១. បឋមវគ្គោ

១. បឋមកស្សបសុត្តវណ្ណនា

៨២. ទេវបុត្តសំយុត្តស្ស បឋមេ ទេវបុត្តោតិ ទេវានញ្ហិ អង្កេ និព្ពត្តា បុរិសា ទេវបុត្តា នាម, ឥត្ថិយោ ទេវធីតរោ នាម ហោន្តិ. នាមវសេន អបាកដាវ ‘‘អញ្ញតរា ទេវតា’’តិ វុច្ចតិ, បាកដោ ‘‘ឥត្ថន្នាមោ ទេវបុត្តោ’’តិ. តស្មា ហេដ្ឋា ‘‘អញ្ញតរា ទេវតា’’តិ វត្វា ឥធ ‘‘ទេវបុត្តោ’’តិ វុត្តំ. អនុសាសន្តិ អនុសិដ្ឋិំ. អយំ កិរ ទេវបុត្តោ ភគវតា សម្ពោធិតោ សត្តមេ វស្សេ យមកបាដិហារិយំ កត្វា តិទសបុរេ វស្សំ ឧបគម្ម អភិធម្មំ ទេសេន្តេន ឈានវិភង្គេ – ‘‘ភិក្ខូតិ សមញ្ញាយ ភិក្ខុ, បដិញ្ញាយ ភិក្ខូ’’តិ (វិភ. ៥១០). ឯវំ ភិក្ខុនិទ្ទេសំ កថិយមានំ អស្សោសិ. ‘‘ឯវំ វិតក្កេថ, មា ឯវំ វិតក្កយិត្ថ, ឯវំ មនសិករោថ, មា ឯវំ មនសាកត្ថ. ឥទំ បជហថ, ឥទំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរថា’’តិ (បារា. ១៩). ឯវរូបំ បន ភិក្ខុឱវាទំ ភិក្ខុអនុសាសនំ ន អស្សោសិ. សោ តំ សន្ធាយ – ‘‘ភិក្ខុំ ភគវា បកាសេសិ, នោ ច ភិក្ខុនោ អនុសាស’’ន្តិ អាហ.

តេន ហីតិ យស្មា មយា ភិក្ខុនោ អនុសិដ្ឋិ ន បកាសិតាតិ វទសិ, តស្មា. តញ្ញេវេត្ថ បដិភាតូតិ តុយ្ហេវេសា អនុសិដ្ឋិបកាសនា ឧបដ្ឋាតូតិ. យោ ហិ បញ្ហំ កថេតុកាមោ ហោតិ, ន ច សក្កោតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ សំសន្ទិត្វា កថេតុំ. យោ វា ន កថេតុកាមោ ហោតិ, សក្កោតិ បន កថេតុំ. យោ វា នេវ កថេតុកាមោ ហោតិ, កថេតុំ ន ច សក្កោតិ. សព្ពេសម្បិ តេសំ ភគវា បញ្ហំ ភារំ ន ករោតិ. អយំ បន ទេវបុត្តោ កថេតុកាមោ ចេវ, សក្កោតិ ច កថេតុំ. តស្មា តស្សេវ ភារំ ករោន្តោ ភគវា ឯវមាហ. សោបិ បញ្ហំ កថេសិ.

តត្ថ សុភាសិតស្ស សិក្ខេថាតិ សុភាសិតំ សិក្ខេយ្យ, ចតុសច្ចនិស្សិតំ ទសកថាវត្ថុនិស្សិតំ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយនិស្សិតំ ចតុព្ពិធំ វចីសុចរិតមេវ សិក្ខេយ្យ. សមណូបាសនស្ស ចាតិ សមណេហិ ឧបាសិតព្ពំ សមណូបាសនំ នាម អដ្ឋតិំសភេទំ កម្មដ្ឋានំ, តម្បិ សិក្ខេយ្យ ភាវេយ្យាតិ អត្ថោ. ពហុស្សុតានំ វា ភិក្ខូនំ ឧបាសនម្បិ សមណូបាសនំ. តម្បិ ‘កិំ, ភន្តេ, កុសល’’ន្តិអាទិនា បញ្ហបុច្ឆនេន បញ្ញាវុទ្ធត្ថំ សិក្ខេយ្យ. ចិត្តវូបសមស្ស ចាតិ អដ្ឋសមាបត្តិវសេន ចិត្តវូបសមំ សិក្ខេយ្យ. ឥតិ ទេវបុត្តេន តិស្សោ សិក្ខា កថិតា ហោន្តិ. បុរិមបទេន ហិ អធិសីលសិក្ខា កថិតា, ទុតិយបទេន អធិបញ្ញាសិក្ខា, ចិត្តវូបសមេន អធិចិត្តសិក្ខាតិ ឯវំ ឥមាយ គាថាយ សកលម្បិ សាសនំ បកាសិតមេវ ហោតិ. បឋមំ.

២. ទុតិយកស្សបសុត្តវណ្ណនា

៨៣. ទុតិយេ ឈាយីតិ ទ្វីហិ ឈានេហិ ឈាយី. វិមុត្តចិត្តោតិ កម្មដ្ឋានវិមុត្តិយា វិមុត្តចិត្តោ. ហទយស្សានុបត្តិន្តិ អរហត្តំ. លោកស្សាតិ សង្ខារលោកស្ស. អនិស្សិតោតិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អនិស្សិតោ, តណ្ហាទិដ្ឋិយោ វា អនិស្សិតោ. តទានិសំសោតិ អរហត្តានិសំសោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អរហត្តានិសំសោ ភិក្ខុ អរហត្តំ បត្ថេន្តោ ឈាយី ភវេយ្យ, សុវិមុត្តចិត្តោ ភវេយ្យ, លោកស្ស ឧទយព្ពយំ ញត្វា អនិស្សិតោ ភវេយ្យ. តន្តិធម្មោ បន ឥមស្មិំ សាសនេ បុព្ពភាគោតិ. ទុតិយំ.

៣-៤. មាឃសុត្តាទិវណ្ណនា

៨៤. តតិយេ មាឃោតិ សក្កស្សេតំ នាមំ. ស្វេវ វត្តេន អញ្ញេ អភិភវិត្វា ទេវិស្សរិយំ បត្តោតិ វត្រភូ, វត្រនាមកំ វា អសុរំ អភិភវតីតិ វត្រភូ. តតិយំ.

៨៥. ចតុត្ថំ វុត្តត្ថមេវ. ចតុត្ថំ.

៥. ទាមលិសុត្តវណ្ណនា

៨៦. បញ្ចមេ ន តេនាសីសតេ ភវន្តិ តេន ការណេន យំ កិញ្ចិ ភវំ ន បត្ថេតិ. អាយតបគ្គហោ នាមេស ទេវបុត្តោ, ខីណាសវស្ស កិច្ចវោសានំ នត្ថិ. ខីណាសវេន ហិ អាទិតោ អរហត្តប្បត្តិយា វីរិយំ កតំ, អបរភាគេ មយា អរហត្តំ បត្តន្តិ មា តុណ្ហី ភវតុ, តថេវ វីរិយំ ទឡ្ហំ ករោតុ បរក្កមតូតិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហ.

អថ ភគវា ‘‘អយំ ទេវបុត្តោ ខីណាសវស្ស កិច្ចវោសានំ អកថេន្តោ មម សាសនំ អនិយ្យានិកំ កថេតិ, កិច្ចវោសានមស្ស កថេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា នត្ថិ កិច្ចន្តិអាទិមាហ. តីសុ កិរ បិដកេសុ អយំ គាថា អសំកិណ្ណា. ភគវតា ហិ អញ្ញត្ថ វីរិយស្ស ទោសោ នាម ទស្សិតោ នត្ថិ. ឥធ បន ឥមំ ទេវបុត្តំ បដិពាហិត្វា ‘‘ខីណាសវេន បុព្ពភាគេ អាសវក្ខយត្ថាយ អរញ្ញេ វសន្តេន កម្មដ្ឋានំ អាទាយ វីរិយំ កតំ, អបរភាគេ សចេ ឥច្ឆតិ, ករោតុ, នោ ចេ ឥច្ឆតិ, យថាសុខំ វិហរតូ’’តិ ខីណាសវស្ស កិច្ចវោសានទស្សនត្ថំ ឯវមាហ. តត្ថ គាធន្តិ បតិដ្ឋំ. បញ្ចមំ.

៦. កាមទសុត្តវណ្ណនា

៨៧. ឆដ្ឋេ ទុក្ករន្តិ អយំ កិរ ទេវបុត្តោ បុព្ពយោគាវចរោ ពហលកិលេសតាយ សប្បយោគេន កិលេសេ វិក្ខម្ភេន្តោ សមណធម្មំ កត្វា បុព្ពូបនិស្សយមន្ទតាយ អរិយភូមិំ អប្បត្វាវ កាលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តោ. សោ ‘‘តថាគតស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ទុក្ករភាវំ អារោចេស្សាមី’’តិ អាគន្ត្វា ឯវមាហ. តត្ថ ទុក្ករន្តិ ទសបិ វស្សានិ…បេ… សដ្ឋិបិ យទេតំ ឯកន្តបរិសុទ្ធស្ស សមណធម្មស្ស ករណំ នាម, តំ ទុក្ករំ. សេខាតិ សត្ត សេខា. សីលសមាហិតាតិ សីលេន សមាហិតា សមុបេតា. ឋិតត្តាតិ បតិដ្ឋិតសភាវា. ឯវំ បុច្ឆិតបញ្ហំ វិស្សជ្ជេត្វា ឥទានិ ឧបរិបញ្ហសមុដ្ឋាបនត្ថំ អនគារិយុបេតស្សាតិអាទិមាហ. តត្ថ អនគារិយុបេតស្សាតិ អនគារិយំ និគ្គេហភាវំ ឧបេតស្ស. សត្តភូមិកេបិ ហិ បាសាទេ វសន្តោ ភិក្ខុ វុឌ្ឍតរេន អាគន្ត្វា ‘‘មយ្ហំ ឥទំ បាបុណាតី’’តិ វុត្តេ បត្តចីវរំ អាទាយ និក្ខមតេវ. តស្មា ‘‘អនគារិយុបេតោ’’តិ វុច្ចតិ. តុដ្ឋីតិ ចតុបច្ចយសន្តោសោ. ភាវនាយាតិ ចិត្តវូបសមភាវនាយ.

តេ ឆេត្វា មច្ចុនោ ជាលន្តិ យេ រត្តិន្ទិវំ ឥន្ទ្រិយូបសមេ រតា, តេ ទុស្សមាទហំ ចិត្តំ សមាទហន្តិ. យេ ច សមាហិតចិត្តា, តេ ចតុបច្ចយសន្តោសំ បូរេន្តា ន កិលមន្តិ. យេ សន្តុដ្ឋា, តេ សីលំ បូរេន្តា ន កិលមន្តិ. យេ សីលេ បតិដ្ឋិតា សត្ត សេខា, តេ អរិយា មច្ចុនោ ជាលសង្ខាតំ កិលេសជាលំ ឆិន្ទិត្វា គច្ឆន្តិ. ទុគ្គមោតិ ‘‘សច្ចមេតំ, ភន្តេ, យេ ឥន្ទ្រិយូបសមេ រតា, តេ ទុស្សមាទហំ សមាទហន្តិ…បេ… យេ សីលេ បតិដ្ឋិតា, តេ មច្ចុនោ ជាលំ ឆិន្ទិត្វា គច្ឆន្តិ’’. កិំ ន គច្ឆិស្សន្តិ? អយំ បន ទុគ្គមោ ភគវា វិសមោ មគ្គោតិ អាហ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អរិយមគ្គោ នេវ ទុគ្គមោ ន វិសមោ, បុព្ពភាគបដិបទាយ បនស្ស ពហូ បរិស្សយា ហោន្តិ. តស្មា ឯវំ វុត្តោ. អវំសិរាតិ ញាណសិរេន អធោសិរា ហុត្វា បបតន្តិ. អរិយមគ្គំ អារោហិតុំ អសមត្ថតាយេវ ច តេ អនរិយមគ្គេ បបតន្តីតិ ច វុច្ចន្តិ. អរិយានំ សមោ មគ្គោតិ ស្វេវ មគ្គោ អរិយានំ សមោ ហោតិ. វិសមេ សមាតិ វិសមេបិ សត្តកាយេ សមាយេវ. ឆដ្ឋំ.

៧. បញ្ចាលចណ្ឌសុត្តវណ្ណនា

៨៨. សត្តមេ សម្ពាធេតិ នីវរណសម្ពាធំ កាមគុណសម្ពាធន្តិ ទ្វេ សម្ពាធា. តេសុ ឥធ នីវរណសម្ពាធំ អធិប្បេតំ. ឱកាសន្តិ ឈានស្សេតំ នាមំ. បដិលីននិសភោតិ បដិលីនសេដ្ឋោ. បដិលីនោ នាម បហីនមានោ វុច្ចតិ. យថាហ – ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បដិលីនោ ហោតិ. ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អស្មិមានោ បហីនោ ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំកតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ’’តិ (អ. និ. ៤.៣៨; មហានិ. ៨៧). បច្ចលត្ថំសូតិ បដិលភិំសុ. សម្មា តេតិ យេ និព្ពានបត្តិយា សតិំ បដិលភិំសុ, តេ លោកុត្តរសមាធិនាបិ សុសមាហិតាតិ មិស្សកជ្ឈានំ កថិតំ. សត្តមំ.

៨. តាយនសុត្តវណ្ណនា

៨៩. អដ្ឋមេ បុរាណតិត្ថករោតិ បុព្ពេ តិត្ថករោ. ឯត្ថ ច តិត្ថំ នាម ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ, តិត្ថករោ នាម តាសំ ឧប្បាទកោ សត្ថា. សេយ្យថិទំ នន្ទោ, វច្ឆោ, កិសោ, សំកិច្ចោ. បុរាណាទយោ បន តិត្ថិយា នាម. អយំ បន ទិដ្ឋិំ ឧប្បាទេត្វា កថំ សគ្គេ និព្ពត្តោតិ? កម្មវាទិតាយ. ឯស កិរ ឧបោសថភត្តាទីនិ អទាសិ, អនាថានំ វត្តំ បដ្ឋបេសិ, បតិស្សយេ អកាសិ, បោក្ខរណិយោ ខណាបេសិ, អញ្ញម្បិ ពហុំ កល្យាណំ អកាសិ. សោ តស្ស និស្សន្ទេន សគ្គេ និព្ពត្តោ, សាសនស្ស បន និយ្យានិកភាវំ ជានាតិ. សោ តថាគតស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា សាសនានុច្ឆវិកា វីរិយប្បដិសំយុត្តា គាថា វក្ខាមីតិ អាគន្ត្វា ឆិន្ទ សោតន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ ឆិន្ទាតិ អនិយមិតអាណត្តិ. សោតន្តិ តណ្ហាសោតំ. បរក្កម្មាតិ បរក្កមិត្វា វីរិយំ កត្វា. កាមេតិ កិលេសកាមេបិ វត្ថុកាមេបិ. បនុទាតិ នីហរ. ឯកត្តន្តិ ឈានំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កាមេ អជហិត្វា មុនិ ឈានំ ន ឧបបជ្ជតិ, ន បដិលភតីតិ អត្ថោ. កយិរា ចេ កយិរាថេនន្តិ យទិ វីរិយំ ករេយ្យ, ករេយ្យាថ, តំ វីរិយំ ន ឱសក្កេយ្យ. ទឡ្ហមេនំ បរក្កមេតិ ទឡ្ហំ ឯនំ ករេយ្យ. សិថិលោ ហិ បរិព្ពាជោតិ សិថិលគហិតា បព្ពជ្ជា. ភិយ្យោ អាកិរតេ រជន្តិ អតិរេកំ ឧបរិ កិលេសរជំ អាកិរតិ. អកតំ ទុក្កដំ សេយ្យោតិ ទុក្កដំ អកតមេវ សេយ្យោ. យំ កិញ្ចីតិ ន កេវលំ ទុក្កដំ កត្វា កតសាមញ្ញមេវ, អញ្ញម្បិ យំ កិញ្ចិ សិថិលំ កតំ ឯវរូបមេវ ហោតិ. សំកិលិដ្ឋន្តិ ទុក្ករការិកវតំ. ឥមស្មិំ ហិ សាសនេ បច្ចយហេតុ សមាទិន្នធុតង្គវតំ សំកិលិដ្ឋមេវ. សង្កស្សរន្តិ សង្កាយ សរិតំ, ‘‘ឥទម្បិ ឥមិនា កតំ ភវិស្សតិ, ឥទម្បិ ឥមិនា’’តិ ឯវំ អាសង្កិតបរិសង្កិតំ. អាទិព្រហ្មចរិយិកាតិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស អាទិភូតា បុព្ពបធានភូតា. អដ្ឋមំ.

៩. ចន្ទិមសុត្តវណ្ណនា

៩០. នវមេ ចន្ទិមាតិ ចន្ទវិមានវាសី ទេវបុត្តោ. សព្ពធីតិ សព្ពេសុ ខន្ធអាយតនាទីសុ. លោកានុកម្បកាតិ តុយ្ហម្បិ ឯតស្សបិ តាទិសា ឯវ. សន្តរមានោវាតិ តុរិតោ វិយ. បមុញ្ចសីតិ អតីតត្ថេ វត្តមានវចនំ. នវមំ.

១០. សូរិយសុត្តវណ្ណនា

៩១. ទសមេ សូរិយោតិ សូរិយវិមានវាសី ទេវបុត្តោ. អន្ធការេតិ ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិនិវារណេន អន្ធភាវករណេ. វិរោចតីតិ វេរោចនោ. មណ្ឌលីតិ មណ្ឌលសណ្ឋានោ. មា, រាហុ, គិលី ចរមន្តលិក្ខេតិ អន្តលិក្ខេ ចរំ សូរិយំ, រាហុ, មា គិលីតិ វទតិ. កិំ បនេស តំ គិលតីតិ? អាម, គិលតិ. រាហុស្ស ហិ អត្តភាវោ មហា, ឧច្ចត្តនេន អដ្ឋយោជនសតាធិកានិ ចត្តារិ យោជនសហស្សានិ, ពាហន្តរមស្ស ទ្វាទសយោជនសតានិ, ពហលត្តេន ឆ យោជនសតានិ, សីសំ នវ យោជនសតំ, នលាដំ តិយោជនសតំ, ភមុកន្តរំ បណ្ណាសយោជនំ, មុខំ ទ្វិយោជនសតំ, ឃានំ តិយោជនសតំ, មុខាធានំ តិយោជនសតគម្ភីរំ ហត្ថតលបាទតលានិ បុថុលតោ ទ្វិយោជនសតានិ. អង្គុលិបព្ពានិ បណ្ណាស យោជនានិ. សោ ចន្ទិមសូរិយេ វិរោចមានេ ទិស្វា ឥស្សាបកតោ តេសំ គមនវីថិំ ឱតរិត្វា មុខំ វិវរិត្វា តិដ្ឋតិ. ចន្ទវិមានំ សូរិយវិមានំ វា តិយោជនសតិកេ មហានរកេ បក្ខិត្តំ វិយ ហោតិ. វិមានេ អធិវត្ថា ទេវតា មរណភយតជ្ជិតា ឯកប្បហារេនេវ វិរវន្តិ. សោ បន វិមានំ កទាចិ ហត្ថេន ឆាទេតិ, កទាចិ ហនុកស្ស ហេដ្ឋា បក្ខិបតិ, កទាចិ ជិវ្ហាយ បរិមជ្ជតិ, កទាចិ អវគណ្ឌការកំ ភុញ្ជន្តោ វិយ កបោលន្តរេ ឋបេតិ. វេគំ បន វារេតុំ ន សក្កោតិ. សចេ វារេស្សាមីតិ គណ្ឌកំ កត្វា តិដ្ឋេយ្យ, មត្ថកំ តស្ស ភិន្ទិត្វា និក្ខមេយ្យ, អាកឌ្ឍិត្វា វា នំ ឱនមេយ្យ. តស្មា វិមានេន សហេវ គច្ឆតិ. បជំ មមន្តិ ចន្ទិមសូរិយា កិរ ទ្វេបិ ទេវបុត្តា មហាសមយសុត្តកថនទិវសេ សោតាបត្តិផលំ បត្តា. តេន ភគវា ‘‘បជំ មម’’ន្តិ អាហ, បុត្តោ មម ឯសោតិ អត្ថោ. ទសមំ.

បឋមោ វគ្គោ.