២. ទុតិយវគ្គោ

១. វតបទសុត្តវណ្ណនា

២៥៧. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ វតបទានីតិ វតកោដ្ឋាសានិ. សមត្តានីតិ បរិបុណ្ណានិ. សមាទិន្នានីតិ គហិតានិ. កុលេ ជេដ្ឋាបចាយីតិ កុលជេដ្ឋកានំ មហាបិតា មហាមាតា ចូឡបិតា ចូឡមាតា មាតុលោ មាតុលានីតិអាទីនំ អបចិតិការកោ. សណ្ហវាចោតិ បិយមុទុមធុរវាចោ. មុត្តចាគោតិ វិស្សដ្ឋចាគោ. បយតបាណីតិ ទេយ្យធម្មទានត្ថាយ សទា ធោតហត្ថោ. វោស្សគ្គរតោតិ វោស្សជ្ជនេ រតោ. យាចយោគោតិ បរេហិ យាចិតព្ពារហោ, យាចយោគោតិ វា យាចយោគេនេវ យុត្តោ. ទានសំវិភាគរតោតិ ទានេ ច សំវិភាគេ ច រតោ. បឋមំ.

២. សក្កនាមសុត្តវណ្ណនា

២៥៨. ទុតិយេ មនុស្សភូតោតិ មគធរដ្ឋេ មចលគាមេ មនុស្សភូតោ. អាវសថំ អទាសីតិ ចតុមហាបថេ មហាជនស្ស អាវសថំ ការេត្វា អទាសិ. សហស្សម្បិ អត្ថានន្តិ សហស្សម្បិ ការណានំ, ជនសហស្សេន វា វចនសហស្សេន វា ឱសារិតេ ‘‘អយំ ឥមស្ស អត្ថោ, អយំ ឥមស្ស អត្ថោ’’តិ ឯកបទេ ឋិតោវ វិនិច្ឆិនតិ. ទុតិយំ.

៣. មហាលិសុត្តវណ្ណនា

២៥៩. តតិយេ ឧបសង្កមីតិ ‘‘សក្កោ ទេវរាជាតិ កថេន្តិ, អត្ថិ នុ ខោ សោ សក្កោ, យេន សោ ទិដ្ឋបុព្ពោតិ ឥមមត្ថំ ទសពលំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ឧបសង្កមិ. តញ្ច បជានាមីតិ ពហុវចនេ ឯកវចនំ, តេ ច ធម្មេ បជានាមីតិ អត្ថោ. សក្កោ កិរ អនន្តរេ អត្តភាវេ មគធរដ្ឋេ មចលគាមេ មឃោ នាម មាណវោ អហោសិ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ, ពោធិសត្តចរិយា វិយ ច តស្ស ចរិយា អហោសិ. សោ តេត្តិំស បុរិសេ គហេត្វា កល្យាណមកាសិ. ឯកទិវសំ អត្តនោវ បញ្ញាយ ឧបបរិក្ខិត្វា គាមមជ្ឈេ មហាជនស្ស សន្និបតិតដ្ឋានេ កចវរំ ឧភតោបស្សេសុ អបព្យូហិត្វា តំ ឋានំ រមណីយំ អកាសិ. បុន តត្ថេវ មណ្ឌបំ ការេសិ. បុន គច្ឆន្តេ កាលេ សាលំ ការេសិ. គាមតោ ច និក្ខមិត្វា គាវុតម្បិ អឌ្ឍយោជនម្បិ តិគាវុតម្បិ យោជនម្បិ វិចរិត្វា តេហិ សហាយេហិ សទ្ធិំ វិសមំ សមំ អកាសិ. តេ សព្ពេវ ឯកច្ឆន្ទា តត្ថ តត្ថ សេតុយុត្តដ្ឋានេ សេតុំ, មណ្ឌបសាលាបោក្ខរណិមាលាវច្ឆរោបនបទីនំ យុត្តដ្ឋានេសុ មណ្ឌបសាលាបោក្ខរណិមាលាវច្ឆរោបនាទីនិ ករោន្តា ពហុំ បុញ្ញមកំសុ. មឃោ សត្ត វតបទានិ បូរេត្វា កាយស្ស ភេទា សទ្ធិំ សហាយេហិ តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តិ. តំ សព្ពំ ភគវា ជានាតិ. តេនាហ – យេសំ ធម្មានំ សមាទិន្នត្តា សក្កោ សក្កត្តំ អជ្ឈគា, តញ្ច បជានាមីតិ. អយំ សក្កស្ស សក្កត្តាធិគមេ សង្ខេបកថា, វិត្ថារោ បន សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ សក្កបណ្ហវណ្ណនាយំ វុត្តោ. តតិយំ.

៤. ទលិទ្ទសុត្តវណ្ណនា

២៦០. ចតុត្ថេ មនុស្សទលិទ្ទោតិ មនុស្សអធនោ. មនុស្សកបណោតិ មនុស្សការុញ្ញតំ បត្តោ. មនុស្សវរាកោតិ មនុស្សលាមកោ. តត្រាតិ តស្មិំ ឋានេ, តស្មិំ វា អតិរោចនេ. ឧជ្ឈាយន្តីតិ អវជ្ឈាយន្តិ លាមកតោ ចិន្តេន្តិ. ខិយន្តីតិ កថេន្តិ បកាសេន្តិ. វិបាចេន្តីតិ តត្ថ តត្ថ កថេន្តិ វិត្ថារេន្តិ. ឯសោ ខោ មារិសាតិ ឯត្ថ អយមនុបុព្ពិកថា – សោ កិរ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ កាសិរដ្ឋេ ពារាណសិរាជា ហុត្វា សមុស្សិតទ្ធជបដាកនានាលង្ការេន សុដ្ឋុ អលង្កតំ នគរំ បទក្ខិណំ អកាសិ អត្តនោ សិរិសម្បត្តិយា សមាកឌ្ឍិតនេត្តេន ជនកាយេន សមុល្លោកិយមានោ. តស្មិញ្ច សមយេ ឯកោ បច្ចេកពុទ្ធោ គន្ធមាទនបព្ពតា អាគម្ម តស្មិំ នគរេ បិណ្ឌាយ ចរតិ, សន្តិន្ទ្រិយោ សន្តមានសោ ឧត្តមទមថសមន្នាគតោ. មហាជនោបិ រាជគតំ ចិត្តីការំ បហាយ បច្ចេកពុទ្ធមេវ ឱលោកេសិ. រាជា – ‘‘ឥទានិ ឥមស្មិំ ជនកាយេ ឯកោបិ មំ ន ឱលោកេតិ. កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ? ឱលោកេន្តោ បច្ចេកពុទ្ធំ អទ្ទស. សោបិ បច្ចេកពុទ្ធោ មហល្លកោ ហោតិ បច្ឆិមវយេ ឋិតោ. ចីវរានិបិស្ស ជិណ្ណានិ, តតោ តតោ សុត្តានិ គឡន្តិ. រញ្ញោ សតសហស្សាធិកានិ ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ បូរិតបារមិំ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា ចិត្តបសាទមត្តំ វា ហត្ថំ បសារេត្វា វន្ទនមត្តំ វា នាហោសិ. សោ រាជា ‘‘បព្ពជិតោ មញ្ញេ ឯស ឧសូយាយ មំ ន ឱលោកេតី’’តិ កុជ្ឈិត្វា ‘‘ក្វាយំ កុដ្ឋិចីវរានិ បារុតោ’’តិ និដ្ឋុភិត្វា បក្កាមិ. តស្ស កម្មស្ស វិបាកេន មហានិរយេ និព្ពត្តិត្វា វិបាកាវសេសេន មនុស្សលោកំ អាគច្ឆន្តោ រាជគហេ បរមកបណាយ ឥត្ថិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. គហិតកាលតោ បដ្ឋាយ សា ឥត្ថី កញ្ជិកមត្តម្បិ ឧទរបូរំ នាលត្ថ. តស្ស កុច្ឆិគតស្សេវ កណ្ណនាសា វិលីនា, សង្ខបលិតកុដ្ឋី ហុត្វា មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តោ. មាតាបិតរោ នាម ទុក្ករការិកា ហោន្តិ, តេនស្ស មាតា យាវ កបាលំ គហេត្វា ចរិតុំ ន សក្កោតិ, តាវស្ស កញ្ជិកម្បិ ឧទកម្បិ អាហរិត្វា អទាសិ. ភិក្ខាយ ចរិតុំ សមត្ថកាលេ បនស្ស កបាលំ ហត្ថេ ទត្វា ‘‘បញ្ញាយិស្សសិ សកេន កម្មេនា’’តិ បក្កាមិ.

អថស្ស តតោ បដ្ឋាយ សកលសរីរតោ មំសានិ ឆិជ្ជិត្វា ឆិជ្ជិត្វា បតន្តិ, យូសំ បគ្ឃរតិ, មហាវេទនា វត្តន្តិ. យំ យំ រច្ឆំ និស្សាយ សយតិ, សព្ពរត្តិំ មហារវេន រវតិ. តស្ស ការុញ្ញបរិទេវិតសទ្ទេន សកលវីថិយំ មនុស្សា សព្ពរត្តិំ និទ្ទំ ន លភន្តិ. តស្ស តតោ បដ្ឋាយ សុខសយិតេ បពោធេតីតិ សុប្បពុទ្ធោត្វេវ នាមំ ឧទបាទិ. អថាបរេន សមយេន ភគវតិ រាជគហំ សម្បត្តេ នាគរា សត្ថារំ និមន្តេត្វា នគរមជ្ឈេ មហាមណ្ឌបំ កត្វា ទានំ អទំសុ. សុប្បពុទ្ធោបិ កុដ្ឋី គន្ត្វា ទានគ្គមណ្ឌបស្ស អវិទូរេ និសីទិ. នាគរា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន បរិវិសន្តា តស្សាបិ យាគុភត្តំ អទំសុ. តស្ស បណីតភោជនំ ភុត្តស្ស ចិត្តំ ឯកគ្គំ អហោសិ. សត្ថា ភត្តកិច្ចាវសានេ អនុមោទនំ កត្វា សច្ចានិ ទីបេសិ, សុប្បពុទ្ធោ និសិន្នដ្ឋានេ និសិន្នោវ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ. សត្ថា ឧដ្ឋាយ វិហារំ គតោ. សោបិ ចុម្ពដំ អារុយ្ហ កបាលមាទាយ ទណ្ឌមោលុព្ភ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ វិព្ភន្តាយ គាវិយា ជីវិតា វោរោបិតោ មត្តិកបាតិំ ភិន្ទិត្វា សុវណ្ណបាតិំ បដិលភន្តោ វិយ ទុតិយចិត្តវារេ ទេវលោកេ និព្ពត្តោ អត្តនោ បុញ្ញំ និស្សាយ អញ្ញេ ទេវេ អតិក្កម្ម វិរោចិត្ថ. តំ ការណំ ទស្សេន្តោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ឯសោ ខោ មារិសាតិអាទិមាហ.

សទ្ធាតិ មគ្គេនាគតសទ្ធា. សីលញ្ច យស្ស កល្យាណន្តិ កល្យាណសីលំ នាម អរិយសាវកស្ស អរិយកន្តសីលំ វុច្ចតិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អរិយសាវកស្ស ឯកសីលម្បិ អកន្តំ នាម នត្ថិ, ឥមស្មិំ បនត្ថេ ភវន្តរេបិ អប្បហីនំ បញ្ចសីលំ អធិប្បេតំ. ចតុត្ថំ.

៥. រាមណេយ្យកសុត្តវណ្ណនា

២៦១. បញ្ចមេ អារាមចេត្យាតិ អារាមចេតិយានិ. វនចេត្យាតិ វនចេតិយានិ. ឧភយត្ថាបិ ចិត្តីកតដ្ឋេន ចេត្យំ វេទិតព្ពំ. មនុស្សរាមណេយ្យស្សាតិ មនុស្សរមណីយភាវស្ស. ឥទានិ មនុស្សរមណីយកវសេន ភូមិរមណីយកំ ទស្សេន្តោ គាមេ វាតិអាទិមាហ. បញ្ចមំ.

៦. យជមានសុត្តវណ្ណនា

២៦២. ឆដ្ឋេ យជមានានន្តិ យជន្តានំ. តទា កិរ អង្គមគធវាសិកា មនុស្សា អនុសំវច្ឆរំ សប្បិមធុផាណិតាទីសុ អគ្គំ គហេត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ ទារូនំ សដ្ឋិមត្តេ សកដភារេ រាសិំ កត្វា អគ្គិំ ទត្វា បជ្ជលិតកាលេ ‘‘មហាព្រហ្មុនោ យជាមា’’តិ តំ សព្ពំ បក្ខិបន្តិ. ‘‘ឯកវារំ បក្ខិត្តំ សហស្សគុណផលំ ទេតី’’តិ នេសំ លទ្ធិ. សក្កោ ទេវរាជា ‘‘សព្ពេបិមេ សព្ពអគ្គានិ គហេត្វា ‘មហាព្រហ្មុនោ យជាមា’តិ អគ្គិម្ហិ ឈាបេន្តិ. អផលំ ករោន្តិ, មយិ បស្សន្តេ មា នស្សន្តុ, យថា ពុទ្ធស្ស ចេវ សង្ឃស្ស ច ទត្វា ពហុំ បុញ្ញំ បសវន្តិ, ឯវំ ករិស្សាមី’’តិ ទារុរាសិំ ជលាបេត្វា ឱលោកេន្តេសុ មនុស្សេសុ បុណ្ណមទិវសេ ព្រហ្មត្តភាវំ មាបេត្វា មហាជនស្ស បស្សន្តស្សេវ ចន្ទមណ្ឌលំ ភិន្ទិត្វា និក្ខន្តោ វិយ អហោសិ. មហាជនោ ទិស្វា ‘‘ឥមំ យញ្ញំ បដិគ្គហេតុំ មហាព្រហ្មា អាគច្ឆតី’’តិ ជណ្ណុកេហិ ភូមិយំ បតិដ្ឋាយ, អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ នមស្សមានោ អដ្ឋាសិ. ព្រាហ្មណា អាហំសុ ‘‘តុម្ហេ ‘មយំ តក្កេន កថេមា’តិ មញ្ញថ, ឥទានិ បស្សថ, អយំ វោ ព្រហ្មា សហត្ថា យញ្ញំ បដិគ្គហេតុំ អាគច្ឆតី’’តិ. សក្កោ អាគន្ត្វា ទារុចិតកមត្ថកេ អាកាសេ ឋត្វា ‘‘កស្សាយំ សក្ការោ’’តិ បុច្ឆិ? តុម្ហាកំ, ភន្តេ, បដិគ្គណ្ហថ នោ យញ្ញន្តិ. តេន ហិ អាគច្ឆថ, មា តុលំ ឆឌ្ឌេត្វា ហត្ថេន តុលយិត្ថ, អយំ សត្ថា ធុរវិហារេ វសតិ, តំ បុច្ឆិស្សាម ‘‘កស្ស ទិន្នំ មហប្ផលំ ហោតី’’តិ? ឧភយរដ្ឋវាសិនោ គហេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បុច្ឆន្តោ ឯវមាហ.

តត្ថ បុញ្ញបេក្ខានន្តិ បុញ្ញំ ឥច្ឆន្តានំ បុញ្ញត្ថិកានំ. ឱបធិកំ បុញ្ញន្តិ ឧបធិវិបាកំ បុញ្ញំ. សង្ឃេ ទិន្នំ មហប្ផលន្តិ អរិយសង្ឃេ ទិន្នំ វិប្ផារវន្តំ ហោតិ. ទេសនាវសានេ ចតុរាសីតិបាណសហស្សានិ អមតបានំ បិវិំសុ. តតោ បដ្ឋាយ មនុស្សា សព្ពានិ អគ្គទានានិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អទំសុ. ឆដ្ឋំ.

៧. ពុទ្ធវន្ទនាសុត្តវណ្ណនា

២៦៣. សត្តមេ ឧដ្ឋេហីតិ ឧដ្ឋហ, ឃដ, វាយម. វិជិតសង្គាមាតិ រាគាទីនញ្ចេវ ទ្វាទសយោជនិកស្ស ច មារពលស្ស ជិតត្តា ភគវន្តំ ឯវំ អាលបតិ. បន្នភារាតិ ឱរោបិតខន្ធកិលេសាភិសង្ខារភារ. បន្នរសាយ រត្តិន្តិ បន្នរសាយ បុណ្ណមាយ រត្តិំ. សត្តមំ.

៨. គហដ្ឋវន្ទនាសុត្តវណ្ណនា

២៦៤. អដ្ឋមេ បុថុទ្ទិសាតិ ចតស្សោ ទិសា ចតស្សោ អនុទិសា ច. ភុម្មាតិ ភូមិវាសិនោ. ចិររត្តសមាហិតេតិ ឧបចារប្បនាហិ ចិររត្តសមាហិតចិត្តេ. វន្ទេតិ វន្ទាមិ. ព្រហ្មចរិយបរាយណេតិ ទសបិ វស្សានិ វីសតិបិ វស្សានិ…បេ… សដ្ឋិបិ វស្សានិ អាបាណកោដិកំ ឯកសេយ្យំ ឯកភត្តន្តិអាទិកំ សេដ្ឋចរិយំ ព្រហ្មចរិយំ ចរមានេតិ អត្ថោ. បុញ្ញករាតិ ចតុបច្ចយទានំ កុសុម្ភសុមនបូជា ទីបសហស្សជាលន្តិ ឯវមាទិបុញ្ញការកា. សីលវន្តោតិ ឧបាសកត្តេ បតិដ្ឋាយ បញ្ចហិបិ ទសហិបិ សីលេហិ សមន្នាគតា. ធម្មេន ទារំ បោសេន្តីតិ ឧមង្គភិន្ទនាទីនិ អកត្វា ធម្មិកេហិ កសិគោរក្ខវណិជ្ជាទីហិ បុត្តទារំ បោសេន្តិ. បមុខោ រថមារុហីតិ ទេវានំ បមុខោ សេដ្ឋោ រថំ អារុហិ. អដ្ឋមំ.

៩. សត្ថារវន្ទនាសុត្តវណ្ណនា

២៦៥. នវមេ ភគវន្តំ នមស្សតីតិ ឯកំសំ ឧត្តរិយំ ទុកុលំ កត្វា, ព្រហ្មជាណុកោ ហុត្វា សិរសិ អញ្ជលិំ ឋបេត្វា នមស្សតិ. សោ យក្ខោតិ សោ សក្កោ. អនោមនាមន្តិ សព្ពគុណេហិ ឱមកភាវស្ស នត្ថិតាយ សព្ពគុណនេមិត្តកេហិ នាមេហិ អនោមនាមំ. អវិជ្ជាសមតិក្កមាតិ ចតុសច្ចបដិច្ឆាទិកាយ វដ្ដមូលកអវិជ្ជាយ សមតិក្កមេន. សេក្ខាតិ សត្ត សេក្ខា. អបចយារាមាតិ វដ្ដវិទ្ធំសនេ រតា. សិក្ខរេតិ សិក្ខន្តិ. នវមំ.

១០. សង្ឃវន្ទនាសុត្តវណ្ណនា

២៦៦. ទសមេ អជ្ឈភាសីតិ កស្មា ឯស បុនប្បុនំ ឯវំ ភាសតីតិ? សក្កស្ស កិរ ទេវរញ្ញោ សទ្ទោ មធុរោ, សុផសិតំ ទន្តាវរណំ, កថនកាលេ សុវណ្ណកិង្កិណិកសទ្ទោ វិយ និច្ឆរតិ. តំ បុនប្បុនំ សោតុំ លភិស្សាមីតិ ភាសតិ. បូតិទេហសយាតិ បូតិម្ហិ មាតុសរីរេ វា, អត្តនោយេវ វា សរីរំ អវត្ថរិត្វា សយនតោ បូតិទេហសយា. និមុគ្គា កុណបម្ហេតេតិ ទសមាសេ មាតុកុច្ឆិសង្ខាតេ កុណបស្មិំ ឯតេ និមុគ្គា. ឯតំ តេសំ បិហយាមីតិ ឯតេសំ ឯតំ បិហយាមិ បត្ថយាមិ. ន តេ សំ កោដ្ឋេ ឱបេន្តីតិ ន តេ សំ សន្តកំ ធញ្ញំ កោដ្ឋេ បក្ខិបន្តិ. ន ហិ ឯតេសំ ធញ្ញំ អត្ថិ. ន កុម្ភីតិ ន កុម្ភិយំ. ន កឡោបិយន្តិ ន បច្ឆិយំ. បរនិដ្ឋិតមេសានាតិ បរេសំ និដ្ឋិតំ បរឃរេ បក្កំ ភិក្ខាចារវត្តេន ឯសមានា គវេសមានា. តេនាតិ ឯវំ បរិយិដ្ឋេន. សុព្ពតាតិ ទសបិ…បេ… សដ្ឋិបិ វស្សានិ សុសមាទិន្នសុន្ទរវតា.

សុមន្តមន្តិនោតិ ធម្មំ សជ្ឈាយិស្សាម, ធុតង្គំ សមាទិយិស្សាម, អមតំ បរិភុញ្ជិស្សាម, សមណធម្មំ ករិស្សាមាតិ ឯវំ សុភាសិតភាសិនោ. តុណ្ហីភូតា សមញ្ចរាតិ តិយាមរត្តិំ អសនិឃោសេន ឃោសិតា វិយ ធម្មំ កថេន្តាបិ តុណ្ហីភូតា សមំ ចរន្តិយេវ នាម. កស្មា? និរត្ថកវចនស្សាភាវា. បុថុមច្ចា ចាតិ ពហុសត្តា ច អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធា. អត្តទណ្ឌេសុ និព្ពុតាតិ បរវិហេឋនត្ថំ គហិតទណ្ឌេសុ សត្តេសុ និព្ពុតា វិស្សដ្ឋទណ្ឌា. សាទានេសុ អនាទានាតិ សគហណេសុ សត្តេសុ ច ភវយោនិអាទីនំ ឯកកោដ្ឋាសស្សាបិ អគហិតត្តា អគហណា. ទសមំ.

ទុតិយោ វគ្គោ.