២. វិភង្គសុត្តវណ្ណនា

២. ទុតិយេបិ វុត្តនយេនេវ សុត្តនិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – បឋមំ ឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គលានំ វសេន សង្ខេបតោ ទស្សិតំ, ឥទំ វិបញ្ចិតញ្ញូនំ វសេន វិត្ថារតោតិ. ឥមស្មិញ្ច បន សុត្តេ ចតស្សោ វល្លិហារកបុរិសូបមា វត្តព្ពា, តា វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តា ឯវ. យថា ហិ វល្លិហារកោ បុរិសោ វល្លិយា អគ្គំ ទិស្វា តទនុសារេន មូលំ បរិយេសន្តោ តំ ទិស្វា វល្លិំ មូលេ ឆេត្វា អាទាយ កម្មេ ឧបនេយ្យ, ឯវំ ភគវា វិត្ថារទេសនំ ទេសេន្តោ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស អគ្គភូតា ជរាមរណា បដ្ឋាយ យាវ មូលភូតំ អវិជ្ជាបទំ, តាវ ទេសនំ អាហរិត្វា បុន វដ្ដវិវដ្ដំ ទេសេន្តោ និដ្ឋបេសិ.

តត្រាយំ ជរាមរណាទីនំ វិត្ថារទេសនាយ អត្ថនិច្ឆយោ – ជរាមរណនិទ្ទេសេ តាវ តេសំ តេសន្តិ អយំ សង្ខេបតោ អនេកេសំ សត្តានំ សាធារណនិទ្ទេសោតិ វិញ្ញាតព្ពោ. យា ទេវទត្តស្ស ជរា, យា សោមទត្តស្សាតិ ឯវញ្ហិ ទិវសម្បិ កថេន្តស្ស នេវ សត្តា បរិយាទានំ គច្ឆន្តិ. ឥមេហិ បន ទ្វីហិ បទេហិ ន កោចិ សត្តោ អបរិយាទិន្នោ ហោតិ. តស្មា វុត្តំ, ‘‘អយំ សង្ខេបតោ អនេកេសំ សត្តានំ សាធារណនិទ្ទេសោ’’តិ. តម្ហិ តម្ហីតិ អយំ គតិជាតិវសេន អនេកេសំ សត្តនិកាយានំ សាធារណនិទ្ទេសោ. សត្តនិកាយេតិ សាធារណនិទ្ទេសេន និទ្ទិដ្ឋស្ស សរូបនិទស្សនំ. ជរា ជីរណតាតិអាទីសុ បន ជរាតិ សភាវនិទ្ទេសោ. ជីរណតាតិ អាការនិទ្ទេសោ. ខណ្ឌិច្ចន្តិអាទយោ តយោ កាលាតិក្កមេ កិច្ចនិទ្ទេសា, បច្ឆិមា ទ្វេ បកតិនិទ្ទេសា. អយញ្ហិ ជរាតិ ឥមិនា បទេន សភាវតោ ទីបិតា, តេនស្សាយំ សភាវនិទ្ទេសោ. ជីរណតាតិ ឥមិនា អាការតោ, តេនស្សាយំ អាការនិទ្ទេសោ. ខណ្ឌិច្ចន្តិ ឥមិនា កាលាតិក្កមេ ទន្តនខានំ ខណ្ឌិតភាវករណកិច្ចតោ. បាលិច្ចន្តិ ឥមិនា កេសលោមានំ បលិតភាវករណកិច្ចតោ. វលិត្តចតាតិ ឥមិនា មំសំ មិលាបេត្វា តចវលិភាវករណកិច្ចតោ ទីបិតា. តេនស្សា ឥមេ ខណ្ឌិច្ចន្តិអាទយោ តយោ កាលាតិក្កមេ កិច្ចនិទ្ទេសា. តេហិ ឥមេសំ វិការានំ ទស្សនវសេន បាកដីភូតា បាកដជរា ទស្សិតា. យថេវ ហិ ឧទកស្ស វា វាតស្ស វា អគ្គិនោ វា តិណរុក្ខាទីនំ សំភគ្គបលិភគ្គតាយ វា ឈាមតាយ វា គតមគ្គោ បាកដោ ហោតិ, ន ច សោ គតមគ្គោ តានេវ ឧទកាទីនិ, ឯវមេវ ជរាយ ទន្តាទីសុ ខណ្ឌិច្ចាទិវសេន គតមគ្គោ បាកដោ, ចក្ខុំ ឧម្មីលេត្វាបិ គយ្ហតិ ន ច ខណ្ឌិច្ចាទីនេវ ជរា. ន ហិ ជរា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា ហោតិ.

អាយុនោ សំហានិ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោតិ ឥមេហិ បន បទេហិ កាលាតិក្កមេយេវ អភិព្យត្តាយ អាយុក្ខយ-ចក្ខាទិឥន្ទ្រិយ-បរិបាកសញ្ញិតាយ បកតិយា ទីបិតា. តេនស្សិមេ បច្ឆិមា ទ្វេ បកតិនិទ្ទេសាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ យស្មា ជរំ បត្តស្ស អាយុ ហាយតិ, តស្មា ជរា ‘‘អាយុនោ សំហានី’’តិ ផលូបចារេន វុត្តា. យស្មា ច ទហរកាលេ សុប្បសន្នានិ សុខុមម្បិ អត្តនោ វិសយំ សុខេនេវ គណ្ហនសមត្ថានិ ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ ជរំ បត្តស្ស បរិបក្កានិ អាលុឡិតានិ អវិសទានិ, ឱឡារិកម្បិ អត្តនោ វិសយំ គហេតុំ អសមត្ថានិ ហោន្តិ, តស្មា ‘‘ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោ’’តិ ផលូបចារេនេវ វុត្តា.

សា បនាយំ ឯវំ និទ្ទិដ្ឋា សព្ពាបិ ជរា បាកដា បដិច្ឆន្នាតិ ទុវិធា ហោតិ. តត្ថ ទន្តាទីសុ ខណ្ឌាទិភាវទស្សនតោ រូបធម្មេសុ ជរា បាកដជរា នាម, អរូបធម្មេសុ បន ជរា តាទិសស្ស វិការស្ស អទស្សនតោ បដិច្ឆន្នជរា នាម. តត្ថ យ្វាយំ ខណ្ឌាទិភាវោ ទិស្សតិ, សោ តាទិសានំ ទន្តាទីនំ សុវិញ្ញេយ្យត្តា វណ្ណោយេវ, តំ ចក្ខុនា ទិស្វា មនោទ្វារេន ចិន្តេត្វា ‘‘ឥមេ ទន្តា ជរាយ បហដា’’តិ ជរំ ជានាតិ ឧទកដ្ឋានេ ពទ្ធានិ គោសីសាទីនិ ឱលោកេត្វា ហេដ្ឋា ឧទកស្ស អត្ថិភាវំ ជាននំ វិយ. បុន អវីចិ សវីចីតិ ឯវម្បិ ទុវិធា ហោតិ. តត្ថ មណិ-កនក-រជត-បវាឡចន្ទសូរិយាទីនំ វិយ មន្ទទសកាទីសុ បាណីនំ វិយ ច បុប្ផផលបល្លវាទីសុ ច អបាណីនំ វិយ អន្តរន្តរា វណ្ណវិសេសាទីនំ ទុវិញ្ញេយ្យត្តា ជរា អវីចិជរា នាម, និរន្តរជរាតិ អត្ថោ. តតោ អញ្ញេសុ បន យថាវុត្តេសុ អន្តរន្តរា វណ្ណវិសេសាទីនំ សុវិញ្ញេយ្យត្តា ជរា សវីចិជរា នាមាតិ វេទិតព្ពា.

ឥតោ បរំ តេសំ តេសន្តិអាទិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ចុតិ ចវនតាតិអាទីសុ បន ចុតីតិ ចវនកវសេន វុច្ចតិ, ឯកចតុបញ្ចក្ខន្ធសាមញ្ញវចនមេតំ. ចវនតាតិ ភាវវចនេន លក្ខណនិទស្សនំ. ភេទោតិ ចុតិក្ខន្ធានំ ភង្គុប្បត្តិបរិទីបនំ. អន្តរធានន្តិ ឃដស្សេវ ភិន្នស្ស ភិន្នានំ ចុតិក្ខន្ធានំ យេន កេនចិ បរិយាយេន ឋានាភាវបរិទីបនំ. មច្ចុ មរណន្តិ មច្ចុសង្ខាតំ មរណំ, តេន សមុច្ឆេទមរណាទីនិ និសេធេតិ. កាលោ នាម អន្តកោ, តស្ស កិរិយា កាលកិរិយា. ឯវំ តេន លោកសម្មុតិយា មរណំ ទីបេតិ.

ឥទានិ បរមត្ថេន ទីបេតុំ ខន្ធានំ ភេទោតិអាទិមាហ. បរមត្ថេន ហិ ខន្ធាយេវ ភិជ្ជន្តិ, ន សត្តោ នាម កោចិ មរតិ. ខន្ធេសុ បន ភិជ្ជមានេសុ សត្តោ មរតិ, ភិន្នេសុ មតោតិ វោហារោ ហោតិ. ឯត្ថ ច ចតុបញ្ចវោការវសេន ខន្ធានំ ភេទោ, ឯកវោការវសេន កឡេវរស្ស និក្ខេបោ. ចតុវោការវសេន ច ខន្ធានំ ភេទោ, សេសទ្វយវសេន កឡេវរស្ស និក្ខេបោ វេទិតព្ពោ. កស្មា? ភវទ្វយេបិ រូបកាយសង្ខាតស្ស កឡេវរស្ស សព្ភាវតោ. អថ វា យស្មា ចាតុមហារាជិកាទីសុ ខន្ធា ភិជ្ជន្តេវ, ន កិញ្ចិ និក្ខិបតិ, តស្មា តេសំ វសេន ខន្ធានំ ភេទោ, មនុស្សាទីសុ កឡេវរស្ស និក្ខេបោ. ឯត្ថ ច កឡេវរស្ស និក្ខេបការណតោ មរណំ ‘‘កឡេវរស្ស និក្ខេបោ’’តិ វុត្តន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥតិ អយញ្ច ជរា ឥទញ្ច មរណំ, ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេតិ ឥទំ ឧភយម្បិ ឯកតោ កត្វា ជរាមរណន្តិ កថីយតិ.

ជាតិនិទ្ទេសេ ជាតិ សញ្ជាតីតិអាទីសុ ជាយនដ្ឋេន ជាតិ, សា អបរិបុណ្ណាយតនវសេន យុត្តា. សញ្ជាយនដ្ឋេន សញ្ជាតិ, សា បរិបុណ្ណាយតនវសេន យុត្តា. ឱក្កមនដ្ឋេន ឱក្កន្តិ, សា អណ្ឌជជលាពុជវសេន យុត្តា. តេ ហិ អណ្ឌកោសញ្ច វត្ថិកោសញ្ច ឱក្កមន្តា បវិសន្តា វិយ បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តិ. អភិនិព្ពត្តនដ្ឋេន អភិនិព្ពត្តិ, សា សំសេទជឱបបាតិកវសេន យុត្តា. តេ ហិ បាកដាយេវ ហុត្វា និព្ពត្តន្តិ. អយំ តាវ វោហារទេសនា.

ឥទានិ បរមត្ថទេសនា ហោតិ. ខន្ធាយេវ ហិ បរមត្ថតោ បាតុភវន្តិ, ន សត្តោ. តត្ថ ច ខន្ធានន្តិ ឯកវោការភវេ ឯកស្ស, ចតុវោការភវេ ចតុន្នំ, បញ្ចវោការភវេ បញ្ចន្នម្បិ គហណំ វេទិតព្ពំ. បាតុភាវោតិ ឧប្បត្តិ. អាយតនានន្តិ ឯត្ថ តត្រ តត្រ ឧប្បជ្ជមានាយតនវសេន សង្គហោ វេទិតព្ពោ. បដិលាភោតិ សន្តតិយំ បាតុភាវោយេវ. បាតុភវន្តានេវ ហិ តានិ បដិលទ្ធានិ នាម ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ជាតីតិ ឥមិនា បទេន វោហារតោ បរមត្ថតោ ច ទេសិតាយ ជាតិយា និគមនំ ករោតីតិ.

ភវនិទ្ទេសេ កាមភវោតិ កម្មភវោ ច ឧបបត្តិភវោ ច. តត្ថ កម្មភវោ នាម កាមភវូបគកម្មមេវ. តញ្ហិ តត្ថ ឧបបត្តិភវស្ស ការណត្តា ‘‘សុខោ ពុទ្ធានំ ឧប្បាទោ (ធ. ប. ១៩៤) ទុក្ខោ បាបស្ស ឧច្ចយោ’’តិអាទីនិ (ធ. ប. ១១៧) វិយ ផលវោហារេន ភវោតិ វុត្តំ. ឧបបត្តិភវោ នាម តេន កម្មេន និព្ពត្តំ ឧបាទិណ្ណក្ខន្ធបញ្ចកំ. តញ្ហិ តត្ថ ភវតីតិ កត្វា ភវោតិ វុត្តំ. សព្ពថាបិ ឥទំ កម្មញ្ច ឧបបត្តិញ្ច ឧភយម្បេតមិធ ‘‘កាមភវោ’’តិ វុត្តំ. ឯស នយោ រូបារូបភវេសូតិ.

ឧបាទាននិទ្ទេសេ កាមុបាទានន្តិអាទីសុ វត្ថុកាមំ ឧបាទិយន្តិ ឯតេន, សយំ វា តំ ឧបាទិយតីតិ កាមុបាទានំ, កាមោ ច សោ ឧបាទានញ្ចាតិ កាមុបាទានំ. ឧបាទានន្តិ ទឡ្ហគ្គហណំ វុច្ចតិ. ទឡ្ហត្ថោ ហិ ឯត្ថ ឧបសទ្ទោ ឧបាយាសឧបកដ្ឋាទីសុ វិយ. បញ្ចកាមគុណិករាគស្សេតំ អធិវចនំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បនេតំ, ‘‘តត្ថ កតមំ កាមុបាទានំ? យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ’’តិ (ធ. ស. ១២២០; វិភ. ៩៣៨) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

តថា ទិដ្ឋិ ច សា ឧបាទានញ្ចាតិ ទិដ្ឋុបាទានំ. អថ វា ទិដ្ឋិំ ឧបាទិយតិ, ឧបាទិយន្តិ វា ឯតេន ទិដ្ឋិន្តិ ទិដ្ឋុបាទានំ. ឧបាទិយតិ ហិ បុរិមទិដ្ឋិំ ឧត្តរទិដ្ឋិ, ឧបាទិយន្តិ ច តាយ ទិដ្ឋិំ. យថាហ – ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ៣.២៧). សីលព្ពតុបាទានអត្តវាទុបាទានវជ្ជស្ស សព្ពទិដ្ឋិគតស្សេតំ អធិវចនំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនេតំ, ‘‘តត្ថ កតមំ ទិដ្ឋុបាទានំ? នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិ (ធ. ស. ១២២១) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

តថា សីលព្ពតមុបាទិយន្តិ ឯតេន, សយំ វា តំ ឧបាទិយតិ, សីលព្ពតញ្ច តំ ឧបាទានញ្ចាតិ វា សីលព្ពតុបាទានំ. គោសីលគោវតាទីនិ ហិ ‘‘ឯវំ សុទ្ធី’’តិ (ធ. ស. ១២២២; វិភ. ៩៣៨) អភិនិវេសតោ សយមេវ ឧបាទានានីតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនេតំ, ‘‘តត្ថ កតមំ សីលព្ពតុបាទានំ? ឥតោ ពហិទ្ធា សមណព្រាហ្មណានំ សីលេន សុទ្ធី’’តិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ, ឧបាទិយន្តិ ឯតេនាតិ ឧបាទានំ, កិំ វទន្តិ ឧបាទិយន្តិ វា? អត្តានំ. អត្តនោ វាទុបាទានំ អត្តវាទុបាទានំ. អត្តវាទមត្តមេវ វា អត្តាតិ ឧបាទិយន្តិ ឯតេនាតិ អត្តវាទុបាទានំ. វីសតិវត្ថុកាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា ឯតំ អធិវចនំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនេតំ, ‘‘តត្ថ កតមំ អត្តវាទុបាទានំ? ឥធ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី’’តិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

តណ្ហានិទ្ទេសេ រូបតណ្ហា…បេ… ធម្មតណ្ហាតិ ឯតំ ចក្ខុទ្វារាទីសុ ជវនវីថិយា បវត្តាយ តណ្ហាយ ‘‘សេដ្ឋិបុត្តោ ព្រាហ្មណបុត្តោ’’តិ ឯវមាទីសុ បិតិតោ នាមំ វិយ បិតិសទិសារម្មណតោ នាមំ. ឯត្ថ ច រូបារម្មណា តណ្ហា, រូបេ តណ្ហាតិ រូបតណ្ហា. សា កាមរាគភាវេន រូបំ អស្សាទេន្តី បវត្តមានា កាមតណ្ហា, សស្សតទិដ្ឋិសហគតរាគភាវេន ‘‘រូបំ និច្ចំ ធុវំ សស្សត’’ន្តិ ឯវំ អស្សាទេន្តី បវត្តមានា ភវតណ្ហា, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតរាគភាវេន ‘‘រូបំ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ បេច្ច ន ភវតី’’តិ ឯវំ អស្សាទេន្តី បវត្តមានា វិភវតណ្ហាតិ រូបតណ្ហា ឯវំ តិវិធា ហោតិ. យថា ច រូបតណ្ហា, តថា សទ្ទតណ្ហាទយោបីតិ ឯវំ តានិ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ ហោន្តិ. តានិ អជ្ឈត្តរូបាទីសុ អដ្ឋារស, ពហិទ្ធារូបាទីសុ អដ្ឋារសាតិ ឆត្តិំស. ឥតិ អតីតានិ ឆត្តិំស, អនាគតានិ ឆត្តិំស, បច្ចុប្បន្នានិ ឆត្តិំសាតិ ឯវំ អដ្ឋសតំ តណ្ហាវិចរិតានិ ហោន្តិ. ‘‘អជ្ឈត្តិកស្ស ឧបាទាយ អស្មីតិ ហោតិ, ឥត្ថស្មីតិ ហោតី’’តិ (វិភ. ៩៧៣) វា ឯវមាទីនិ អជ្ឈត្តិករូបាទិនិស្សិតានិ អដ្ឋារស, ‘‘ពាហិរស្ស ឧបាទាយ ឥមិនា អស្មីតិ ហោតិ, ឥមិនា ឥត្ថស្មីតិ ហោតី’’តិ (វិភ. ៩៧៥) វា ឯវមាទីនិ ពាហិររូបាទិនិស្សិតានិ អដ្ឋារសាតិ ឆត្តិំស, ឥតិ អតីតានិ ឆត្តិំស, អនាគតានិ ឆត្តិំស, បច្ចុប្បន្នានិ ឆត្តិំសាតិ ឯវម្បិ អដ្ឋសតំ តណ្ហាវិចរិតានិ ហោន្តិ. បុន សង្គហេ ករិយមានេ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ ឆឡេវ តណ្ហាកាយា តិស្សោយេវ កាមតណ្ហាទយោ ហោន្តីតិ. ឯវំ –

‘‘និទ្ទេសត្ថេន និទ្ទេស, វិត្ថារា វិត្ថារស្ស ច;

បុន សង្គហតោ តណ្ហា, វិញ្ញាតព្ពា វិភាវិនា’’តិ.

វេទនានិទ្ទេសេ វេទនាកាយាតិ វេទនាសមូហា. ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា…បេ… មនោសម្ផស្សជាវេទនាតិ ឯតំ ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សជាវេទនា អត្ថិ កុសលា, អត្ថិ អកុសលា, អត្ថិ អព្យាកតា’’តិ ឯវំ វិភង្គេ (វិភ. ៣៤) អាគតត្តា ចក្ខុទ្វារាទីសុ បវត្តានំ កុសលាកុសលាព្យាកតវេទនានំ ‘‘សារិបុត្តោ មន្តាណិបុត្តោ’’តិ ឯវមាទីសុ មាតិតោ នាមំ វិយ មាតិសទិសតោ វត្ថុតោ នាមំ. វចនត្ថោ បនេត្ថ – ចក្ខុសម្ផស្សហេតុ ជាតា វេទនា ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនាតិ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថ. អយំ តាវេត្ថ សព្ពសង្គាហិកា កថា. វិបាកវសេន បន ចក្ខុទ្វារេ ទ្វេ ចក្ខុវិញ្ញាណានិ, ទ្វេ មនោធាតុយោ, តិស្សោ មនោវិញ្ញាណធាតុយោតិ ឯតាហិ សម្បយុត្តវសេន វេទនា វេទិតព្ពា. ឯសេវ នយោ សោតទ្វារាទីសុ. មនោទ្វារេ មនោវិញ្ញាណធាតុសម្បយុត្តាវ.

ផស្សនិទ្ទេសេ ចក្ខុសម្ផស្សោតិ ចក្ខុម្ហិ សម្ផស្សោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ចក្ខុសម្ផស្សោ…បេ… កាយសម្ផស្សោតិ ឯត្តាវតា ច កុសលាកុសលវិបាកា បញ្ចវត្ថុកា ទស ផស្សា វុត្តា ហោន្តិ. មនោសម្ផស្សោតិ ឥមិនា សេសពាវីសតិលោកិយវិបាកមនសម្បយុត្តា ផស្សា.

សឡាយតននិទ្ទេសេ ចក្ខាយតនន្តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ ខន្ធនិទ្ទេសេ ចេវ អាយតននិទ្ទេសេ ច វុត្តមេវ.

នាមរូបនិទ្ទេសេ នមនលក្ខណំ នាមំ. រុប្បនលក្ខណំ រូបំ. វិភជនេ បនស្ស វេទនាតិ វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញាតិ សញ្ញាក្ខន្ធោ, ចេតនា ផស្សោ មនសិការោតិ សង្ខារក្ខន្ធោ វេទិតព្ពោ. កាមញ្ច អញ្ញេបិ សង្ខារក្ខន្ធសង្គហិតា ធម្មា សន្តិ, ឥមេ បន តយោ សព្ពទុព្ពលេសុបិ ចិត្តេសុ សន្តិ, តស្មា ឯតេសំយេវ វសេនេត្ថ សង្ខារក្ខន្ធោ ទស្សិតោ. ចត្តារោ ច មហាភូតាតិ ឯត្ថ ចត្តារោតិ គណនបរិច្ឆេទោ. មហាភូតាតិ បថវីអាបតេជវាយានមេតំ អធិវចនំ. យេន បន ការណេន តានិ មហាភូតានីតិ វុច្ចន្តិ, យោ ចេត្ថ អញ្ញោ វិនិច្ឆយនយោ, សោ សព្ពោ វិសុទ្ធិមគ្គេ រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសេ វុត្តោ. ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយាតិ ឯត្ថ បន ចតុន្នន្តិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ, ចត្តារិ មហាភូតានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបាទាយាតិ ឧបាទិយិត្វា, គហេត្វាតិ អត្ថោ. និស្សាយាតិបិ ឯកេ. ‘‘វត្តមាន’’ន្តិ អយញ្ចេត្ថ បាឋសេសោ. សមូហត្ថេ វា ឯតំ សាមិវចនំ, ចតុន្នំ មហាភូតានំ សមូហំ ឧបាទាយ វត្តមានំ រូបន្តិ ឯត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ សព្ពថាបិ យានិ ច ចត្តារិ បថវីអាទីនិ មហាភូតានិ, យញ្ច ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ វត្តមានំ ចក្ខាយតនាទិភេទេន អភិធម្មបាឡិយមេវ វុត្តំ តេវីសតិវិធំ រូបំ, តំ សព្ពម្បិ រូបន្តិ វេទិតព្ពំ.

វិញ្ញាណនិទ្ទេសេ ចក្ខុវិញ្ញាណន្តិ ចក្ខុម្ហិ វិញ្ញាណំ, ចក្ខុតោ វា ជាតំ វិញ្ញាណន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. ឯវំ សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានិ. ឥតរំ បន មនោយេវ វិញ្ញាណន្តិ មនោវិញ្ញាណំ. ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជិតតេភូមកវិបាកចិត្តស្សេតំ អធិវចនំ.

សង្ខារនិទ្ទេសេ អភិសង្ខរណលក្ខណោ សង្ខារោ. វិភជនេ បនស្ស កាយសង្ខារោតិ កាយតោ បវត្តសង្ខារោ. កាយទ្វារេ ចោបនវសេន បវត្តានំ កាមាវចរកុសលតោ អដ្ឋន្នំ, អកុសលតោ ទ្វាទសន្នន្តិ វីសតិយា កាយសញ្ចេតនានមេតំ អធិវចនំ. វចីសង្ខារោតិ វចនតោ បវត្តសង្ខារោ, វចីទ្វារេ វចនភេទវសេន បវត្តានំ វីសតិយា ឯវ វចីសញ្ចេតនានមេតំ អធិវចនំ. ចិត្តសង្ខារោតិ ចិត្តតោ បវត្តសង្ខារោ, កាយវចីទ្វារេ ចោបនំ អកត្វា រហោ និសីទិត្វា ចិន្តេន្តស្ស បវត្តានំ លោកិយកុសលាកុសលវសេន ឯកូនតិំសមនោសញ្ចេតនានមេតំ អធិវចនំ.

អវិជ្ជានិទ្ទេសេ ទុក្ខេ អញ្ញាណន្តិ ទុក្ខសច្ចេ អញ្ញាណំ, មោហស្សេតំ អធិវចនំ. ឯស នយោ ទុក្ខសមុទយេ អញ្ញាណន្តិអាទីសុ. តត្ថ ចតូហិ ការណេហិ ទុក្ខេ អញ្ញាណំ វេទិតព្ពំ អន្តោគធតោ វត្ថុតោ អារម្មណតោ បដិច្ឆាទនតោ ច. តថា ហិ តំ ទុក្ខសច្ចបរិយាបន្នត្តា ទុក្ខេ អន្តោគធំ, ទុក្ខសច្ចញ្ចស្ស និស្សយបច្ចយភាវេន វត្ថុ, អារម្មណបច្ចយភាវេន អារម្មណំ, ទុក្ខសច្ចំ ឯតំ បដិច្ឆាទេតិ តស្ស យាថាវលក្ខណបដិវេធនិវារណេន ញាណប្បវត្តិយា ចេត្ថ អប្បទានេន.

ទុក្ខសមុទយេ អញ្ញាណំ តីហិ ការណេហិ វេទិតព្ពំ វត្ថុតោ អារម្មណតោ បដិច្ឆាទនតោ ច. និរោធេ បដិបទាយ ច អញ្ញាណំ ឯកេនេវ ការណេន វេទិតព្ពំ បដិច្ឆាទនតោ. និរោធបដិបទានញ្ហិ បដិច្ឆាទកមេវ អញ្ញាណំ តេសំ យាថាវលក្ខណបដិវេធនិវារណេន តេសុ ច ញាណប្បវត្តិយា អប្បទានេន. ន បន តំ តត្ថ អន្តោគធំ តស្មិំ សច្ចទ្វយេ អបរិយាបន្នត្តា, ន តស្ស តំ សច្ចទ្វយំ វត្ថុ អសហជាតត្តា, នារម្មណំ, តទារព្ភ អប្បវត្តនតោ. បច្ឆិមញ្ហិ សច្ចទ្វយំ គម្ភីរត្តា ទុទ្ទសំ, ន តត្ថ អន្ធភូតំ អញ្ញាណំ បវត្តតិ. បុរិមំ បន វចនីយត្តេន សភាវលក្ខណស្ស ទុទ្ទសត្តា គម្ភីរំ, តត្ថ វិបល្លាសគាហវសេន បវត្តតិ.

អបិច ‘‘ទុក្ខេ’’តិ ឯត្តាវតា សង្គហតោ វត្ថុតោ អារម្មណតោ កិច្ចតោ ច អវិជ្ជា ទីបិតា. ‘‘ទុក្ខសមុទយេ’’តិ ឯត្តាវតា វត្ថុតោ អារម្មណតោ កិច្ចតោ ច. ‘‘ទុក្ខនិរោធេ ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយា’’តិ ឯត្តាវតា កិច្ចតោ. អវិសេសតោ បន ‘‘អញ្ញាណ’’ន្តិ ឯតេន សភាវតោ និទ្ទិដ្ឋាតិ ញាតព្ពា.

ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេតិ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ. និរោធោ ហោតីតិ អនុប្បាទោ ហោតិ. អបិចេត្ថ សព្ពេហេវ តេហិ និរោធបទេហិ និព្ពានំ ទេសិតំ. និព្ពានញ្ហិ អាគម្ម តេ តេ ធម្មា និរុជ្ឈន្តិ, តស្មា តំ តេសំ តេសំ និរោធោតិ វុច្ចតិ. ឥតិ ភគវា ឥមស្មិំ សុត្តេ ទ្វាទសហិ បទេហិ វដ្ដវិវដ្ដំ ទេសេន្តោ អរហត្តនិកូដេនេវ ទេសនំ និដ្ឋបេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ វុត្តនយេនេវ បញ្ចសតា ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសូតិ.

វិភង្គសុត្តំ ទុតិយំ.