៩. តិស្សសុត្តវណ្ណនា

២៤៣. នវមេ ទុម្មនោតិ ឧប្បន្នទោមនស្សោ. កស្មា បនាយំ ឯវំ ទុក្ខី ទុម្មនោ ជាតោតិ? ខត្តិយបព្ពជិតោ ហេស, តេន នំ បព្ពាជេត្វា ទុបដ្ដសាដកំ និវាសាបេត្វា វរចីវរំ បារុបេត្វា អក្ខីនិ អញ្ជេត្វា មនោសិលាតេលេន សីសំ មក្ខេសុំ. សោ ភិក្ខូសុ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានំ គតេសុ ‘‘ភិក្ខុនា នាម វិវិត្តោកាសេ និសីទិតព្ព’’ន្តិ អជានន្តោ ភោជនសាលំ គន្ត្វា មហាបីឋំ អារុហិត្វា និសីទិ. ទិសាវចរា អាគន្តុកា បំសុកូលិកា ភិក្ខូ អាគន្ត្វា, ‘‘ឥមិនាវ នីហារេន រជោកិណ្ណេហិ គត្តេហិ ន សក្កា ទសពលំ បស្សិតុំ. ភណ្ឌកំ តាវ ឋបេស្សាមា’’តិ ភោជនសាលំ អគមំសុ. សោ តេសុ មហាថេរេសុ អាគច្ឆន្តេសុ និច្ចលោ និសីទិយេវ. អញ្ញេ ភិក្ខូ ‘‘បាទវត្តំ ករោម, តាលវណ្ដេន ពីជាមា’’តិ អាបុច្ឆន្តិ. អយំ បន និសិន្នកោវ ‘‘កតិវស្សត្ថា’’តិ? បុច្ឆិត្វា, ‘‘មយំ អវស្សិកា. តុម្ហេ បន កតិវស្សត្ថា’’តិ? វុត្តេ, ‘‘មយំ អជ្ជ បព្ពជិតា’’តិ អាហ. អថ នំ ភិក្ខូ, ‘‘អាវុសោ, អធុនា ឆិន្នចូឡោសិ, អជ្ជាបិ តេ សីសមូលេ ឩកាគន្ធោ វាយតិយេវ, ត្វំ នាម ឯត្តកេសុ វុឌ្ឍតរេសុ វត្តំ អាបុច្ឆន្តេសុ និស្សទ្ទោ និច្ចលោ និសិន្នោ, អបចិតិមត្តម្បិ តេ នត្ថិ, កស្ស សាសនេ បព្ពជិតោសី’’តិ? បរិវារេត្វា តំ វាចាសត្តីហិ បហរន្តា ‘‘កិំ ត្វំ ឥណដ្ដោ វា ភយដ្ដោ វា ជីវិតុំ អសក្កោន្តោ បព្ពជិតោ’’តិ? អាហំសុ. សោ ឯកម្បិ ថេរំ ឱលោកេសិ, តេន ‘‘កិំ មំ ឱលោកេសិ មហល្លកា’’តិ? វុត្តេ អញ្ញំ ឱលោកេសិ, តេនបិ តថេវ វុត្តេ អថស្ស ‘‘ឥមេ មំ បរិវារេត្វា វាចាសត្តីហិ វិជ្ឈន្តី’’តិ ខត្តិយមានោ ឧប្បជ្ជិ. អក្ខីសុ មណិវណ្ណានិ អស្សូនិ សញ្ចរិំសុ. តតោ នេ អាហ – ‘‘កស្ស សន្តិកំ អាគតត្ថា’’តិ. តេ ‘‘កិំ បន ត្វំ ‘មយ្ហំ សន្តិកំ អាគតា’តិ? អម្ហេ មញ្ញសិ គិហិព្យញ្ជនភដ្ឋកា’’តិ វត្វា, ‘‘សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលស្ស សត្ថុ សន្តិកំ អាគតម្ហា’’តិ អាហំសុ. សោ ‘‘មយ្ហំ ភាតុ សន្តិកេ អាគតា តុម្ហេ, យទិ ឯវំ ឥទានិ វោ អាគតមគ្គេនេវ គមនំ ករិស្សាមី’’តិ កុជ្ឈិត្វា និក្ខន្តោ អន្តរាមគ្គេ ចិន្តេសិ – ‘‘មយិ ឥមិនាវ នីហារេន គតេ សត្ថា ឯតេ ន នីហរាបេស្សតី’’តិ ទុក្ខី ទុម្មនោ អស្សូនិ បវត្តយមានោ អគមាសិ. ឥមិនា ការណេន ឯស ឯវំ ជាតោតិ.

វាចាសន្និតោទកេនាតិ វចនបតោទេន. សញ្ជម្ភរិមកំសូតិ សញ្ជម្ភរិតំ និរន្តរំ ផុដំ អកំសុ, ឧបរិ វិជ្ឈិំសូតិ វុត្តំ ហោតិ. វត្តាតិ បរេ យទិច្ឆកំ វទតិយេវ. នោ ច វចនក្ខមោតិ បរេសំ វចនំ ខមិតុំ ន សក្កោតិ. ឥទានិ តាវ ត្វំ ឥមិនា កោបេន ឥមិនា វុត្តវាចាសន្និតោទកេន វិទ្ធោ. អតីតេ បន រដ្ឋតោ ច បព្ពាជិតោតិ. ឯវំ វុត្តេ, ‘‘កតរស្មិំ កាលេ ភគវា’’តិ? ភិក្ខូ ភគវន្តំ យាចិំសុ.

សត្ថា អាហ – អតីតេ ពារាណសិយំ ពារាណសិរាជា រជ្ជំ ការេសិ. អថេកោ ជាតិមា, ឯកោ មាតង្គោតិ ទ្វេ ឥសយោ ពារាណសិំ អគមំសុ. តេសុ ជាតិមា បុរេតរំ គន្ត្វា កុម្ភការសាលាយំ និសីទិ. មាតង្គោ តាបសោ បច្ឆា គន្ត្វា តត្ថ ឱកាសំ យាចិ កុម្ភការោ ‘‘អត្ថេត្ថ បឋមតរំ បវិដ្ឋោ បព្ពជិតោ, តំ បុច្ឆា’’តិ អាហ. សោ អត្តនោ បរិក្ខារំ គហេត្វា សាលាយ ទ្វារមូលេ ឋត្វា, ‘‘អម្ហាកម្បិ អាចរិយ ឯករត្តិវាសាយ ឱកាសំ ទេថា’’តិ អាហ. ‘‘បវិស, ភោ’’តិ. បវិសិត្វា និសិន្នំ, ‘‘ភោ, កិំ គោត្តោសី’’តិ? បុច្ឆិ. ‘‘ចណ្ឌាលគោត្តោម្ហី’’តិ. ‘‘ន សក្កា តយា សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេ និសីទិតុំ, ឯកមន្តំ គច្ឆា’’តិ. សោ ច តត្ថេវ តិណសន្ថារកំ បត្ថរិត្វា និបជ្ជិ, ជាតិមា ទ្វារំ និស្សាយ និបជ្ជិ. ឥតរោ បស្សាវត្ថាយ និក្ខមន្តោ តំ ឧរស្មិំ អក្កមិ. ‘‘កោ ឯសោ’’តិ ច វុត្តេ? ‘‘អហំ អាចរិយា’’តិ អាហ. ‘‘រេ ចណ្ឌាល, កិំ អញ្ញតោ មគ្គំ ន បស្សសិ? អថ មេ អាគន្ត្វា អក្កមសី’’តិ. ‘‘អាចរិយ, អទិស្វា មេ អក្កន្តោសិ, ខម មយ្ហ’’ន្តិ. សោ មហាបុរិសេ ពហិ និក្ខន្តេ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ បច្ចាគច្ឆន្តោបិ ឥតោវ អាគមិស្សតី’’តិ បរិវត្តេត្វា និបជ្ជិ. មហាបុរិសោបិ ‘‘អាចរិយោ ឥតោ សីសំ កត្វា និបន្នោ, បាទសមីបេន គមិស្សាមី’’តិ បវិសន្តោ បុន ឧរស្មិំយេវ អក្កមិ. ‘‘កោ ឯសោ’’តិ ច វុត្តេ? ‘‘អហំ អាចរិយា’’តិ អាហ. ‘‘បឋមំ តាវ តេ អជានន្តេន កតំ, ឥទានិ មំ ឃដេន្តោវ អកាសិ, សូរិយេ តេ ឧគ្គច្ឆន្តេ សត្តធា មុទ្ធា ផលតូ’’តិ សបិ. មហាបុរិសោ កិញ្ចិ អវត្វា បុរេអរុណេយេវ សូរិយំ គណ្ហិ, នាស្ស ឧគ្គន្តុំ អទាសិ. មនុស្សា ច ហត្ថិអស្សាទយោ ច បពុជ្ឈិំសុ.

មនុស្សា រាជកុលំ គន្ត្វា, ‘‘ទេវ, សកលនគរេ អប្បពុទ្ធោ នាម នត្ថិ, ន ច អរុណុគ្គំ បញ្ញាយតិ, កិន្នុ ខោ ឯត’’ន្តិ? តេន ហិ នគរំ បរិវីមំសថាតិ. តេ បរិវីមំសន្តា កុម្ភការសាលាយំ ទ្វេ តាបសេ ទិស្វា, ‘‘ឥមេសំ ឯតំ កម្មំ ភវិស្សតី’’តិ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ. រញ្ញា ច ‘‘បុច្ឆថ នេ’’តិ វុត្តា អាគន្ត្វា ជាតិមន្តំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘តុម្ហេហិ អន្ធការំ កត’’ន្តិ. ‘‘ន មយា កតំ, ឯស បន កូដជដិលោ ឆវោ អនន្តមាយោ, តំ បុច្ឆថា’’តិ. តេ អាគន្ត្វា មហាបុរិសំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘តុម្ហេហិ, ភន្តេ, អន្ធការំ កត’’ន្តិ. ‘‘អាម អយំ អាចរិយោ មំ អភិសបិ, តស្មា មយា កត’’ន្តិ. តេ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជាបិ អាគន្ត្វា មហាបុរិសំ ‘‘តុម្ហេហិ កតំ, ភន្តេ’’តិ? បុច្ឆិ. ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘កស្មា ភន្តេ’’តិ? ‘‘ឥមិនា អភិសបិតោម្ហិ, សចេ មំ ឯសោ ខមាបេស្សតិ, សូរិយំ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ. រាជា ‘‘ខមាបេថ, ភន្តេ, ឯត’’ន្តិ អាហ. ឥតរោ ‘‘មាទិសោ ជាតិមា កិំ ឯវរូបំ ចណ្ឌាលំ ខមាបេស្សតិ? ន ខមាបេមី’’តិ.

អថ នំ មនុស្សា ‘‘ន កិំ ត្វំ អត្តនោ រុចិយា ខមាបេស្សសី’’តិ? វត្វា ហត្ថេសុ ច បាទេសុ ច គហេត្វា បាទមូលេ និបជ្ជាបេត្វា ‘‘ខមាបេហី’’តិ អាហំសុ. សោ និស្សទ្ទោ និបជ្ជិ. បុនបិ នំ ‘‘ខមាបេហី’’តិ អាហំសុ. តតោ ‘‘ខម មយ្ហំ, អាចរិយា’’តិ អាហ. មហាបុរិសោ ‘‘អហំ តាវ តុយ្ហំ ខមិត្វា សូរិយំ វិស្សជ្ជេស្សាមិ, សូរិយេ បន ឧគ្គតេ តវ សីសំ សត្តធា ផលិស្សតី’’តិ វត្វា, ‘‘ឥមស្ស សីសប្បមាណំ មត្តិកាបិណ្ឌំ មត្ថកេ ឋបេត្វា ឯតំ នទិយា គលប្បមាណេ ឧទកេ ឋបេថា’’តិ អាហ. មនុស្សា តថា អកំសុ. ឯត្តាវតា សរដ្ឋកំ រាជពលំ សន្និបតិ. មហាបុរិសោ សូរិយំ មុញ្ចិ. សូរិយរស្មិ អាគន្ត្វា មត្តិកាបិណ្ឌំ បហរិ. សោ សត្តធា ភិជ្ជិ. តាវទេវ សោ និមុជ្ជិត្វា ឯកេន តិត្ថេន ឧត្តរិត្វា បលាយិ. សត្ថា ឥមំ វត្ថុំ អាហរិត្វា, ‘‘ឥទានិ តាវ ត្វំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ បរិភាសំ លភសិ, បុព្ពេបិ ឥមំ កោធំ និស្សាយ រដ្ឋតោ បព្ពាជិតោ’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា អថ នំ ឱវទន្តោ ន ខោ តេ តំ តិស្ស បតិរូបន្តិអាទិមាហ. នវមំ.