា’’តិ វា ហត្ថំ បសារេត្វា, ‘‘ឥមំ នាមេតុំ វាយមថា’’តិ វា វទតិ, ឯវំ បវត្តានំ វសេន វេទិតព្ពោ. អនិច្ចាតិអាទីសុ ហុត្វា អភាវាការេន អនិច្ចា, បដិបីឡនាការេន ទុក្ខា, សភាវវិគមាការេន វិបរិណាមធម្មា. អយំ បថវីធាតុយា អាទីនវោតិ យេន អាការេន សា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា, អយមាការោ បថវីធាតុយា អាទីនវោតិ អត្ថោ. ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានន្តិ និព្ពានំ អាគម្ម បថវីធាតុយា ឆន្ទរាគោ វិនីយតិ ចេវ បហីយតិ ច, តស្មា និព្ពានមស្សា និស្សរណំ.

អយំ អាបោធាតុយា អស្សាទោតិ អយំ អាបោធាតុនិស្សយោ អស្សាទោ. ស្វាយំ អញ្ញំ អាបោធាតុយា ឧបទ្ទុតំ ទិស្វា, ‘‘កិំ អយំ និបន្នកាលតោ បដ្ឋាយ បស្សាវដ្ឋានាភិមុខោ និក្ខមតិ ចេវ បវិសតិ ច, អប្បមត្តកម្បិស្ស កម្មំ ករោន្តស្ស សេទតិន្តំ វត្ថំ បីឡេតព្ពតាការំ បាបុណាតិ, អនុមោទនមត្តម្បិ កថេន្តស្ស តាលវណ្ដំ គណ្ហិតព្ពំ ហោតិ, មយំ បន សាយំ និបន្នា បាតោវ ឧដ្ឋហាម, មាសបុណ្ណឃដោ វិយ នោ សរីរំ, មហាកម្មំ ករោន្តានំ សេទមត្តម្បិ នោ ន ឧប្បជ្ជតិ, អសនិសទ្ទេន វិយ ធម្មំ កថេន្តានំ សរីរេ ឧសុមាការមត្តម្បិ នោ នត្ថី’’តិ ឯវំ បវត្តានំ វសេន វេទិតព្ពោ.

អយំ តេជោធាតុយា អស្សាទោតិ អយំ តេជោធាតុនិស្សយោ អស្សាទោ. ស្វាយំ សីតគហណិកេ ទិស្វា, ‘‘កិំ ឥមេ កិញ្ចិទេវ យាគុភត្តខជ្ជមត្តំ អជ្ឈោហរិត្វា ថទ្ធកុច្ឆិនោ និសីទិត្វា សព្ពរត្តិំ អង្គារកដាហំ បរិយេសន្តិ, ផុសិតមត្តេសុបិ សរីរេ បតិតេសុ អង្គារកដាហំ ឱត្ថរិត្វា បារុបិត្វាវ និបជ្ជន្តិ? មយំ បន អតិថទ្ធម្បិ មំសំ វា បូវំ វា ខាទាម, កុច្ឆិបូរំ ភត្តំ ភុញ្ជាម, តាវទេវ នោ សព្ពំ ផេណបិណ្ឌោ វិយ វិលីយតិ, សត្តាហវទ្ទលិកាយ វត្តមានាយ សរីរេ សីតានុទហនមត្តម្បិ នោ នត្ថី’’តិ ឯវំ បវត្តានំ វសេន វេទិតព្ពោ.

អយំ វាយោធាតុយា អស្សាទោតិ អយំ វាយោធាតុនិស្សយោ អស្សាទោ. ស្វាយំ អញ្ញេ វាតភីរុកេ ទិស្វា, ‘‘ឥមេសំ អប្បមត្តកម្បិ កម្មំ ករោន្តានំ អនុមោទនមត្តម្បិ កថេន្តានំ សរីរំ វាតោ វិជ្ឈតិ, គាវុតមត្តម្បិ អទ្ធានំ គតានំ ហត្ថបាទា សីទន្តិ, បិដ្ឋិ រុជ្ជតិ, កុច្ឆិវាតសីសវាតកណ្ណវាតាទីហិ និច្ចុបទ្ទុតា តេលផាណិតាទីនិ វាតភេសជ្ជានេវ ករោន្តា អតិនាមេន្តិ, អម្ហាកំ បន មហាកម្មំ ករោន្តានម្បិ តិយាមរត្តិំ ធម្មំ កថេន្តានម្បិ ឯកទិវសេនេវ ទស យោជនានិ គច្ឆន្តានម្បិ ហត្ថបាទសំសីទនមត្តំ វា បិដ្ឋិរុជ្ជនមត្តំ វា ន ហោតី’’តិ, ឯវំ បវត្តានំ វសេន វេទិតព្ពោ. ឯវំ បវត្តា ហិ ឯតា ធាតុយោ អស្សាទេន្តិ នាម.

អព្ភញ្ញាសិន្តិ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន អញ្ញាសិំ. អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិន្តិ ឧត្តរវិរហិតំ សព្ពសេដ្ឋំ សម្មា សាមញ្ច ពោធិំ, អថ វា បសត្ថំ សុន្ទរញ្ច ពោធិំ. ពោធីតិ រុក្ខោបិ មគ្គោបិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណម្បិ និព្ពានម្បិ. ‘‘ពោធិរុក្ខមូលេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ (មហាវ. ១; ឧទា. ១) ច ‘‘អន្តរា ច ពោធិំ អន្តរា ច គយ’’ន្តិ (មហាវ. ១១; ម.និ. ១.២៨៥) ច អាគតដ្ឋានេសុ ហិ រុក្ខោ ពោធីតិ វុច្ចតិ. ‘‘ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណ’’ន្តិ (ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២១) អាគតដ្ឋានេ មគ្គោ. ‘‘បប្បោតិ ពោធិំ វរភូរិមេធសោ’’តិ (ទី. និ. ៣.២១៧) អាគតដ្ឋានេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. ‘‘បត្វាន ពោធិំ អមតំ អសង្ខត’’ន្តិ អាគតដ្ឋានេ និព្ពានំ. ឥធ បន ភគវតោ អរហត្តមគ្គោ អធិប្បេតោ.

សាវកានំ អរហត្តមគ្គោ អនុត្តរា ពោធិ ហោតិ, ន ហោតីតិ? ន ហោតិ. កស្មា? អសព្ពគុណទាយកត្តា. តេសញ្ហិ កស្សចិ អរហត្តមគ្គោ អរហត្តផលមេវ ទេតិ, កស្សចិ តិស្សោ វិជ្ជា, កស្សចិ ឆ អភិញ្ញា, កស្សចិ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា, កស្សចិ សាវកបារមីញាណំ. បច្ចេកពុទ្ធានម្បិ បច្ចេកពោធិញាណមេវ ទេតិ. ពុទ្ធានំ បន សព្ពគុណសម្បត្តិំ ទេតិ អភិសេកោ វិយ រញ្ញោ សព្ពលោកិស្សរិយភាវំ. តស្មា អញ្ញស្ស កស្សចិបិ អនុត្តរា ពោធិ ន ហោតិ.

អភិសម្ពុទ្ធោតិ បច្ចញ្ញាសិន្តិ ‘‘អភិសម្ពុទ្ធោ អហំ បត្តោ បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតោ’’តិ ឯវំ បដិជានិំ. ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទីតិ អធិគតគុណទស្សនសមត្ថំ បច្ចវេក្ខណញាណញ្ច មេ ឧទបាទិ. អកុប្បា មេ វិមុត្តីតិ ‘‘អយំ មយ្ហំ អរហត្តផលវិមុត្តិ អកុប្បា’’តិ ឯវំ ញាណំ ឧទបាទិ. តត្ថ ទ្វីហាការេហិ អកុប្បតា វេទិតព្ពា ការណតោ ច អារម្មណតោ ច. សា ហិ ចតូហិ មគ្គេហិ សមុច្ឆិន្នកិលេសានំ បុន អនិវត្តនតាយ ការណតោបិ អកុប្បា, អកុប្បធម្មំ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តតាយ អារម្មណតោបិ អកុប្បា. អន្តិមាតិ បច្ឆិមា. នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោតិ ឥទានិ បុន អញ្ញោ ភវោ នាម នត្ថីតិ.

ឥមស្មិំ សុត្តេ ចត្តារិ សច្ចានិ កថិតានិ. កថំ? ចតូសុ ហិ ធាតូសុ អស្សាទោ សមុទយសច្ចំ, អាទីនវោ ទុក្ខសច្ចំ, និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននោ មគ្គោ មគ្គសច្ចំ. វិត្ថារវសេនបិ កថេតុំ វដ្ដតិយេវ. ឯត្ថ ហិ យំ បថវីធាតុំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ បថវីធាតុយា អស្សាទោតិ បហានបដិវេធោ សមុទយសច្ចំ. យា បថវីធាតុ អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា, អយំ បថវីធាតុយា, អាទីនវោតិ បរិញ្ញាបដិវេធោ ទុក្ខសច្ចំ. យោ បថវីធាតុយា ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ បថវីធាតុយា និស្សរណន្តិ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធោ និរោធសច្ចំ. យា ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ ទិដ្ឋិ សង្កប្បោ វាចា កម្មន្តោ អាជីវោ វាយាមោ សតិ សមាធិ, អយំ ភាវនាបដិវេធោ មគ្គសច្ចន្តិ. ទុតិយំ.

៣. អចរិំសុត្តវណ្ណនា

១១៦. តតិយេ អចរិន្តិ ញាណចារេន អចរិំ, អនុភវនចារេនាតិ អត្ថោ. យាវតាតិ យត្តកោ. តតិយំ.

៤. នោចេទំសុត្តវណ្ណនា

១១៧. ចតុត្ថេ និស្សដាតិអាទីនិ អាទិតោ វុត្តបដិសេធេន យោជេត្វា ‘‘ន និស្សដា, ន វិសំយុត្តា, ន វិប្បមុត្តា, ន វិមរិយាទិកតេន ចេតសា វិហរិំសូ’’តិ ឯវំ វេទិតព្ពានិ. ទុតិយនយេ វិមរិយាទិកតេនាតិ និម្មរិយាទិកតេន. តត្ថ ទុវិធា មរិយាទា កិលេសមរិយាទា វដ្ដមរិយាទាតិ. តត្ថ ច យស្ស ឧបឌ្ឍា កិលេសា បហីនា, ឧបឌ្ឍា អប្បហីនា, វដ្ដំ វា បន ឧបឌ្ឍំ បហីនំ, ឧបឌ្ឍំ អប្បហីនំ, តស្ស ចិត្តំ បហីនកិលេសេ វា វដ្ដំ វា សន្ធាយ វិមរិយាទិកតំ, អប្បហីនកិលេសេ វា វដ្ដំ វា សន្ធាយ ន វិមរិយាទិកតំ. ឥធ បន ឧភយស្សាបិ បហីនត្តា ‘‘វិមរិយាទិកតេន ចេតសា’’តិ វុត្តំ, មរិយាទំ អកត្វា ឋិតេន អតិក្កន្តមរិយាទេន ចេតសាតិ អត្ថោ. ឥតិ តីសុបិ ឥមេសុ សុត្តេសុ ចតុសច្ចមេវ កថិតំ. ចតុត្ថំ.

៥. ឯកន្តទុក្ខសុត្តវណ្ណនា

១១៨. បញ្ចមេ ឯកន្តទុក្ខាតិ អតិក្កមិត្វា ឋិតស្ស តត្តការោ វិយ ឯកន្តេនេវ ទុក្ខា. ទុក្ខានុបតិតាតិ ទុក្ខេន អនុបតិតា. ទុក្ខាវក្កន្តាតិ ទុក្ខេន ឱក្កន្តា ឱតិណ្ណា. សុខាតិ សុខវេទនាយ បច្ចយភូតា. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ ទុក្ខលក្ខណំ កថិតំ. បញ្ចមំ.

៦-១០. អភិនន្ទសុត្តាទិវណ្ណនា

១១៩-១២៣. ឆដ្ឋសត្តមេសុ វិវដ្ដំ, អវសានេ តីសុ ចតុសច្ចមេវាតិ. ឆដ្ឋាទីនិ.

ចតុត្ថោ វគ្គោ.

ធាតុសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.