១០. ភិក្ខុសំយុត្តំ

១. កោលិតសុត្តវណ្ណនា

២៣៥. ភិក្ខុសំយុត្តស្ស បឋមេ, អាវុសោតិ សាវកានំ អាលាបោ. ពុទ្ធា ហិ ភគវន្តោ សាវកេ អាលបន្តា, ‘‘ភិក្ខវេ’’តិ អាលបន្តិ, សាវកា បន ‘‘ពុទ្ធេហិ សទិសា មា ហោមា’’តិ, ‘‘អាវុសោ’’តិ បឋមំ វត្វា បច្ឆា, ‘‘ភិក្ខវេ’’តិ ភណន្តិ. ពុទ្ធេហិ ច អាលបិតេ ភិក្ខុសង្ឃោ, ‘‘ភន្តេ’’តិ បដិវចនំ ទេតិ សាវកេហិ, ‘‘អាវុសោ’’តិ. អយំ វុច្ចតីតិ យស្មា ទុតិយជ្ឈានេ វិតក្កវិចារា និរុជ្ឈន្តិ, យេសំ និរោធា សទ្ទាយតនំ អប្បវត្តិំ គច្ឆតិ, តស្មា យទេតំ ទុតិយំ ឈានំ នាម, អយំ វុច្ចតិ ‘‘អរិយានំ តុណ្ហីភាវោ’’តិ. អយមេត្ថ យោជនា. ‘‘ធម្មី វា កថា អរិយោ វា តុណ្ហីភាវោ’’តិ ឯត្ថ បន កម្មដ្ឋានមនសិការោបិ បឋមជ្ឈានាទីនិបិ អរិយោ តុណ្ហីភាវោត្វេវ សង្ខំ គតានិ.

វិតក្កសហគតាតិ វិតក្ការម្មណា. សញ្ញាមនសិការាតិ សញ្ញា ច មនសិការោ ច. សមុទាចរន្តីតិ បវត្តន្តិ. ថេរស្ស កិរ ទុតិយជ្ឈានំ ន បគុណំ. អថស្ស តតោ វុដ្ឋិតស្ស វិតក្កវិចារា ន សន្តតោ ឧបដ្ឋហិំសុ. ឥច្ចស្ស ទុតិយជ្ឈានម្បិ សញ្ញាមនសិការាបិ ហានភាគិយាវ អហេសុំ, តំ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ. សណ្ឋបេហីតិ សម្មា ឋបេហិ. ឯកោទិភាវំ ករោហីតិ ឯកគ្គំ ករោហិ. សមាទហាតិ សម្មា អាទហ អារោបេហិ. មហាភិញ្ញតន្តិ ឆឡភិញ្ញតំ. សត្ថា កិរ ឥមិនា ឧបាយេន សត្ត ទិវសេ ថេរស្ស ហានភាគិយំ សមាធិំ វឌ្ឍេត្វា ថេរំ ឆឡភិញ្ញតំ បាបេសិ. បឋមំ.

២. ឧបតិស្សសុត្តវណ្ណនា

២៣៦. ទុតិយេ អត្ថិ នុ ខោ តំ កិញ្ចិ លោកស្មិន្តិ ឥទំ អតិឧឡារម្បិ សត្តំ វា សង្ខារំ វា សន្ធាយ វុត្តំ. សត្ថុបិ ខោតិ ឥទំ យស្មា អានន្ទត្ថេរស្ស សត្ថរិ អធិមត្តោ ឆន្ទោ ច បេមញ្ច, តស្មា ‘‘កិំ នុ ខោ ឥមស្ស ថេរស្ស សត្ថុ វិបរិណាមេនបិ សោកាទយោ នុប្បជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ ជាននត្ថំ បុច្ឆតិ? ទីឃរត្តន្តិ សូករខតលេណទ្វារេ ទីឃនខបរិព្ពាជកស្ស វេទនាបរិគ្គហសុត្តន្តំ ទេសិតទិវសតោ បដ្ឋាយ អតិក្កន្តកាលំ សន្ធាយាហ. តស្មិញ្ហិ ទិវសេ ថេរស្ស ឥមេ វដ្ដានុគតកិលេសា សមូហតាតិ. ទុតិយំ.

៣. ឃដសុត្តវណ្ណនា

២៣៧. តតិយេ ឯកវិហារេតិ ឯកស្មិំ គព្ភេ. តទា កិរ ពហូ អាគន្តុកា ភិក្ខូ សន្និបតិំសុ. តស្មិំ បរិវេណគ្គេន វា វិហារគ្គេន វា សេនាសនេសុ អបាបុណន្តេសុ ទ្វិន្នំ ថេរានំ ឯកោ គព្ភោ សម្បត្តោ. តេ ទិវា បាដិយេក្កេសុ ឋានេសុ និសីទន្តិ, រត្តិំ បន នេសំ អន្តរេ ចីវរសាណិំ បសារេន្តិ. តេ អត្តនោ អត្តនោ បត្តបត្តដ្ឋានេយេវ និសីទន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯកវិហារេ’’តិ. ឱឡារិកេនាតិ ឥទំ ឱឡារិការម្មណតំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទិព្ពចក្ខុទិព្ពសោតធាតុវិហារេន ហិ សោ វិហាសិ, តេសញ្ច រូបាយតនសទ្ទាយតនសង្ខាតំ ឱឡារិកំ អារម្មណំ. ឥតិ ទិព្ពចក្ខុនា រូបស្ស ទិដ្ឋត្តា ទិព្ពាយ ច សោតធាតុយា សទ្ទស្ស សុតត្តា សោ វិហារោ ឱឡារិកោ នាម ជាតោ. ទិព្ពចក្ខុ វិសុជ្ឈីតិ ភគវតោ រូបទស្សនត្ថាយ វិសុទ្ធំ អហោសិ. ទិព្ពា ច សោតធាតូតិ សាបិ ភគវតោ សទ្ទសុណនត្ថំ វិសុជ្ឈិ. ភគវតោបិ ថេរស្ស រូបទស្សនត្ថញ្ចេវ សទ្ទសុណនត្ថញ្ច តទុភយំ វិសុជ្ឈិ. តទា កិរ ថេរោ ‘‘កថំ នុ ខោ ឯតរហិ សត្ថា វិហរតី’’តិ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពេន ចក្ខុនា សត្ថារំ ជេតវនេ វិហារេ គន្ធកុដិយំ និសិន្នំ ទិស្វា តស្ស ទិព្ពាយ សោតធាតុយា សទ្ទំ សុណិ. សត្ថាបិ តថេវ អកាសិ. ឯវំ តេ អញ្ញមញ្ញំ បស្សិំសុ ចេវ, សទ្ទញ្ច អស្សោសុំ.

អារទ្ធវីរិយោតិ បរិបុណ្ណវីរិយោ បគ្គហិតវីរិយោ. យាវទេវ ឧបនិក្ខេបនមត្តាយាតិ តិយោជនសហស្សវិត្ថារស្ស ហិមវតោ សន្តិកេ ឋបិតា សាសបមត្តា បាសាណសក្ខរា ‘‘ហិមវា នុ ខោ មហា, អយំ នុ ខោ បាសាណសក្ខរា’’តិ ឯវំ យាវ ឧបនិក្ខេបនមត្តស្សេវ អត្ថាយ ភវេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. បរតោបិ ឯសេវ នយោ. កប្បន្តិ អាយុកប្បំ. លោណឃដាយាតិ ចក្កវាឡមុខវដ្ដិយា អាធារកំ កត្វា មុខវដ្ដិយា ព្រហ្មលោកំ អាហច្ច ឋិតាយ លោណចាដិយាតិ ទស្សេតិ.

ឥមេ បន ថេរា ឧបមំ អាហរន្តា សរិក្ខកេនេវ ច វិជ្ជមានគុណេន ច អាហរិំសុ. កថំ? អយញ្ហិ ឥទ្ធិ នាម អច្ចុគ្គតដ្ឋេន ចេវ វិបុលដ្ឋេន ច ហិមវន្តសទិសា, បញ្ញា ចតុភូមកធម្មេ អនុបវិសិត្វា ឋិតដ្ឋេន សព្ពព្យញ្ជនេសុ អនុបវិដ្ឋលោណរសសទិសា. ឯវំ តាវ សរិក្ខកដ្ឋេន អាហរិំសុ. សមាធិលក្ខណំ បន មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស វិភូតំ បាកដំ. កិញ្ចាបិ សារិបុត្តត្ថេរស្ស អវិជ្ជមានឥទ្ធិ នាម នត្ថិ, ភគវតា បន ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឥទ្ធិមន្តានំ យទិទំ មហាមោគ្គល្លានោ’’តិ អយមេវ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. វិបស្សនាលក្ខណំ បន សារិបុត្តត្ថេរស្ស វិភូតំ បាកដំ. កិញ្ចាបិ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្សាបិ បញ្ញា អត្ថិ, ភគវតា បន ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ មហាបញ្ញានំ យទិទំ សារិបុត្តោ’’តិ (អ. និ. ១.១៨៩) អយមេវ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. តស្មា យថា ឯតេ អញ្ញមញ្ញស្ស ធុរំ ន បាបុណន្តិ, ឯវំ វិជ្ជមានគុណេន អាហរិំសុ. សមាធិលក្ខណស្មិញ្ហិ មហាមោគ្គល្លានោ និប្ផត្តិំ គតោ, វិបស្សនាលក្ខណេ សារិបុត្តត្ថេរោ, ទ្វីសុបិ ឯតេសុ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ. តតិយំ.

៤. នវសុត្តវណ្ណនា

២៣៨. ចតុត្ថេ អប្បោស្សុក្កោតិ និរុស្សុក្កោ. សង្កសាយតីតិ វិហរតិ. វេយ្យាវច្ចន្តិ ចីវរេ កត្តព្ពកិច្ចំ. អាភិចេតសិកានន្តិ អភិចិត្តំ ឧត្តមចិត្តំ និស្សិតានំ. និកាមលាភីតិ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបជ្ជនសមត្ថតាយ និកាមលាភី. អកិច្ឆលាភីតិ ឈានបារិបន្ថិកេ សុខេន វិក្ខម្ភេត្វា សមាបជ្ជនសមត្ថតាយ អទុក្ខលាភី. អកសិរលាភីតិ យថាបរិច្ឆេទេន វុដ្ឋានសមត្ថតាយ វិបុលលាភី, បគុណជ្ឈានោតិ អត្ថោ. សិថិលមារព្ភាតិ សិថិលវីរិយំ បវត្តេត្វា. ចតុត្ថំ.

៥. សុជាតសុត្តវណ្ណនា

២៣៩. បញ្ចមេ អភិរូបោតិ អញ្ញានិ រូបានិ អតិក្កន្តរូបោ. ទស្សនីយោតិ ទដ្ឋព្ពយុត្តោ. បាសាទិកោតិ ទស្សនេន ចិត្តំ បសាទេតុំ សមត្ថោ. វណ្ណបោក្ខរតាយាតិ ឆវិវណ្ណសុន្ទរតាយ. បញ្ចមំ.

៦. លកុណ្ឌកភទ្ទិយសុត្តវណ្ណនា

២៤០. ឆដ្ឋេ ទុព្ពណ្ណន្តិ វិរូបសរីរវណ្ណំ. ឱកោដិមកន្តិ រស្សំ. បរិភូតរូបន្តិ បមាណវសេន បរិភូតជាតិកំ. តំ កិរ ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ, ‘‘អាវុសោ ភទ្ទិយ, អាវុសោ, ភទ្ទិយា’’តិ តត្ថ តត្ថ បរាមសិត្វា នានប្បការំ កីឡន្តិ អាកឌ្ឍន្តិ បរិកឌ្ឍន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘បរិភូតរូប’’ន្តិ. កស្មា បនេស ឯវរូបោ ជាតោ? អយំ កិរ អតីតេ ឯកោ មហារាជា អហោសិ, តស្ស មហល្លកា ច មហល្លកិត្ថិយោ ច បដិកូលា ហោន្តិ. សោ សចេ មហល្លកេ បស្សតិ, តេសំ ចូឡំ ឋបាបេត្វា កច្ឆំ ពន្ធាបេត្វា យថារុចិ កីឡាបេតិ. មហល្លកិត្ថិយោបិ ទិស្វា តាសម្បិ ឥច្ឆិតិច្ឆិតំ វិប្បការំ កត្វា យថារុចិ កីឡាបេតិ. តេសំ បុត្តធីតាទីនំ សន្តិកេ មហាសារជ្ជំ ឧប្បជ្ជតិ. តស្ស បាបកិរិយា បថវិតោ បដ្ឋាយ ឆទេវលោកេ ឯកកោលាហលំ អកាសិ.

អថ សក្កោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ អន្ធពាលោ មហាជនំ វិហេឋេតិ, ករិស្សាមិស្ស និគ្គហ’’ន្តិ. សោ មហល្លកគាមិយវណ្ណំ កត្វា យានកេ ឯកំ តក្កចាដិំ អារោបេត្វា យានំ បេសេន្តោ នគរំ បវិសតិ. រាជាបិ ហត្ថិំ អារុយ្ហ នគរតោ និក្ខន្តោ តំ ទិស្វា – ‘‘អយំ មហល្លកោ តក្កយានកេន អម្ហាកំ អភិមុខោ អាគច្ឆតិ, វារេថ វារេថា’’តិ អាហ. មនុស្សា ឥតោ ចិតោ ច បក្ខន្ទន្តាបិ ន បស្សន្តិ. សក្កោ ហិ ‘‘រាជាវ មំ បស្សតុ, មា អញ្ញេ’’តិ ឯវំ អធិដ្ឋហិ. អថ តេសុ មនុស្សេសុ ‘‘កហំ, ទេវ, កហំ ទេវា’’តិ វទន្តេសុ ឯវ រាជា សហ ហត្ថិនា វច្ឆោ វិយ ធេនុយា យានស្ស ហេដ្ឋា បាវិសិ. សក្កោ តក្កចាដិំ ភិន្ទិ.

រាជា សីសតោ បដ្ឋាយ តក្កេន កិលិន្នសរីរោ អហោសិ. សោ សរីរំ ឧព្ពដ្ដាបេត្វា ឧយ្យានបោក្ខរណិយំ ន្ហត្វា អលង្កតសរីរោ នគរំ បវិសន្តោ បុន តំ អទ្ទស. ទិស្វា ‘‘អយំ សោ អម្ហេហិ ទិដ្ឋមហល្លកោ បុន ទិស្សតិ. វារេថ វារេថ ន’’ន្តិ អាហ. មនុស្សា ‘‘កហំ, ទេវ, កហំ, ទេវា’’តិ ឥតោ ចិតោ ច វិធាវិំសុ. សោ បឋមវិប្បការមេវ បុន បាបុណិ. តស្មិំ ខណេ សក្កោ គោណេ ច យានញ្ច អន្តរធាបេត្វា អាកាសេ ឋត្វា អាហ, ‘‘អន្ធពាល, ត្វំ មយិ តក្កវាណិជកោ ឯសោ’’តិ សញ្ញំ ករោសិ, សក្កោហំ ទេវរាជា, ‘‘តវេតំ បាបកិរិយំ និវារេស្សាមី’’តិ អាគតោ, ‘‘មា បុន ឯវរូបំ អកាសី’’តិ សន្តជ្ជេត្វា អគមាសិ. ឥមិនា កម្មេន សោ ទុព្ពណ្ណោ អហោសិ.

វិបស្សីសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ បនេស ចិត្តបត្តកោកិលោ នាម ហុត្វា ខេមេ មិគទាយេ វសន្តោ ឯកទិវសំ ហិមវន្តំ គន្ត្វា មធុរំ អម្ពផលំ តុណ្ឌេន គហេត្វា អាគច្ឆន្តោ ភិក្ខុសង្ឃបរិវារំ សត្ថារំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ អញ្ញេសុ ទិវសេសុ រិត្តកោ តថាគតំ បស្សាមិ. អជ្ជ បន មេ ឥមំ អម្ពបក្កំ អត្ថិ, ទសពលស្ស តំ ទស្សាមី’’តិ ឱតរិត្វា អាកាសេ ចរតិ. សត្ថា តស្ស ចិត្តំ ញត្វា ឧបដ្ឋាកំ ឱលោកេសិ. សោ បត្តំ នីហរិត្វា ទសពលំ វន្ទិត្វា សត្ថុ ហត្ថេ ឋបេសិ. កោកិលោ ទសពលស្ស បត្តេ អម្ពបក្កំ បតិដ្ឋាបេសិ. សត្ថា តត្ថេវ និសីទិត្វា តំ បរិភុញ្ជិ. កោកិលោ បសន្នចិត្តោ បុនប្បុនំ ទសពលស្ស គុណេ អាវជ្ជេត្វា ទសពលំ វន្ទិត្វា អត្តនោ កុលាវកំ គន្ត្វា សត្តាហំ បីតិសុខេនេវ វីតិនាមេសិ. ឥមិនា កម្មេន សរោ មធុរោ អហោសិ.

កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ បន ចេតិយេ អារទ្ធេ ‘‘កិំបមាណំ ករោម? សត្តយោជនប្បមាណំ. អតិមហន្តំ ឯតំ, ឆយោជនប្បមាណំ ករោម. ឥទម្បិ អតិមហន្តំ, បញ្ចយោជនំ ករោម, ចតុយោជនំ, តិយោជនំ, ទ្វិយោជន’’ន្តិ. អយំ តទា ជេដ្ឋកវឌ្ឍកី ហុត្វា, ‘‘ឯវំ, ភោ, អនាគតេ សុខបដិជគ្គិតំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា រជ្ជុំ អាទាយ បរិក្ខិបន្តោ គាវុតមត្តកេ ឋត្វា, ‘‘ឯកេកំ មុខំ គាវុតំ ហោតុ, ចេតិយំ យោជនាវដ្ដំ យោជនុព្ពេធំ ភវិស្សតី’’តិ អាហ. តេ តស្ស វចនេ អដ្ឋំសុ. ចេតិយំ សត្តទិវសសត្តមាសាធិកេហិ សត្តហិ សំវច្ឆរេហិ និដ្ឋិតំ. ឥតិ អប្បមាណស្ស ពុទ្ធស្ស បមាណំ អកាសីតិ. តេន កម្មេន ឱកោដិមកោ ជាតោ.

ហត្ថយោ បសទា មិគាតិ ហត្ថិនោ ច បសទមិគា ច. នត្ថិ កាយស្មិំ តុល្យតាតិ កាយស្មិំ បមាណំ នាម នត្ថិ, អការណំ កាយបមាណន្តិ អត្ថោ. ឆដ្ឋំ.

៧. វិសាខសុត្តវណ្ណនា

២៤១. សត្តមេ បោរិយា វាចាយាតិ បុរវាសីនំ នគរមនុស្សានំ វាចាសទិសាយ អបរិហីនក្ខរបទាយ មធុរវាចាយ. វិស្សដ្ឋាយាតិ អសន្ទិទ្ធាយ អបលិពុទ្ធាយ, បិត្តសេម្ហេហិ អនុបហតាយាតិ អត្ថោ. អនេលគលាយាតិ យថា ទន្ធមនុស្សា មុខេន ខេឡំ គឡន្តេន វាចំ ភាសន្តិ, ន ឯវរូបាយ, អថ ខោ និទ្ទោសាយ វិសទវាចាយ. បរិយាបន្នាយាតិ ចតុសច្ចបរិយាបន្នាយ ចត្តារិ សច្ចានិ អមុញ្ចិត្វា បវត្តាយ. អនិស្សិតាយាតិ វដ្ដនិស្សិតំ កត្វា អកថិតាយ. ធម្មោ ហិ ឥសិនំ ធជោតិ នវវិធលោកុត្តរធម្មោ ឥសីនំ ធជោ នាមាតិ. សត្តមំ.

៨. នន្ទសុត្តវណ្ណនា

២៤២. អដ្ឋមេ អាកោដិតបច្ចាកោដិតានីតិ ឯកស្មិំ បស្សេ បាណិនា វា មុគ្គរេន វា អាកោដនេន អាកោដិតានិ, បរិវត្តេត្វា អាកោដនេន បច្ចាកោដិតានិ. អញ្ជេត្វាតិ អញ្ជនេន បូរេត្វា. អច្ឆំ បត្តន្តិ វិប្បសន្នវណ្ណំ មត្តិកាបត្តំ. កស្មា បន ថេរោ ឯវមកាសីតិ? សត្ថុ អជ្ឈាសយជាននត្ថំ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘សចេ សត្ថា ‘សោភតិ វត មេ អយំ កនិដ្ឋភាតិកោ’តិ វក្ខតិ, យាវជីវំ ឥមិនា វាការេន ចរិស្សាមិ. សចេ ឯត្ថ ទោសំ ទស្សតិ, ឥមំ អាការំ បហាយ សង្ការចោឡំ គហេត្វា ចីវរំ កត្វា ធារេន្តោ បរិយន្តសេនាសនេ វសន្តោ ចរិស្សាមី’’តិ. អស្សសីតិ ភវិស្សសិ.

អញ្ញាតុញ្ឆេនាតិ អភិលក្ខិតេសុ ឥស្សរជនគេហេសុ កដុកភណ្ឌសម្ភារំ សុគន្ធំ ភោជនំ បរិយេសន្តស្ស ឧញ្ឆោ ញាតុញ្ឆោ នាម. ឃរបដិបាដិយា បន ទ្វារេ ឋិតេន លទ្ធំ មិស្សកភោជនំ អញ្ញាតុញ្ឆោ នាម. អយមិធ អធិប្បេតោ. កាមេសុ អនបេក្ខិនន្តិ វត្ថុកាមកិលេសកាមេសុ និរបេក្ខំ. អារញ្ញិកោ ចាតិអាទិ សព្ពំ សមាទានវសេនេវ វុត្តំ. កាមេសុ ច អនបេក្ខោតិ ឥទំ សុត្តំ ទេវលោកេ អច្ឆរាយោ ទស្សេត្វា អាគតេន អបរភាគេ កថិតំ. ឥមស្ស កថិតទិវសតោ បដ្ឋាយ ថេរោ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ កតិបាហេនេវ អរហត្តេ បតិដ្ឋាយ សទេវកេ លោកេ អគ្គទក្ខិណេយ្យោ ជាតោ. អដ្ឋមំ.

៩. តិស្សសុត្តវណ្ណនា

២៤៣. នវមេ ទុម្មនោតិ ឧប្បន្នទោមនស្សោ. កស្មា បនាយំ ឯវំ ទុក្ខី ទុម្មនោ ជាតោតិ? ខត្តិយបព្ពជិតោ ហេស, តេន នំ បព្ពាជេត្វា ទុបដ្ដសាដកំ និវាសាបេត្វា វរចីវរំ បារុបេត្វា អក្ខីនិ អញ្ជេត្វា មនោសិលាតេលេន សីសំ មក្ខេសុំ. សោ ភិក្ខូសុ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានំ គតេសុ ‘‘ភិក្ខុនា នាម វិវិត្តោកាសេ និសីទិតព្ព’’ន្តិ អជានន្តោ ភោជនសាលំ គន្ត្វា មហាបីឋំ អារុហិត្វា និសីទិ. ទិសាវចរា អាគន្តុកា បំសុកូលិកា ភិក្ខូ អាគន្ត្វា, ‘‘ឥមិនាវ នីហារេន រជោកិណ្ណេហិ គត្តេហិ ន សក្កា ទសពលំ បស្សិតុំ. ភណ្ឌកំ តាវ ឋបេស្សាមា’’តិ ភោជនសាលំ អគមំសុ. សោ តេសុ មហាថេរេសុ អាគច្ឆន្តេសុ និច្ចលោ និសីទិយេវ. អញ្ញេ ភិក្ខូ ‘‘បាទវត្តំ ករោម, តាលវណ្ដេន ពីជាមា’’តិ អាបុច្ឆន្តិ. អយំ បន និសិន្នកោវ ‘‘កតិវស្សត្ថា’’តិ? បុច្ឆិត្វា, ‘‘មយំ អវស្សិកា. តុម្ហេ បន កតិវស្សត្ថា’’តិ? វុត្តេ, ‘‘មយំ អជ្ជ បព្ពជិតា’’តិ អាហ. អថ នំ ភិក្ខូ, ‘‘អាវុសោ, អធុនា ឆិន្នចូឡោសិ, អជ្ជាបិ តេ សីសមូលេ ឩកាគន្ធោ វាយតិយេវ, ត្វំ នាម ឯត្តកេសុ វុឌ្ឍតរេសុ វត្តំ អាបុច្ឆន្តេសុ និស្សទ្ទោ និច្ចលោ និសិន្នោ, អបចិតិមត្តម្បិ តេ នត្ថិ, កស្ស សាសនេ បព្ពជិតោសី’’តិ? បរិវារេត្វា តំ វាចាសត្តីហិ បហរន្តា ‘‘កិំ ត្វំ ឥណដ្ដោ វា ភយដ្ដោ វា ជីវិតុំ អសក្កោន្តោ បព្ពជិតោ’’តិ? អាហំសុ. សោ ឯកម្បិ ថេរំ ឱលោកេសិ, តេន ‘‘កិំ មំ ឱលោកេសិ មហល្លកា’’តិ? វុត្តេ អញ្ញំ ឱលោកេសិ, តេនបិ តថេវ វុត្តេ អថស្ស ‘‘ឥមេ មំ បរិវារេត្វា វាចាសត្តីហិ វិជ្ឈន្តី’’តិ ខត្តិយមានោ ឧប្បជ្ជិ. អក្ខីសុ មណិវណ្ណានិ អស្សូនិ សញ្ចរិំសុ. តតោ នេ អាហ – ‘‘កស្ស សន្តិកំ អាគតត្ថា’’តិ. តេ ‘‘កិំ បន ត្វំ ‘មយ្ហំ សន្តិកំ អាគតា’តិ? អម្ហេ មញ្ញសិ គិហិព្យញ្ជនភដ្ឋកា’’តិ វត្វា, ‘‘សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលស្ស សត្ថុ សន្តិកំ អាគតម្ហា’’តិ អាហំសុ. សោ ‘‘មយ្ហំ ភាតុ សន្តិកេ អាគតា តុម្ហេ, យទិ ឯវំ ឥទានិ វោ អាគតមគ្គេនេវ គមនំ ករិស្សាមី’’តិ កុជ្ឈិត្វា និក្ខន្តោ អន្តរាមគ្គេ ចិន្តេសិ – ‘‘មយិ ឥមិនាវ នីហារេន គតេ សត្ថា ឯតេ ន នីហរាបេស្សតី’’តិ ទុក្ខី ទុម្មនោ អស្សូនិ បវត្តយមានោ អគមាសិ. ឥមិនា ការណេន ឯស ឯវំ ជាតោតិ.

វាចាសន្និតោទកេនាតិ វចនបតោទេន. សញ្ជម្ភរិមកំសូតិ សញ្ជម្ភរិតំ និរន្តរំ ផុដំ អកំសុ, ឧបរិ វិជ្ឈិំសូតិ វុត្តំ ហោតិ. វត្តាតិ បរេ យទិច្ឆកំ វទតិយេវ. នោ ច វចនក្ខមោតិ បរេសំ វចនំ ខមិតុំ ន សក្កោតិ. ឥទានិ តាវ ត្វំ ឥមិនា កោបេន ឥមិនា វុត្តវាចាសន្និតោទកេន វិទ្ធោ. អតីតេ បន រដ្ឋតោ ច បព្ពាជិតោតិ. ឯវំ វុត្តេ, ‘‘កតរស្មិំ កាលេ ភគវា’’តិ? ភិក្ខូ ភគវន្តំ យាចិំសុ.

សត្ថា អាហ – អតីតេ ពារាណសិយំ ពារាណសិរាជា រជ្ជំ ការេសិ. អថេកោ ជាតិមា, ឯកោ មាតង្គោតិ ទ្វេ ឥសយោ ពារាណសិំ អគមំសុ. តេសុ ជាតិមា បុរេតរំ គន្ត្វា កុម្ភការសាលាយំ និសីទិ. មាតង្គោ តាបសោ បច្ឆា គន្ត្វា តត្ថ ឱកាសំ យាចិ កុម្ភការោ ‘‘អត្ថេត្ថ បឋមតរំ បវិដ្ឋោ បព្ពជិតោ, តំ បុច្ឆា’’តិ អាហ. សោ អត្តនោ បរិក្ខារំ គហេត្វា សាលាយ ទ្វារមូលេ ឋត្វា, ‘‘អម្ហាកម្បិ អាចរិយ ឯករត្តិវាសាយ ឱកាសំ ទេថា’’តិ អាហ. ‘‘បវិស, ភោ’’តិ. បវិសិត្វា និសិន្នំ, ‘‘ភោ, កិំ គោត្តោសី’’តិ? បុច្ឆិ. ‘‘ចណ្ឌាលគោត្តោម្ហី’’តិ. ‘‘ន សក្កា តយា សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេ និសីទិតុំ, ឯកមន្តំ គច្ឆា’’តិ. សោ ច តត្ថេវ តិណសន្ថារកំ បត្ថរិត្វា និបជ្ជិ, ជាតិមា ទ្វារំ និស្សាយ និបជ្ជិ. ឥតរោ បស្សាវត្ថាយ និក្ខមន្តោ តំ ឧរស្មិំ អក្កមិ. ‘‘កោ ឯសោ’’តិ ច វុត្តេ? ‘‘អហំ អាចរិយា’’តិ អាហ. ‘‘រេ ចណ្ឌាល, កិំ អញ្ញតោ មគ្គំ ន បស្សសិ? អថ មេ អាគន្ត្វា អក្កមសី’’តិ. ‘‘អាចរិយ, អទិស្វា មេ អក្កន្តោសិ, ខម មយ្ហ’’ន្តិ. សោ មហាបុរិសេ ពហិ និក្ខន្តេ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ បច្ចាគច្ឆន្តោបិ ឥតោវ អាគមិស្សតី’’តិ បរិវត្តេត្វា និបជ្ជិ. មហាបុរិសោបិ ‘‘អាចរិយោ ឥតោ សីសំ កត្វា និបន្នោ, បាទសមីបេន គមិស្សាមី’’តិ បវិសន្តោ បុន ឧរស្មិំយេវ អក្កមិ. ‘‘កោ ឯសោ’’តិ ច វុត្តេ? ‘‘អហំ អាចរិយា’’តិ អាហ. ‘‘បឋមំ តាវ តេ អជានន្តេន កតំ, ឥទានិ មំ ឃដេន្តោវ អកាសិ, សូរិយេ តេ ឧគ្គច្ឆន្តេ សត្តធា មុទ្ធា ផលតូ’’តិ សបិ. មហាបុរិសោ កិញ្ចិ អវត្វា បុរេអរុណេយេវ សូរិយំ គណ្ហិ, នាស្ស ឧគ្គន្តុំ អទាសិ. មនុស្សា ច ហត្ថិអស្សាទយោ ច បពុជ្ឈិំសុ.

មនុស្សា រាជកុលំ គន្ត្វា, ‘‘ទេវ, សកលនគរេ អប្បពុទ្ធោ នាម នត្ថិ, ន ច អរុណុគ្គំ បញ្ញាយតិ, កិន្នុ ខោ ឯត’’ន្តិ? តេន ហិ នគរំ បរិវីមំសថាតិ. តេ បរិវីមំសន្តា កុម្ភការសាលាយំ ទ្វេ តាបសេ ទិស្វា, ‘‘ឥមេសំ ឯតំ កម្មំ ភវិស្សតី’’តិ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ. រញ្ញា ច ‘‘បុច្ឆថ នេ’’តិ វុត្តា អាគន្ត្វា ជាតិមន្តំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘តុម្ហេហិ អន្ធការំ កត’’ន្តិ. ‘‘ន មយា កតំ, ឯស បន កូដជដិលោ ឆវោ អនន្តមាយោ, តំ បុច្ឆថា’’តិ. តេ អាគន្ត្វា មហាបុរិសំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘តុម្ហេហិ, ភន្តេ, អន្ធការំ កត’’ន្តិ. ‘‘អាម អយំ អាចរិយោ មំ អភិសបិ, តស្មា មយា កត’’ន្តិ. តេ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជាបិ អាគន្ត្វា មហាបុរិសំ ‘‘តុម្ហេហិ កតំ, ភន្តេ’’តិ? បុច្ឆិ. ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘កស្មា ភន្តេ’’តិ? ‘‘ឥមិនា អភិសបិតោម្ហិ, សចេ មំ ឯសោ ខមាបេស្សតិ, សូរិយំ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ. រាជា ‘‘ខមាបេថ, ភន្តេ, ឯត’’ន្តិ អាហ. ឥតរោ ‘‘មាទិសោ ជាតិមា កិំ ឯវរូបំ ចណ្ឌាលំ ខមាបេស្សតិ? ន ខមាបេមី’’តិ.

អថ នំ មនុស្សា ‘‘ន កិំ ត្វំ អត្តនោ រុចិយា ខមាបេស្សសី’’តិ? វត្វា ហត្ថេសុ ច បាទេសុ ច គហេត្វា បាទមូលេ និបជ្ជាបេត្វា ‘‘ខមាបេហី’’តិ អាហំសុ. សោ និស្សទ្ទោ និបជ្ជិ. បុនបិ នំ ‘‘ខមាបេហី’’តិ អាហំសុ. តតោ ‘‘ខម មយ្ហំ, អាចរិយា’’តិ អាហ. មហាបុរិសោ ‘‘អហំ តាវ តុយ្ហំ ខមិត្វា សូរិយំ វិស្សជ្ជេស្សាមិ, សូរិយេ បន ឧគ្គតេ តវ សីសំ សត្តធា ផលិស្សតី’’តិ វត្វា, ‘‘ឥមស្ស សីសប្បមាណំ មត្តិកាបិណ្ឌំ មត្ថកេ ឋបេត្វា ឯតំ នទិយា គលប្បមាណេ ឧទកេ ឋបេថា’’តិ អាហ. មនុស្សា តថា អកំសុ. ឯត្តាវតា សរដ្ឋកំ រាជពលំ សន្និបតិ. មហាបុរិសោ សូរិយំ មុញ្ចិ. សូរិយរស្មិ អាគន្ត្វា មត្តិកាបិណ្ឌំ បហរិ. សោ សត្តធា ភិជ្ជិ. តាវទេវ សោ និមុជ្ជិត្វា ឯកេន តិត្ថេន ឧត្តរិត្វា បលាយិ. សត្ថា ឥមំ វត្ថុំ អាហរិត្វា, ‘‘ឥទានិ តាវ ត្វំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ បរិភាសំ លភសិ, បុព្ពេបិ ឥមំ កោធំ និស្សាយ រដ្ឋតោ បព្ពាជិតោ’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា អថ នំ ឱវទន្តោ ន ខោ តេ តំ តិស្ស បតិរូបន្តិអាទិមាហ. នវមំ.

១០. ថេរនាមកសុត្តវណ្ណនា

២៤៤. ទសមេ វណ្ណវាទីតិ អានិសំសវាទី. យំ អតីតំ តំ បហីនន្តិ អតីតេ ខន្ធបញ្ចកេ ឆន្ទរាគប្បហានេន តំ បហីនំ នាម ហោតិ. អនាគតន្តិ អនាគតម្បិ ខន្ធបញ្ចកំ តត្ថ ឆន្ទរាគបដិនិស្សគ្គេន បដិនិស្សដ្ឋំ នាម ហោតិ. សព្ពាភិភុន្តិ សព្ពា ខន្ធាយតនធាតុយោ ច តយោ ភវេ ច អភិភវិត្វា ឋិតំ. សព្ពវិទុន្តិ តំ វុត្តប្បការំ សព្ពំ វិទិតំ បាកដំ កត្វា ឋិតំ. សព្ពេសុ ធម្មេសូតិ តេស្វេវ ធម្មេសុ តណ្ហាទិដ្ឋិលេបេហិ អនុបលិត្តំ. សព្ពញ្ជហន្តិ តទេវ សព្ពំ តត្ថ ឆន្ទរាគប្បហានេន ជហិត្វា ឋិតំ. តណ្ហក្ខយេ វិមុត្តន្តិ តណ្ហក្ខយសង្ខាតេ និព្ពានេ តទារម្មណាយ វិមុត្តិយា វិមុត្តំ. ទសមំ.

១១. មហាកប្បិនសុត្តវណ្ណនា

២៤៥. ឯកាទសមេ មហាកប្បិនោតិ ឯវំនាមកោ អភិញ្ញាពលប្បត្តោ អសីតិមហាសាវកានំ អព្ភន្តរោ មហាថេរោ. សោ កិរ គិហិកាលេ កុក្កុដវតីនគរេ តិយោជនសតិកំ រជ្ជំ អកាសិ. បច្ឆិមភវិកត្តា បន តថារូបំ សាសនំ សោតុំ ឱហិតសោតោ វិចរតិ. អថេកទិវសំ អមច្ចសហស្សបរិវុតោ ឧយ្យានកីឡិកំ អគមាសិ. តទា ច មជ្ឈិមទេសតោ ជង្ឃវាណិជា តំ នគរំ គន្ត្វា, ភណ្ឌំ បដិសាមេត្វា, ‘‘រាជានំ បស្សិស្សាមា’’តិ បណ្ណាការហត្ថា រាជកុលទ្វារំ គន្ត្វា, ‘‘រាជា ឧយ្យានំ គតោ’’តិ សុត្វា, ឧយ្យានំ គន្ត្វា, ទ្វារេ ឋិតា, បដិហារស្ស អារោចយិំសុ. អថ រញ្ញោ និវេទិតេ រាជា បក្កោសាបេត្វា និយ្យាតិតបណ្ណាការេ វន្ទិត្វា ឋិតេ, ‘‘តាតា, កុតោ អាគតត្ថា’’តិ? បុច្ឆិ. ‘‘សាវត្ថិតោ ទេវា’’តិ. ‘‘កច្ចិ វោ រដ្ឋំ សុភិក្ខំ, ធម្មិកោ រាជា’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘អត្ថិ បន តុម្ហាកំ ទេសេ កិញ្ចិ សាសន’’ន្តិ? ‘‘អត្ថិ, ទេវ, ន បន សក្កា ឧច្ឆិដ្ឋមុខេហិ កថេតុ’’ន្តិ. រាជា សុវណ្ណភិង្គារេន ឧទកំ ទាបេសិ. តេ មុខំ វិក្ខាលេត្វា ទសពលាភិមុខា អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហិត្វា, ‘‘ទេវ, អម្ហាកំ ទេសេ ពុទ្ធរតនំ នាម ឧប្បន្ន’’ន្តិ អាហំសុ. រញ្ញោ ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ វចនេ សុតមត្តេ សកលសរីរំ ផរមានា បីតិ ឧប្បជ្ជិ. តតោ ‘‘ពុទ្ធោតិ, តាតា, វទថា’’តិ? អាហ. ‘‘ពុទ្ធោតិ ទេវ វទាមា’’តិ. ឯវំ តិក្ខត្តុំ វទាបេត្វា, ‘‘ពុទ្ធោតិ បទំ អបរិមាណំ, នាស្ស សក្កា បរិមាណំ កាតុ’’ន្តិ តស្មិំយេវ បសន្នោ សតសហស្សំ ទត្វា បុន ‘‘អញ្ញំ កិំ សាសន’’ន្តិ? បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ ធម្មរតនំ នាម ឧប្បន្ន’’ន្តិ. តម្បិ សុត្វា តថេវ តិក្ខត្តុំ បដិញ្ញំ គហេត្វា អបរម្បិ សតសហស្សំ ទត្វា បុន ‘‘អញ្ញំ កិំ សាសន’’ន្តិ? បុច្ឆិ. ‘‘សង្ឃរតនំ ទេវ ឧប្បន្ន’’ន្តិ. តម្បិ សុត្វា តថេវ តិក្ខត្តុំ បដិញ្ញំ គហេត្វា អបរម្បិ សតសហស្សំ ទត្វា ទិន្នភាវំ បណ្ណេ លិខិត្វា, ‘‘តាតា, ទេវិយា សន្តិកំ គច្ឆថា’’តិ បេសេសិ. តេសុ គតេសុ អមច្ចេ បុច្ឆិ, ‘‘តាតា, ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ, តុម្ហេ កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘ទេវ តុម្ហេ កិំ កត្តុកាមា’’តិ? ‘‘អហំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘មយម្បិ បព្ពជិស្សាមា’’តិ. តេ សព្ពេបិ ឃរំ វា កុដុម្ពំ វា អនបលោកេត្វា យេ អស្សេ អារុយ្ហ គតា, តេហេវ និក្ខមិំសុ.

វាណិជា អនោជាទេវិយា សន្តិកំ គន្ត្វា បណ្ណំ ទស្សេសុំ. សា វាចេត្វា ‘‘រញ្ញា តុម្ហាកំ ពហូ កហាបណា ទិន្នា, កិំ តុម្ហេហិ កតំ, តាតា’’តិ? បុច្ឆិ. ‘‘បិយសាសនំ ទេវិ អានីត’’ន្តិ. ‘‘អម្ហេបិ សក្កា, តាតា, សុណាបេតុ’’ន្តិ. ‘‘សក្កា ទេវិ, ឧច្ឆិដ្ឋមុខេហិ បន វត្តុំ ន សក្កា’’តិ. សា សុវណ្ណភិង្គារេន ឧទកំ ទាបេសិ. តេ មុខំ វិក្ខាលេត្វា រញ្ញោ អារោចិតនយេនេវ អារោចេសុំ. សាបិ សុត្វា ឧប្បន្នបាមោជ្ជា តេនេវ នយេន ឯកេកស្មិំ បទេ តិក្ខត្តុំ បដិញ្ញំ គហេត្វា បដិញ្ញាគណនាយ តីណិ តីណិ កត្វា នវសតសហស្សានិ អទាសិ. វាណិជា សព្ពានិបិ ទ្វាទសសតសហស្សានិ លភិំសុ. អថ នេ ‘‘រាជា កហំ, តាតា’’តិ, បុច្ឆិ. ‘‘បព្ពជិស្សាមីតិ និក្ខន្តោ ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, តាតា, តុម្ហេ គច្ឆថា’’តិ តេ ឧយ្យោជេត្វា រញ្ញា សទ្ធិំ គតានំ អមច្ចានំ មាតុគាមេ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តុម្ហេ អត្តនោ សាមិកានំ គតដ្ឋានំ ជានាថ អម្មា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ជានាម អយ្យេ, រញ្ញា សទ្ធិំ ឧយ្យានកីឡិកំ គតា’’តិ. អាម គតា, តត្ថ បន គន្ត្វា, ‘‘ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ, ធម្មោ ឧប្បន្នោ, សង្ឃោ ឧប្បន្នោ’’តិ សុត្វា, ‘‘ទសពលស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមា’’តិ គតា. ‘‘តុម្ហេ កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘តុម្ហេ បន អយ្យេ កិំ កត្តុកាមា’’តិ? ‘‘អហំ បព្ពជិស្សាមិ, ន តេហិ វន្តវមនំ ជិវ្ហគ្គេ ឋបេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘យទិ ឯវំ, មយម្បិ បព្ពជិស្សាមា’’តិ សព្ពា រថេ យោជាបេត្វា និក្ខមិំសុ.

រាជាបិ អមច្ចសហស្សេន សទ្ធិំ គង្គាយ តីរំ បាបុណិ. តស្មិញ្ច សមយេ គង្គា បូរា ហោតិ. អថ នំ ទិស្វា, ‘‘អយំ គង្គា បូរា ចណ្ឌមច្ឆាកិណ្ណា, អម្ហេហិ សទ្ធិំ អាគតា ទាសា វា មនុស្សា វា នត្ថិ, យេ នោ នាវំ វា ឧឡុម្បំ វា កត្វា ទទេយ្យុំ, ឯតស្ស បន សត្ថុ គុណា នាម ហេដ្ឋា អវីចិតោ ឧបរិ យាវ ភវគ្គា បត្ថដា, សចេ ឯស សត្ថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ, ឥមេសំ អស្សានំ ខុរបិដ្ឋានិ មា តេមេន្តូ’’តិ ឧទកបិដ្ឋេន អស្សេ បក្ខន្ទាបេសុំ. ឯកអស្សស្សាបិ ខុរបិដ្ឋមត្តំ ន តេមិ, រាជមគ្គេន គច្ឆន្តា វិយ បរតីរំ បត្វា បុរតោ អញ្ញំ មហានទិំ បាបុណិំសុ. តត្ថ អញ្ញា សច្ចកិរិយា នត្ថិ, តាយ ឯវ សច្ចកិរិយាយ តម្បិ អឌ្ឍយោជនវិត្ថារំ នទិំ អតិក្កមិំសុ. អថ តតិយំ ចន្ទភាគំ នាម មហានទិំ បត្វា តម្បិ តាយ ឯវ សច្ចកិរិយាយ អតិក្កមិំសុ.

សត្ថាបិ តំទិវសំ បច្ចូសសមយេ មហាករុណាសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ លោកំ ឱលោកេន្តោ ‘‘អជ្ជ មហាកប្បិនោ តិយោជនសតិកំ រជ្ជំ បហាយ អមច្ចសហស្សបរិវារោ មម សន្តិកេ បព្ពជិតុំ អាគច្ឆតី’’តិ ទិស្វា, ‘‘មយា តេសំ បច្ចុគ្គមនំ កាតុំ យុត្ត’’ន្តិ បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា, ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា, បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ សយមេវ បត្តចីវរំ គហេត្វា, អាកាសេ ឧប្បតិត្វា ចន្ទភាគាយ នទិយា តីរេ តេសំ ឧត្តរណតិត្ថស្ស អភិមុខេ ឋានេ មហានិគ្រោធរុក្ខោ អត្ថិ, តត្ថ បល្លង្កេន និសីទិត្វា បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរស្មិយោ វិស្សជ្ជេសិ. តេ តេន តិត្ថេន ឧត្តរន្តា ច ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរស្មិយោ ឥតោ ចិតោ ច វិធាវន្តិយោ ឱលោកេន្តា ទសពលស្ស បុណ្ណចន្ទសស្សិរិកំ មុខំ ទិស្វា, ‘‘យំ សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស មយំ បព្ពជិតា, អទ្ធា សោ ឯសោ’’តិ ទស្សនេនេវ និដ្ឋំ គន្ត្វា ទិដ្ឋដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ឱនតា វន្ទមានា អាគម្ម សត្ថារំ វន្ទិំសុ. រាជា គោប្ផកេសុ គហេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ សទ្ធិំ អមច្ចសហស្សេន. សត្ថា តេសំ ធម្មំ កថេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សព្ពេ អរហត្តេ បតិដ្ឋាយ សត្ថារំ បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. សត្ថា ‘‘បុព្ពេ ឥមេ ចីវរទានស្ស ទិន្នត្តា អត្តនោ ចីវរានិ គហេត្វាវ អាគតា’’តិ សុវណ្ណវណ្ណំ ហត្ថំ បសារេត្វា, ‘‘ឯថ ភិក្ខវោ ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, ចរថ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ អាហ. សាវ តេសំ អាយស្មន្តានំ បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច អហោសិ, វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ សត្ថារំ បរិវារយិំសុ.

អនោជាបិ ទេវី រថសហស្សបរិវារា គង្គាតីរំ បត្វា រញ្ញោ អត្ថាយ អាភតំ នាវំ វា ឧឡុម្បំ វា អទិស្វា អត្តនោ ព្យត្តតាយ ចិន្តេសិ – ‘‘រាជា សច្ចកិរិយំ កត្វា គតោ ភវិស្សតិ, សោ បន សត្ថា ន កេវលំ តេសំយេវ អត្ថាយ និព្ពត្តោ, សចេ សោ សត្ថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ, អម្ហាកំ រថា មា ឧទកេ និមុជ្ជិំសូ’’តិ ឧទកបិដ្ឋេ រថេ បក្ខន្ទាបេសិ. រថានំ នេមិវដ្ដិមត្តម្បិ ន តេមិ. ទុតិយតតិយនទីបិ តេនេវ សច្ចការេន ឧត្តរមានាយេវ និគ្រោធរុក្ខមូលេ សត្ថារំ អទ្ទស. សត្ថា ‘‘ឥមាសំ អត្តនោ សាមិកេ បស្សន្តីនំ ឆន្ទរាគោ ឧប្បជ្ជិត្វា មគ្គផលានំ អន្តរាយំ ករេយ្យ, សោ ឯវំ កាតុំ ន សក្ខិស្សតី’’តិ យថា អញ្ញមញ្ញេ ន បស្សន្តិ, តថា អកាសិ. តា សព្ពាបិ តិត្ថតោ ឧត្តរិត្វា ទសពលំ វន្ទិត្វា និសីទិំសុ. សត្ថា តាសំ ធម្មំ កថេសិ, ទេសនាបរិយោសានេ សព្ពាបិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ អញ្ញមញ្ញេ បស្សិំសុ. សត្ថា ‘‘ឧប្បលវណ្ណា អាគច្ឆតូ’’តិ ចិន្តេសិ. ថេរី អាគន្ត្វា សព្ពា បព្ពាជេត្វា អាទាយ ភិក្ខុនីនំ ឧបស្សយំ គតា. សត្ថា ភិក្ខុសហស្សំ គហេត្វា អាកាសេន ជេតវនំ អគមាសិ. ឥមំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – ‘‘មហាកប្បិនោតិ ឯវំ នាមកោ អភិញ្ញាពលប្បត្តោ អសីតិមហាសាវកានំ អព្ភន្តរោ មហាថេរោ’’តិ.

ជនេតស្មិន្តិ ជនិតេ បជាយាតិ អត្ថោ. យេ គោត្តបដិសារិនោតិ យេ ‘‘មយំ វាសេដ្ឋា គោតមា’’តិ គោត្តំ បដិសរន្តិ បដិជានន្តិ, តេសំ ខត្តិយោ សេដ្ឋោតិ អត្ថោ. វិជ្ជាចរណសម្បន្នោតិ អដ្ឋហិ វិជ្ជាហិ ចេវ បន្នរសធម្មភេទេន ចរណេន ច សមន្នាគតោ. តបតីតិ វិរោចតិ. ឈាយី តបតិ ព្រាហ្មណោតិ ខីណាសវព្រាហ្មណោ ទុវិធេន ឈានេន ឈាយមានោ តបតិ វិរោចតិ. តស្មិំ បន ខណេ កាលុទាយិត្ថេរោ ទុវិធេន ឈានេន ឈាយមានោ អវិទូរេ និសិន្នោ ហោតិ. ពុទ្ធោ តបតីតិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធោ វិរោចតិ. សព្ពមង្គលគាថា កិរេសា. ភាតិករាជា កិរ ឯកំ បូជំ ការេត្វា អាចរិយកំ អាហ – ‘‘តីហិ រតនេហិ អមុត្តំ ឯកំ ជយមង្គលំ វទថា’’តិ. សោ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សម្មសិត្វា ឥមំ គាថំ វទន្តោ ‘‘ទិវា តបតិ អាទិច្ចោ’’តិ វត្វា អត្ថង្គមេន្តស្ស សូរិយស្ស អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហិ. ‘‘រត្តិមាភាតិ ចន្ទិមា’’តិ, ឧដ្ឋហន្តស្ស ចន្ទស្ស អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហិ. ‘‘សន្នទ្ធោ ខត្តិយោ តបតី’’តិ រញ្ញោ អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហិ. ‘‘ឈាយី តបតិ ព្រាហ្មណោ’’តិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហិ. ‘‘ពុទ្ធោ តបតិ តេជសា’’តិ វត្វា បន មហាចេតិយស្ស អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហិ. អថ នំ រាជា ‘‘មា ហត្ថំ ឱតារេហី’’តិ ឧក្ខិត្តស្មិំយេវ ហត្ថេ សហស្សំ ឋបេសិ. ឯកាទសមំ.

១២. សហាយកសុត្តវណ្ណនា

២៤៦. ទ្វាទសមេ ចិររត្តំសមេតិកាតិ ទីឃរត្តំ សំសន្ទិត្វា សមេត្វា ឋិតលទ្ធិនោ. តេ កិរ បញ្ចជាតិសតានិ ឯកតោវ វិចរិំសុ. សមេតិ នេសំ សទ្ធម្មោតិ ឥទានិ ឥមេសំ អយំ សាសនធម្មោ សំសន្ទតិ សមេតិ. ធម្មេ ពុទ្ធប្បវេទិតេតិ ពុទ្ធេន បវេទិតេ ធម្មេ ឯតេសំ សាសនធម្មោ សោភតីតិ អត្ថោ. សុវិនីតា កប្បិនេនាតិ អត្តនោ ឧបជ្ឈាយេន អរិយប្បវេទិតេ ធម្មេ សុដ្ឋុ វិនីតា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ. ទ្វាទសមំ.

ភិក្ខុសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ សារត្ថប្បកាសិនិយា សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

និទានវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.