១០. យក្ខសំយុត្តំ

១. ឥន្ទកសុត្តវណ្ណនា

២៣៥. យក្ខសំយុត្តស្ស បឋមេ ឥន្ទកស្សាតិ ឥន្ទកូដនិវាសិនោ យក្ខស្ស. យក្ខតោ ហិ កូដេន, កូដតោ ច យក្ខេន នាមំ លទ្ធំ. រូបំ ន ជីវន្តិ វទន្តីតិ យទិ ពុទ្ធា រូបំ ជីវន្តិ ន វទន្តិ, យទិ រូបំ សត្តោ បុគ្គលោតិ ឯវំ ន វទន្តីតិ អត្ថោ. កថំ ន្វយន្តិ កថំ នុ អយំ? កុតស្ស អដ្ឋីយកបិណ្ឌមេតីតិ អស្ស សត្តស្ស អដ្ឋិយកបិណ្ឌញ្ច កុតោ អាគច្ឆតិ? ឯត្ថ ច អដ្ឋិគ្គហណេន តីណិ អដ្ឋិសតានិ, យកបិណ្ឌគ្គហណេន នវ មំសបេសិសតានិ គហិតានិ. យទិ រូបំ ន ជីវោ, អថស្ស ឥមានិ ច អដ្ឋីនិ ឥមា ច មំសបេសិយោ កុតោ អាគច្ឆន្តីតិ បុច្ឆតិ. កថំ ន្វយំ សជ្ជតិ គព្ភរស្មិន្តិ កេន នុ ការណេន អយំ សត្តោ មាតុកុច្ឆិស្មិំ សជ្ជតិ លគ្គតិ, តិដ្ឋតីតិ? បុគ្គលវាទី កិរេស យក្ខោ, ‘‘ឯកប្បហារេនេវ សត្តោ មាតុកុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តតី’’តិ គហេត្វា គព្ភសេយ្យកសត្តស្ស មាតា មច្ឆមំសាទីនិ ខាទតិ, សព្ពានិ ឯករត្តិវាសេន បចិត្វា ផេណំ វិយ វិលីយន្តិ. យទិ រូបំ សត្តោ ន ភវេយ្យ, ឯវមេវ វិលីយេយ្យាតិ លទ្ធិយា ឯវមាហ. អថស្ស ភគវា – ‘‘ន មាតុកុច្ឆិស្មិំ ឯកប្បហារេនេវ និព្ពត្តតិ, អនុបុព្ពេន បន វឌ្ឍតី’’តិ ទស្សេន្តោ បឋមំ កលលំ ហោតីតិអាទិមាហ. តត្ថ បឋមន្តិ បឋមេន បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន សទ្ធិំ តិស្សោតិ វា ផុស្សោតិ វា នាមំ នត្ថិ, អថ ខោ តីហិ ជាតិឧណ្ណំសូហិ កតសុត្តគ្គេ សណ្ឋិតតេលពិន្ទុប្បមាណំ កលលំ ហោតិ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘តិលតេលស្ស យថា ពិន្ទុ, សប្បិមណ្ឌោ អនាវិលោ;

ឯវំ វណ្ណប្បដិភាគំ, កលលំ សម្បវុច្ចតី’’តិ.

កលលា ហោតិ អព្ពុទន្តិ តស្មា កលលា សត្តាហច្ចយេន មំសធោវនឧទកវណ្ណំ អព្ពុទំ នាម ហោតិ, កលលន្តិ នាមំ អន្តរធាយតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘សត្តាហំ កលលំ ហោតិ, បរិបក្កំ សមូហតំ;

វិវដ្ដមានំ តព្ភាវំ, អព្ពុទំ នាម ជាយតី’’តិ.

អព្ពុទា ជាយតេ បេសីតិ តស្មាបិ អព្ពុទា សត្តាហច្ចយេន វិលីនតិបុសទិសា បេសិ នាម សញ្ជាយតិ. សា មរិចផាណិតេន ទីបេតព្ពា. គាមទារិកា ហិ សុបក្កានិ មរិចានិ គហេត្វា សាដកន្តេ ភណ្ឌិកំ កត្វា បីឡេត្វា មណ្ឌំ អាទាយ កបាលេ បក្ខិបិត្វា អាតបេ ឋបេន្តិ, តំ សុក្ខមានំ សព្ពភាគេហិ មុច្ចតិ. ឯវរូបា បេសិ ហោតិ, អព្ពុទន្តិ នាមំ អន្តរធាយតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘សត្តាហំ អព្ពុទំ ហោតិ, បរិបក្កំ សមូហតំ;

វិវដ្ដមានំ តព្ភាវំ, បេសិ នាម បជាយតី’’តិ.

បេសិ និព្ពត្តតី ឃនោតិ តតោ បេសិតោ សត្តាហច្ចយេន កុក្កុដណ្ឌសណ្ឋានោ ឃនោ នាម មំសបិណ្ឌោ និព្ពត្តតិ, បេសីតិ នាមំ អន្តរធាយតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘សត្តាហំ បេសិ ភវតិ, បរិបក្កំ សមូហតំ;

វិវដ្ដមានំ តព្ភាវំ, ឃនោតិ នាម ជាយតិ.

‘‘យថា កុក្កុដិយា អណ្ឌំ, សមន្តា បរិមណ្ឌលំ;

ឯវំ ឃនស្ស សណ្ឋានំ, និព្ពត្តំ កម្មបច្ចយា’’តិ.

ឃនា បសាខា ជាយន្តីតិ បញ្ចមេ សត្តាហេ ទ្វិន្នំ ហត្ថបាទានំ សីសស្ស ចត្ថាយ បញ្ច បីឡកា ជាយន្តិ, យំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘បញ្ចមេ, ភិក្ខវេ, សត្តាហេ បញ្ច បីឡកា សណ្ឋហន្តិ កម្មតោ’’តិ.

ឥតោ បរំ ឆដ្ឋសត្តមាទីនិ សត្តាហានិ អតិក្កម្ម ទេសនំ សង្ខិបិត្វា ទ្វាចត្តាលីសេ សត្តាហេ បរិណតកាលំ គហេត្វា ទស្សេន្តោ កេសាតិអាទិមាហ. តត្ថ កេសា លោមា នខាបិ ចាតិ ទ្វាចត្តាលីសេ សត្តាហេ ឯតានិ ជាយន្តិ.

តេន សោ តត្ថ យាបេតីតិ តស្ស ហិ នាភិតោ ឧដ្ឋិតោ នាឡោ មាតុ ឧទរបដលេន ឯកាពទ្ធោ ហោតិ, សោ ឧប្បលទណ្ឌកោ វិយ ឆិទ្ទោ, តេន អាហាររសោ សំសរិត្វា អាហារសមុដ្ឋានរូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. ឯវំ សោ ទស មាសេ យាបេតិ. មាតុកុច្ឆិគតោ នរោតិ មាតុយា តិរោកុច្ឆិគតោ, កុច្ឆិយា អព្ភន្តរគតោតិ អត្ថោ. ឥតិ ភគវា ‘‘ឯវំ ខោ, យក្ខ, អយំ សត្តោ អនុបុព្ពេន មាតុកុច្ឆិយំ វឌ្ឍតិ, ន ឯកប្បហារេនេវ និព្ពត្តតី’’តិ ទស្សេតិ. បឋមំ.

២. សក្កនាមសុត្តវណ្ណនា

២៣៦. ទុតិយេ សក្កនាមកោតិ ឯវំ នាមកោ ឯកោ យក្ខោ, សោ កិរ មារបក្ខិកយក្ខោ. វិប្បមុត្តស្សាតិ តីហិ ភវេហិ វិប្បមុត្តស្ស. យទញ្ញន្តិ យំ អញ្ញំ. វណ្ណេនាតិ ការណេន. សំវាសោតិ ឯកតោ វាសោ, សក្ខិធម្មោ មិត្តធម្មោតិ អត្ថោ. សប្បញ្ញោតិ សុបញ្ញោ សម្ពុទ្ធោ. ទុតិយំ.

៣. សូចិលោមសុត្តវណ្ណនា

២៣៧. តតិយេ គយាយន្តិ គយាគាមេ, គយាយ អវិទូរេ និវិដ្ឋគាមំ ឧបនិស្សាយាតិ អត្ថោ. ដង្កិតមញ្ចេតិ ទីឃមញ្ចេ បាទមជ្ឈេ វិជ្ឈិត្វា អដនិយោ បវេសេត្វា កតមញ្ចេ. តស្ស ‘‘ឥទំ ឧបរិ, ឥទំ ហេដ្ឋា’’តិ នត្ថិ, បរិវត្តេត្វា អត្ថតោបិ តាទិសោវ ហោតិ, តំ ទេវដ្ឋានេ ឋបេន្តិ. ចតុន្នំ បាសាណានំ ឧបរិ បាសាណំ អត្ថរិត្វា កតគេហម្បិ ‘‘ដង្កិតមញ្ចោ’’តិ វុច្ចតិ. សូចិលោមស្សាតិ កថិនសូចិសទិសលោមស្ស. សោ កិរ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា ទូរដ្ឋានតោ អាគតោ សេទមលគ្គហិតេន គត្តេន សុបញ្ញត្តំ សង្ឃិកមញ្ចំ អនាទរេន អបច្ចត្ថរិត្វា និបជ្ជិ, តស្ស បរិសុទ្ធសីលស្ស តំ កម្មំ សុទ្ធវត្ថេ កាឡកំ វិយ អហោសិ. សោ តស្មិំ អត្តភាវេ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តោ កាលំកត្វា គយាគាមទ្វារេ សង្ការដ្ឋានេ យក្ខោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. និព្ពត្តមត្តស្សេវ ចស្ស សកលសរីរំ កថិនសូចីហិ គវិច្ឆិវិជ្ឈិតំ វិយ ជាតំ.

អថេកទិវសំ ភគវា បច្ចូសសមយេ លោកំ ឱលោកេន្តោ តំ យក្ខំ បឋមាវជ្ជនស្សេវ អាបាថំ អាគតំ ទិស្វា – ‘‘អយំ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ មហាទុក្ខំ អនុភវិ. កិំ នុ ខ្វាស្ស មំ អាគម្ម សោត្ថិការណំ ភវេយ្យា’’តិ? អាវជ្ជេន្តោ បឋមមគ្គស្ស ឧបនិស្សយំ អទ្ទស. អថស្ស សង្គហំ កាតុកាមោ សុរត្តទុបដ្ដំ និវាសេត្វា សុគតមហាចីវរំ បារុបិត្វា ទេវវិមានកប្បំ គន្ធកុដិំ បហាយ ហត្ថិគវាស្សមនុស្សកុក្កុរាទិកុណបទុគ្គន្ធំ សង្ការដ្ឋានំ គន្ត្វា តត្ថ មហាគន្ធកុដិយំ វិយ និសីទិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សូចិលោមស្ស យក្ខស្ស ភវនេ’’តិ.

ខរោតិ សុំសុមារបិដ្ឋិ វិយ ឆទនិដ្ឋកាហិ វិសមច្ឆទនបិដ្ឋិ វិយ ច ខរសរីរោ. សោ កិរ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ សីលសម្បន្នោ ឧបាសកោ ឯកទិវសេ វិហារេ ចិត្តត្ថរណាទីហិ អត្ថតាយ ភូមិយា សង្ឃិកេ អត្ថរណេ អត្តនោ ឧត្តរាសង្គំ អបច្ចត្ថរិត្វា និបជ្ជិ. សង្ឃិកំ តេលំ អភាជេត្វា អត្តនោ ឧត្តរាសង្គំ អបច្ចត្ថរិត្វា និបជ្ជិ. សង្ឃិកំ តេលំ អភាជេត្វា អត្តនោ ហត្ថេហិ សរីរំ មក្ខេសីតិបិ វទន្តិ. សោ តេន កម្មេន សគ្គេ និព្ពត្តិតុំ អសក្កោន្តោ តស្សេវ គាមស្ស ទ្វារេ សង្ការដ្ឋានេ យក្ខោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. និព្ពត្តមត្តស្ស ចស្ស សកលសរីរំ វុត្តប្បការំ អហោសិ. តេ ឧភោបិ សហាយា ជាតា. ឥតិ ខរស្ស ខរភាវោ វេទិតព្ពោ.

អវិទូរេ អតិក្កមន្តីតិ គោចរំ បរិយេសន្តា សមាគមដ្ឋានំ វា គច្ឆន្តា អាសន្នេ ឋានេ គច្ឆន្តិ. តេសុ សូចិលោមោ សត្ថារំ ន បស្សតិ, ខរលោមោ បឋមតរំ ទិស្វា សូចិលោមំ យក្ខំ ឯតទវោច – ‘‘ឯសោ សមណោ’’តិ, សម្ម, ឯស តវ ភវនំ បវិសិត្វា និសិន្នោ ឯកោ សមណោតិ. នេសោ សមណោ, សមណកោ ឯសោតិ សោ កិរ យោ មំ បស្សិត្វា ភីតោ បលាយតិ, តំ សមណកោតិ វទតិ. យោ ន ភាយតិ, តំ សមណោតិ. តស្មា ‘‘អយំ មំ ទិស្វា ភីតោ បលាយិស្សតី’’តិ មញ្ញមានោ ឯវមាហ.

កាយំ ឧបនាមេសីតិ ភេរវរូបំ និម្មិនិត្វា មហាមុខំ វិវរិត្វា សកលសរីរេ លោមានិ ឧដ្ឋាបេត្វា កាយំ ឧបនាមេសិ. អបនាមេសីតិ រតនសតិកំ សុវណ្ណគ្ឃនិកំ វិយ ថោកំ អបនាមេសិ. បាបកោតិ លាមកោ អមនុញ្ញោ. សោ គូថំ វិយ អគ្គិ វិយ កណ្ហសប្បោ វិយ ច បរិវជ្ជេតព្ពោ, ន ឥមិនា សុវណ្ណវណ្ណេន សរីរេន សម្បដិច្ឆិតព្ពោ. ឯវំ វុត្តេ បន សូចិលោមោ ‘‘បាបកោ កិរ មេ សម្ផស្សោ’’តិ កុទ្ធោ បញ្ហំ តំ, សមណាតិអាទិមាហ. ចិត្តំ វា តេ ខិបិស្សាមីតិ យេសញ្ហិ អមនុស្សា ចិត្តំ ខិបិតុកាមា ហោន្តិ, តេសំ សេតមុខំ នីលោទរំ សុរត្តហត្ថបាទំ មហាសីសំ បជ្ជលិតនេត្តំ ភេរវំ វា អត្តភាវំ និម្មិនិត្វា ទស្សេន្តិ, ភេរវំ វា សទ្ទំ សាវេន្តិ, កថេន្តានំយេវ វា មុខេ ហត្ថំ បក្ខិបិត្វា ហទយំ មទ្ទន្តិ, តេន តេ សត្តា ឧម្មត្តកា ហោន្តិ ខិត្តចិត្តា. តំ សន្ធាយេវមាហ. បារគង្គាយាតិ ទ្វីសុ បាទេសុ គហេត្វា តំ អាវិញ្ឆេត្វា យថា ន បុនាគច្ឆសិ, ឯវំ បារំ វា គង្គាយ ខិបិស្សាមីតិ វទតិ. សទេវកេតិអាទិ វុត្តត្ថមេវ. បុច្ឆ យទាកង្ខសីតិ យំកិញ្ចិ អាកង្ខសិ, តំ សព្ពំ បុច្ឆ, អសេសំ តេ ព្យាករិស្សាមីតិ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេតិ.

កុតោនិទានាតិ កិំនិទានា, កិំបច្ចយាតិ អត្ថោ? កុមារកា ធង្កមិវោស្សជន្តីតិ យថា កុមារកា កាកំ គហេត្វា ឱស្សជន្តិ ខិបន្តិ, ឯវំ បាបវិតក្កា កុតោ សមុដ្ឋាយ ចិត្តំ ឱស្សជន្តីតិ បុច្ឆតិ?

ឥតោនិទានាតិ អយំ អត្តភាវោ និទានំ ឯតេសន្តិ ឥតោ និទានា. ឥតោជាតិ ឥតោ អត្តភាវតោ ជាតា. ឥតោ សមុដ្ឋាយ មនោវិតក្កាតិ យថា ទីឃសុត្តកេន បាទេ ពទ្ធំ កាកំ កុមារកា តស្ស សុត្តបរិយន្តំ អង្គុលិយំ វេឋេត្វា ឱស្សជន្តិ, សោ ទូរំ គន្ត្វាបិ បុន តេសំ បាទមូលេយេវ បតតិ, ឯវមេវ ឥតោ អត្តភាវតោ សមុដ្ឋាយ បាបវិតក្កា ចិត្តំ ឱស្សជន្តិ.

ស្នេហជាតិ តណ្ហាសិនេហតោ ជាតា. អត្តសម្ភូតាតិ អត្តនិ សម្ភូតា. និគ្រោធស្សេវ ខន្ធជាតិ និគ្រោធខន្ធេ ជាតា បារោហា វិយ. បុថូតិ ពហូ អនេកប្បការា បាបវិតក្កា តំសម្បយុត្តកិលេសា ច. វិសត្តាតិ លគ្គា លគ្គិតា. កាមេសូតិ វត្ថុកាមេសុ. មាលុវាវ វិតតា វនេតិ យថា វនេ មាលុវា លតា យំ រុក្ខំ និស្សាយ ជាយតិ, តំ មូលតោ យាវ អគ្គា, អគ្គតោ យាវ មូលា បុនប្បុនំ សំសិព្ពិត្វា អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឱតតវិតតា តិដ្ឋតិ. ឯវំ វត្ថុកាមេសុ បុថូ កិលេសកាមា វិសត្តា, បុថូ វា សត្តា តេហិ កិលេសកាមេហិ វត្ថុកាមេសុ វិសត្តា. យេ នំ បជានន្តីតិ យេ ‘‘អត្តសម្ភូតា’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ អត្តភាវំ ជានន្តិ.

យតោនិទានន្តិ យំ និទានមស្ស អត្តភាវស្ស តញ្ច ជានន្តិ. តេ នំ វិនោទេន្តីតិ តេ ឯវំ អត្តភាវសង្ខាតស្ស ទុក្ខសច្ចស្ស និទានភូតំ សមុទយសច្ចំ មគ្គសច្ចេន វិនោទេន្តិ. តេ ទុត្តរន្តិ តេ សមុទយសច្ចំ នីហរន្តា ឥទំ ទុត្តរំ កិលេសោឃំ តរន្តិ. អតិណ្ណបុព្ពន្តិ អនមតគ្គេ សំសារេ សុបិនន្តេបិ ន តិណ្ណបុព្ពំ. អបុនព្ភវាយាតិ អបុនព្ភវសង្ខាតស្ស និរោធសច្ចស្សត្ថាយ. ឥតិ ឥមាយ គាថាយ ចត្តារិ សច្ចានិ បកាសេន្តោ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋបេសិ. ទេសនាវសានេ សូចិលោមោ តស្មិំយេវ បទេសេ ឋិតោ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ. សោតាបន្នា ច នាម ន កិលិដ្ឋត្តភាវេ តិដ្ឋន្តីតិ សហ ផលបដិលាភេនស្ស សរីរេ សេតកណ្ឌុបីឡកសូចិយោ សព្ពា បតិតា. សោ ទិព្ពវត្ថនិវត្ថោ ទិព្ពវរទុកូលុត្តរាសង្គោ ទិព្ពវេឋនវេឋិតោ ទិព្ពាភរណគន្ធមាលធរោ សុវណ្ណវណ្ណោ ហុត្វា ភុម្មទេវតាបរិហារំ បដិលភីតិ. តតិយំ.

៤. មណិភទ្ទសុត្តវណ្ណនា

២៣៨. ចតុត្ថេ សុខមេធតីតិ, សុខំ បដិលភតិ. សុវេ សេយ្យោតិ សុវេ សុវេ សេយ្យោ, និច្ចមេវ សេយ្យោតិ អត្ថោ. វេរា ន បរិមុច្ចតីតិ អហំ សតិមាតិ ឯត្តកេន វេរតោ ន មុច្ចតិ. យស្សាតិ យស្ស អរហតោ. អហិំសាយាតិ ករុណាយ ចេវ ករុណាបុព្ពភាគេ ច. មេត្តំសោតិ សោ មេត្តញ្ចេវ មេត្តាបុព្ពភាគញ្ច ភាវេតិ. អថ វា អំសោតិ កោដ្ឋាសោ វុច្ចតិ. មេត្តា អំសោ ឯតស្សាតិ មេត្តំសោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្ស អរហតោ សព្ពកាលំ អហិំសាយ រតោ មនោ, យស្ស ច សព្ពភូតេសុ មេត្តាកោដ្ឋាសោ អត្ថិ, តស្ស កេនចិ បុគ្គលេន សទ្ធិំ វេរំ នាម នត្ថិ យក្ខាតិ. ចតុត្ថំ.

៥. សានុសុត្តវណ្ណនា

២៣៩. បញ្ចមេ យក្ខេន គហិតោ ហោតីតិ សោ កិរ តស្សា ឧបាសិកាយ ឯកបុត្តកោ. អថ នំ សា ទហរកាលេយេវ បព្ពាជេសិ. សោ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ សីលវា អហោសិ វត្តសម្បន្នោ, អាចរិយុបជ្ឈាយអាគន្តុកាទីនំ វត្តំ កតមេវ ហោតិ, មាសស្ស អដ្ឋមីទិវសេ បាតោ វុដ្ឋាយ ឧទកមាឡកេ ឧទកំ ឧបដ្ឋាបេត្វា ធម្មស្សវនគ្គំ សម្មជ្ជិត្វា ទីបំ ជាលេត្វា មធុរស្សរេន ធម្មស្សវនំ ឃោសេតិ. ភិក្ខូ តស្ស ថាមំ ញត្វា ‘‘សរភាណំ ភណ, សាមណេរា’’តិ អជ្ឈេសន្តិ. សោ ‘‘មយ្ហំ ហទយវាតោ រុជតិ, កាសោ វា ពាធតី’’តិ កិញ្ចិ បច្ចាហារំ អកត្វា ធម្មាសនំ អភិរុហិត្វា អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តោ វិយ សរភាណំ វត្វា ឱតរន្តោ – ‘‘មយ្ហំ មាតាបិតូនម្បិ ឥមស្មិំ សរភញ្ញេ បត្តី’’តិ វទតិ. តស្ស មនុស្សា មាតាបិតរោ បត្តិយា ទិន្នភាវំ ន ជានន្តិ. អនន្តរត្តភាវេ បនស្ស មាតា យក្ខិនី ជាតា. សា ទេវតាហិ សទ្ធិំ អាគតា, ធម្មំ សុត្វា – ‘‘សាមណេរេន ទិន្នបត្តិំ អនុមោទាមិ, តាតា’’តិ វទតិ. សីលសម្បន្នា ច នាម ភិក្ខូ សទេវកស្ស លោកស្ស បិយា ហោន្តីតិ តស្មិំ សាមណេរេ ទេវតា សលជ្ជា សគារវា មហាព្រហ្មំ វិយ អគ្គិក្ខន្ធំ វិយ ច នំ មញ្ញន្តិ. សាមណេរេ គារវេន តំ យក្ខិនិំ គរុំ កត្វា បស្សន្តិ. ធម្មស្សវនយក្ខសមាគមាទីសុ ‘‘សានុមាតា សានុមាតា’’តិ យក្ខិនិយា អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌំ ទេន្តិ. មហេសក្ខាបិ យក្ខា តំ ទិស្វា មគ្គា ឱក្កមន្តិ, អាសនា វុដ្ឋហន្តិ.

អថ ខោ សាមណេរោ វុឌ្ឍិមន្វាយ បរិបក្កិន្ទ្រិយោ អនភិរតិបីឡិតោ អនភិរតិំ វិនោទេតុំ អសក្កោន្តោ បរូឡ្ហកេសនខោ កិលិដ្ឋនិវាសនបារុបនោ កស្សចិ អនារោចេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ឯកកោវ មាតុ ឃរំ គតោ. ឧបាសិកា បុត្តំ ទិស្វា, វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘តាត, ត្វំ បុព្ពេ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ វា ទហរសាមណេរេហិ វា សទ្ធិំ ឥធាគច្ឆសិ. កស្មា ឯកកោវ អជ្ជ អាគតោ’’តិ? សោ ឧក្កណ្ឋិតភាវំ អារោចេសិ. សទ្ធា ឧបាសិកា នានប្បការេន ឃរាវាសេ អាទីនវំ ទស្សេត្វា បុត្តំ ឱវទមានាបិ តំ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តី, ‘‘អប្បេវ នាម អត្តនោ ធម្មតាយបិ សល្លក្ខេស្សតី’’តិ អនុយោជេត្វាវ – ‘‘តិដ្ឋ, តាត, យាវ តេ យាគុភត្តំ សម្បាទេមិ, យាគុំ បិវិត្វា កតភត្តកិច្ចស្ស តេ មនាបានិ វត្ថានិ នីហរិត្វា ទស្សាមី’’តិ វត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. និសីទិ សាមណេរោ. ឧបាសិកា មុហុត្តេនេវ យាគុខជ្ជកំ សម្បាទេត្វា អទាសិ. តតោ ‘‘ភត្តំ សម្បាទេស្សាមី’’តិ អវិទូរេ និសិន្នា តណ្ឌុលេ ធោវតិ. តស្មិំ សមយេ សា យក្ខិនី ‘‘កហំ នុ ខោ សាមណេរោ? កិញ្ចិ ភិក្ខាហារំ លភតិ, ឧទាហុ នោ’’តិ? អាវជ្ជមានា តស្ស វិព្ភមិតុកាមតាយ និសិន្នភាវំ ញត្វា, ‘‘មា ហេវ ខោ មេ ទេវតានំ អន្តរេ លជ្ជំ ឧប្បាទេយ្យ, គច្ឆាមិស្ស វិព្ភមនេ អន្តរាយំ ករោមី’’តិ អាគន្ត្វា សរីរេ អធិមុច្ចិត្វា គីវំ បរិវត្តេត្វា ភូមិយំ បាតេសិ. សោ អក្ខីហិ វិបរិវត្តេហិ ខេឡេន បគ្ឃរន្តេន ភូមិយំ វិប្ផន្ទតិ. តេន វុត្តំ ‘‘យក្ខេន គហិតោ ហោតី’’តិ.

អភាសីតិ ឧបាសិកា បុត្តស្ស តំ វិប្បការំ ទិស្វា វេគេន គន្ត្វា បុត្តំ អាលិង្គេត្វា ឩរូសុ និបជ្ជាបេសិ. សកលគាមវាសិនោ អាគន្ត្វា ពលិកម្មាទីនិ ករោន្តិ. ឧបាសិកា បរិទេវមានា ឥមា គាថាយោ អភាសិ.

បាដិហារិយបក្ខញ្ចាតិ មនុស្សា ‘‘អដ្ឋមីឧបោសថស្ស បច្ចុគ្គមនញ្ច អនុគ្គមនញ្ច ករិស្សាមា’’តិ សត្តមិយាបិ នវមិយាបិ ឧបោសថង្គានិ សមាទិយន្តិ, ចាតុទ្ទសីបន្នរសីនំ បច្ចុគ្គមនានុគ្គមនំ ករោន្តា តេរសិយាបិ បាដិបទេបិ សមាទិយន្តិ, ‘‘វស្សាវាសស្ស អនុគ្គមនំ ករិស្សាមា’’តិ ទ្វិន្នំ បវារណានំ អន្តរេ អឌ្ឍមាសំ និពទ្ធុបោសថិកា ភវន្តិ. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បាដិហារិយបក្ខញ្ចា’’តិ. អដ្ឋង្គសុសមាគតន្តិ អដ្ឋង្គេហិ សុដ្ឋុ សមាគតំ, សម្បយុត្តន្តិ អត្ថោ. ព្រហ្មចរិយន្តិ សេដ្ឋចរិយំ. ន តេ ហិ យក្ខា កីឡន្តីតិ ន តេ គហេត្វា យក្ខា កិលមេន្តិ.

បុន ចាតុទ្ទសិន្តិ ឥមាយ គាថាយ សាមណេរស្ស កាយេ អធិមុត្តា យក្ខិនី អាហ. អាវិ វា យទិ វា រហោតិ កស្សចិ សម្មុខេ វា បរម្មុខេ វា. បមុត្យត្ថីតិ បមុត្តិ អត្ថិ. ឧប្បច្ចាបីតិ ឧប្បតិត្វាបិ. សចេបិ សកុណោ វិយ ឧប្បតិត្វា បលាយសិ, តថាបិ តេ មោក្ខោ នត្ថីតិ វទតិ. ឯវញ្ច បន វត្វា សាមណេរំ មុញ្ចិ. សាមណេរោ អក្ខីនិ ឧម្មីលេសិ, មាតា កេសេ បកិរិយ អស្សសន្តី បស្សសន្តី រោទតិ. សោ ‘‘អមនុស្សេន គហិតោម្ហី’’តិ ន ជានាតិ. ឱលោកេន្តោ បន ‘‘អហំ បុព្ពេ បីឋេ និសិន្នោ. មាតា មេ អវិទូរេ និសីទិត្វា តណ្ឌុលេ ធោវតិ. ឥទានិ បនម្ហិ ភូមិយំ និសិន្នោ, មាតាបិ មេ អស្សសន្តី បស្សសន្តី រោទតិ, សកលគាមវាសិនោបិ សន្និបតិតា. កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ? និបន្នកោវ មតំ វា អម្មាតិ គាថមាហ.

កាមេ ចជិត្វានាតិ ទុវិធេបិ កាមេ បហាយ. បុនរាគច្ឆតេតិ វិព្ភមនវសេន អាគច្ឆតិ. បុន ជីវំ មតោ ហិ សោតិ ឧប្បព្ពជិត្វា បុន ជីវន្តោបិ សោ មតកោវ, តស្មា តម្បិ រោទន្តីតិ វទតិ.

ឥទានិស្ស ឃរាវាសេ អាទីនវំ ទស្សេន្តី កុក្កុឡាតិអាទិមាហ. តត្ថ កុក្កុឡាតិ ឃរាវាសោ កិរ ឧណ្ហដ្ឋេន កុក្កុឡា នាម ហោតិ. កស្ស ឧជ្ឈាបយាមសេតិ – ‘‘អភិធាវថ, ភទ្ទំ តេ ហោតូ’’តិ ឯវំ វត្វា – ‘‘យំ ត្វំ វិព្ភមិតុកាមោ យក្ខេន បាបិតោ, ឥមំ វិប្បការំ កស្ស មយំ ឧជ្ឈាបយាម និជ្ឈាបយាម អារោចយាមា’’តិ វទតិ. បុន ឌយ្ហិតុមិច្ឆសីតិអាទិត្តឃរតោ នីហដភណ្ឌំ វិយ ឃរា នីហរិត្វា ពុទ្ធសាសនេ បព្ពជិតោ បុន មហាឌាហសទិសេ ឃរាវាសេ ឌយ្ហិតុំ ឥច្ឆសីតិ អត្ថោ. សោ មាតរិ កថេន្តិយា កថេន្តិយា សល្លក្ខេត្វា ហិរោត្តប្បំ បដិលភិត្វា, ‘‘នត្ថិ មយ្ហំ គិហិភាវេន អត្ថោ’’តិ អាហ. អថស្ស មាតា ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ តុដ្ឋា បណីតភោជនំ ភោជេត្វា, ‘‘កតិ វស្សោសិ, តាតា’’តិ បុច្ឆិ. បរិបុណ្ណវស្សោម្ហិ ឧបាសិកេតិ. ‘‘តេន ហិ, តាត, ឧបសម្បទំ ករោហី’’តិ ចីវរសាដកេ អទាសិ. សោ តិចីវរំ ការាបេត្វា ឧបសម្បន្នោ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហន្តោ តេបិដកោ ហុត្វា សីលាទីនំ អាគតដ្ឋានេ តំ តំ បូរេន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បត្វា មហាធម្មកថិកោ ហុត្វា វីសវស្សសតំ ឋត្វា សកលជម្ពុទីបំ ខោភេត្វា បរិនិព្ពាយិ. បញ្ចមំ.

៦. បិយង្ករសុត្តវណ្ណនា

២៤០. ឆដ្ឋេ ជេតវនេតិ ជេតវនស្ស បច្ចន្តេ កោសម្ពកកុដិ នាម អត្ថិ, តត្ថ វិហរតិ. ធម្មបទានីតិ ឥធ បាដិយេក្កំ សង្គហំ អារុឡ្ហា ឆព្ពីសតិវគ្គា តន្តិ អធិប្បេតា. តត្រ ថេរោ តស្មិំ សមយេ អន្តោវិហារេ និសិន្នោ មធុរស្សរេន សរភញ្ញំ កត្វា អប្បមាទវគ្គំ ភាសតិ. ឯវំ តោសេសីតិ សា កិរ បុត្តំ បិយង្ករំ អង្កេនាទាយ ជេតវនស្ស បច្ឆិមភាគតោ បដ្ឋាយ គោចរំ បរិយេសន្តី អនុបុព្ពេន នគរាភិមុខី ហុត្វា ឧច្ចារបស្សាវខេឡសិង្ឃាណិកទុព្ភោជនានិ បរិយេសមានា ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ បត្វា មធុរស្សរំ អស្សោសិ. តស្សា សោ សទ្ទោ ឆវិអាទីនិ ឆេត្វា អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច ហទយង្គមនីយោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ. អថស្សា គោចរបរិយេសនេ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បជ្ជិ, ឱហិតសោតា ធម្មមេវ សុណន្តី ឋិតា. យក្ខទារកស្ស បន ទហរតាយ ធម្មស្សវនេ ចិត្តំ នត្ថិ. សោ ជិឃច្ឆាយ បីឡិតត្តា, ‘‘កស្មា អម្មា គតគតដ្ឋានេ ខាណុកោ វិយ តិដ្ឋសិ? ន មយ្ហំ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា បរិយេសសី’’តិ បុនប្បុនំ មាតរំ ចោទេតិ. សា ‘‘ធម្មស្សវនស្ស មេ អន្តរាយំ ករោតី’’តិ បុត្តកំ ‘‘មា សទ្ទំ ករិ, បិយង្ករា’’តិ ឯវំ តោសេសិ. តត្ថ មា សទ្ទំ ករីតិ សទ្ទំ មា ករិ.

បាណេសុ ចាតិ គាថាយ សា អត្តនោ ធម្មតាយ សមាទិណ្ណំ បញ្ចសីលំ ទស្សេតិ. តត្ថ សំយមាមសេតិ សំយមាម សំយតា ហោម. ឥមិនា បាណាតិបាតា វិរតិ គហិតា, ទុតិយបទេន មុសាវាទា វិរតិ, តតិយបទេន សេសា តិស្សោ វិរតិយោ. អបិ មុច្ចេម បិសាចយោនិយាតិ អបិ នាម យក្ខលោកេ ឧប្បន្នានិ បញ្ច វេរានិ បហាយ, យោនិសោ បដិបជ្ជិត្វា ឥមាយ ឆាតកទុព្ភិក្ខាយ បិសាចយក្ខយោនិយា មុច្ចេម, តាតាតិ វទតិ. ឆដ្ឋំ.

៧. បុនព្ពសុសុត្តវណ្ណនា

២៤១. សត្តមេ តេន ខោ បន សមយេនាតិ កតរសមយេន? សូរិយស្ស អត្ថង្គមនសមយេន. តទា កិរ ភគវា បច្ឆាភត្តេ មហាជនស្ស ធម្មំ ទេសេត្វា មហាជនំ ឧយ្យោជេត្វា ន្ហានកោដ្ឋកេ ន្ហត្វា គន្ធកុដិបរិវេណេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ បុរត្ថិមលោកធាតុំ ឱលោកយមានោ និសីទិ. អថេកចារិកទ្វិចារិកាទយោ បំសុកូលិកបិណ្ឌបាតិកភិក្ខូ អត្តនោ អត្តនោ វសនដ្ឋានេហិ និក្ខមិត្វា អាគម្ម ទសពលំ វន្ទិត្វា រត្តសាណិយា បរិក្ខិបមានា វិយ និសីទិំសុ. អថ នេសំ អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា សត្ថា និព្ពានបដិសំយុត្តំ ធម្មកថំ កថេសិ.

ឯវំ តោសេសីតិ សា កិរ ធីតរំ អង្កេនាទាយ បុត្តំ អង្គុលិយា គហេត្វា ជេតវនបិដ្ឋិយំ បាការបរិក្ខេបសមីបេ ឧច្ចារបស្សាវខេឡសិង្ឃាណិកំ បរិយេសមានា អនុបុព្ពេន ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកំ សម្បត្តា. ភគវតោ ច, ‘‘អានន្ទ, បត្តំ អាហរ, ចីវរំ អាហរ, វិឃាសាទានំ ទានំ ទេហី’’តិ កថេន្តស្ស សទ្ទោ សមន្តា ទ្វាទសហត្ថមត្តមេវ គណ្ហាតិ. ធម្មំ ទេសេន្តស្ស សចេបិ ចក្កវាឡបរិយន្តំ កត្វា បរិសា និសីទតិ, យថា បរិសំ គច្ឆតិ, ពហិបរិសាយ ឯកង្គុលិមត្តម្បិ ន និគ្គច្ឆតិ, ‘‘មា អការណា មធុរសទ្ទោ នស្សី’’តិ. តត្រាយំ យក្ខិនី ពហិបរិសាយ ឋិតា សទ្ទំ ន សុណាតិ, ទ្វារកោដ្ឋកេ ឋិតាយ បនស្សា មហតិយា ពុទ្ធវីថិយា អភិមុខេ ឋិតា គន្ធកុដិ បញ្ញាយិ. សា និវាតេ ទីបសិខា វិយ ពុទ្ធគារវេន ហត្ថកុក្កុច្ចាទិរហិតំ និច្ចលំ បរិសំ ទិស្វា – ‘‘នូន មេត្ថ កិញ្ចិ ភាជនីយភណ្ឌំ ភវិស្សតិ, យតោ អហំ សប្បិតេលមធុផាណិតាទីសុ កិញ្ចិទេវ បត្តតោ វា ហត្ថតោ វា បគ្ឃរន្តំ ភូមិយំ វា បន បតិតំ លភិស្សាមី’’តិ អន្តោវិហារំ បាវិសិ. ទ្វារកោដ្ឋកេ អវរុទ្ធកានំ និវារណត្ថាយ ឋិតា អារក្ខទេវតា យក្ខិនិយា ឧបនិស្សយំ ទិស្វា ន និវារេសិ. តស្សា សហ បរិសាយ ឯកីភាវគមនេន មធុរស្សរោ ឆវិអាទីនិ ឆិន្ទិត្វា អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច អដ្ឋាសិ. តំ ធម្មស្សវនត្ថាយ និច្ចលំ ឋិតំ បុរិមនយេនេវ បុត្តកា ចោទយិំសុ. សា ‘‘ធម្មស្សវនស្ស មេ អន្តរាយំ ករោន្តី’’តិ បុត្តកេ តុណ្ហី ឧត្តរិកេ ហោហីតិ ឯវំ តោសេសិ.

តត្ថ យាវាតិ យាវ ធម្មំ សុណាមិ, តាវ តុណ្ហី ហោហីតិ អត្ថោ. សព្ពគន្ថប្បមោចនន្តិ និព្ពានំ អាគម្ម សព្ពេ គន្ថា បមុច្ចន្តិ, តស្មា តំ សព្ពគន្ថប្បមោចនន្តិ វុច្ចតិ. អតិវេលាតិ វេលាតិក្កន្តា បមាណាតិក្កន្តា. បិយាយនាតិ មគ្គនា បត្ថនា. តតោ បិយតរន្តិ យា អយំ អស្ស ធម្មស្ស មគ្គនា បត្ថនា, ឥទំ មយ្ហំ តតោ បិយតរន្តិ អត្ថោ. បិយតរាតិ វា បាឋោ. បាណិនន្តិ យថា បាណីនំ ទុក្ខា មោចេតិ. កេ មោចេតីតិ? បាណិនេតិ អាហរិត្វា វត្តព្ពំ. យំ ធម្មំ អភិសម្ពុទ្ធន្តិ, យំ ធម្មំ ភគវា អភិសម្ពុទ្ធោ. តុណ្ហីភូតាយមុត្តរាតិ ន កេវលំ អហមេវ, អយំ មេ ភគិនី ឧត្តរាបិ តុណ្ហីភូតាតិ វទតិ. សទ្ធម្មស្ស អនញ្ញាយាតិ, អម្ម, មយំ បុព្ពេបិ ឥមំ សទ្ធម្មមេវ អជានិត្វា ឥទានិ ឥទំ ខុប្បិបាសាទិទុក្ខំ អនុភវន្តា ទុក្ខំ ចរាម វិហរាម.

ចក្ខុមាតិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា. ធម្មំ ទេសេន្តោយេវ ភគវា បរិសំ សល្លក្ខយមានោ តស្សា យក្ខិនិយា ចេវ យក្ខទារកស្ស ច សោតាបត្តិផលស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា ទេសនំ វិនិវដ្ដេត្វា ចតុសច្ចកថំ ទីបេតិ, តំ សុត្វា តស្មិំយេវ ទេសេ ឋិតា យក្ខិនី សទ្ធិំ បុត្តេន សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតា. ធីតុយាបិ បនស្សា ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, អតិទហរត្តា បន ទេសនំ សម្បដិច្ឆិតុំ នាសក្ខិ.

ឥទានិ សា យក្ខិនី បុត្តស្ស អនុមោទនំ ករោន្តី សាធុ ខោ បណ្ឌិតោ នាមាតិអាទិមាហ. អជ្ជាហម្ហិ សមុគ្គតាតិ អហម្ហិ អជ្ជ វដ្ដតោ ឧគ្គតា សមុគ្គតា សាសនេ វា ឧគ្គតា សមុគ្គតា, ត្វម្បិ សុខី ហោហីតិ. ទិដ្ឋានីតិ មយា ច តយា ច ទិដ្ឋានិ. ឧត្តរាបិ សុណាតុ មេតិ, ‘‘អម្ហាកំ ចតុសច្ចបដិវេធភាវំ, ធីតា មេ ឧត្តរាបិ, សុណាតូ’’តិ វទតិ. សហ សច្ចបដិវេធេនេវ សាបិ សូចិលោមោ វិយ សព្ពំ សេតកណ្ឌុកច្ឆុអាទិភាវំ បហាយ ទិព្ពសម្បត្តិំ បដិលភតិ សទ្ធិំ បុត្តេន. ធីតា បនស្សា យថា នាម លោកេ មាតាបិតូហិ ឥស្សរិយេ លទ្ធេ បុត្តានម្បិ តំ ហោតិ, ឯវំ មាតុ-អានុភាវេនេវ សម្បត្តិំ លភិ. តតោ បដ្ឋាយ ច សា សទ្ធិំ បុត្តកេហិ គន្ធកុដិសមីបរុក្ខេយេវ និវាសរុក្ខំ លភិត្វា សាយំ បាតំ ពុទ្ធទស្សនំ លភមានា ធម្មំ សុណមានា ទីឃរត្តំ តត្ថេវ វសិ. សត្តមំ.

៨. សុទត្តសុត្តវណ្ណនា

២៤២. អដ្ឋមេ កេនចិទេវ ករណីយេនាតិ វាណិជ្ជកម្មំ អធិប្បេតំ. អនាថបិណ្ឌិកោ ច រាជគហសេដ្ឋិ ច អញ្ញមញ្ញំ ភគិនិបតិកា ហោន្តិ. យទា រាជគហេ ឧដ្ឋានកភណ្ឌកំ មហគ្ឃំ ហោតិ, តទា រាជគហសេដ្ឋិ តំ គហេត្វា បញ្ចសកដសតេហិ សាវត្ថិំ គន្ត្វា យោជនមត្តេ ឋិតោ អត្តនោ អាគតភាវំ ជានាបេតិ. អនាថបិណ្ឌិកោ បច្ចុគ្គន្ត្វា តស្ស មហាសក្ការំ កត្វា ឯកយានំ អារោបេត្វា សាវត្ថិំ បវិសតិ. សោ សចេ ភណ្ឌំ លហុកំ វិក្កីយតិ, វិក្កិណាតិ. នោ ចេ, ភគិនិឃរេ ឋបេត្វា បក្កមតិ. អនាថបិណ្ឌិកោបិ តថេវ ករោតិ. ស្វាយំ តទាបិ តេនេវ ករណីយេន អគមាសិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

តំ ទិវសំ បន រាជគហសេដ្ឋិ យោជនមត្តេ ឋិតេន អនាថបិណ្ឌិកេន អាគតភាវជាននត្ថំ បេសិតំ បណ្ណំ ន សុណិ, ធម្មស្សវនត្ថាយ វិហារំ អគមាសិ. សោ ធម្មកថំ សុត្វា ស្វាតនាយ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា អត្តនោ ឃរេ ឧទ្ធនខណាបនទារុផាលនាទីនិ ការេសិ. អនាថបិណ្ឌិកោបិ ‘‘ឥទានិ មយ្ហំ បច្ចុគ្គមនំ ករិស្សតិ, ឥទានិ ករិស្សតី’’តិ ឃរទ្វារេបិ បច្ចុគ្គមនំ អលភិត្វា អន្តោឃរំ បវិដ្ឋោ បដិសន្ថារម្បិ ន ពហុំ អលត្ថ. ‘‘កិំ, មហាសេដ្ឋិ, កុសលំ ទារករូបានំ? នសិ មគ្គេ កិលន្តោ’’តិ? ឯត្តកោវ បដិសន្ថារោ អហោសិ. សោ តស្ស មហាព្យាបារំ ទិស្វា, ‘‘កិំ នុ តេ, គហបតិ, អាវាហោ វា ភវិស្សតី’’តិ? ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣០៤) អាគតនយេនេវ កថំ បវត្តេត្វា តស្ស មុខតោ ពុទ្ធសទ្ទំ សុត្វា បញ្ចវណ្ណំ បីតិំ បដិលភិ. សា តស្ស សីសេន ឧដ្ឋាយ យាវ បាទបិដ្ឋិយា, បាទបិដ្ឋិយា ឧដ្ឋាយ យាវ សីសា គច្ឆតិ, ឧភតោ ឧដ្ឋាយ មជ្ឈេ ឱសរតិ, មជ្ឈេ ឧដ្ឋាយ ឧភតោ គច្ឆតិ. សោ បីតិយា និរន្តរំ ផុដ្ឋោ, ‘‘ពុទ្ធោតិ ត្វំ, គហបតិ, វទេសិ? ពុទ្ធោ តាហំ, គហបតិ, វទាមី’’តិ ឯវំ តិក្ខត្តុំ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ឃោសោបិ ខោ ឯសោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ យទិទំ ពុទ្ធោ’’តិ អាហ. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អស្សោសិ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ, គហបតិ, ពុទ្ធោ កិរ លោកេ ឧប្បន្នោ’’តិ.

ឯតទហោសិ អកាលោ ខោ អជ្ជាតិ សោ កិរ តំ សេដ្ឋិំ បុច្ឆិ, ‘‘កុហិំ គហបតិ សត្ថា វិហរតី’’តិ? អថស្ស សោ – ‘‘ពុទ្ធា នាម ទុរាសទា អាសីវិសសទិសា ហោន្តិ, សត្ថា សិវថិកាយ វសតិ, ន សក្កា តត្ថ តុម្ហាទិសេហិ ឥមាយ វេលាយ គន្តុ’’ន្តិ អាចិក្ខិ. អថស្ស ឯតទហោសិ. ពុទ្ធគតាយ សតិយា និបជ្ជីតិ តំទិវសំ កិរស្ស ភណ្ឌសកដេសុ វា ឧបដ្ឋាកេសុ វា ចិត្តម្បិ ន ឧប្បជ្ជិ, សាយមាសម្បិ ន អកាសិ, សត្តភូមិកំ បន បាសាទំ អារុយ្ហ សុបញ្ញត្តាលង្កតវរសយនេ ‘‘ពុទ្ធោ ពុទ្ធោ’’តិ សជ្ឈាយំ ករោន្តោវ និបជ្ជិត្វា និទ្ទំ ឱក្កមិ. តេន វុត្តំ ‘‘ពុទ្ធគតាយ សតិយា និបជ្ជី’’តិ.

រត្តិយា សុទំ តិក្ខត្តុំ ឧដ្ឋាសិ បភាតន្តិ មញ្ញមានោតិ បឋមយាមេ តាវ វីតិវត្តេ ឧដ្ឋាយ ពុទ្ធំ អនុស្សរិ, អថស្ស ពលវប្បសាទោ ឧទបាទិ, បីតិអាលោកោ អហោសិ, សព្ពតមំ វិគច្ឆិ, ទីបសហស្សុជ្ជលំ វិយ ចន្ទុដ្ឋានំ សូរិយុដ្ឋានំ វិយ ច ជាតំ. សោ ‘‘បបាទំ អាបន្នោ វតម្ហិ, សូរិយោ ឧគ្គតោ’’តិ ឧដ្ឋាយ អាកាសតលេ ឋិតំ ចន្ទំ ឧល្លោកេត្វា ‘‘ឯកោវ យាមោ គតោ, អញ្ញេ ទ្វេ អត្ថី’’តិ បុន បវិសិត្វា និបជ្ជិ. ឯតេនុបាយេន មជ្ឈិមយាមាវសានេបិ បច្ឆិមយាមាវសានេបីតិ តិក្ខត្តុំ ឧដ្ឋាសិ. បច្ឆិមយាមាវសានេ បន ពលវបច្ចូសេយេវ ឧដ្ឋាយ អាកាសតលំ អាគន្ត្វា មហាទ្វារាភិមុខោវ អហោសិ, សត្តភូមិកទ្វារំ សយមេវ វិវដំ អហោសិ. សោ បាសាទា ឱរុយ្ហ អន្តរវីថិំ បដិបជ្ជិ.

វិវរិំសូតិ ‘‘អយំ មហាសេដ្ឋិ ‘ពុទ្ធុបដ្ឋានំ គមិស្សាមី’តិ និក្ខន្តោ, បឋមទស្សនេនេវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ តិណ្ណំ រតនានំ អគ្គុបដ្ឋាកោ ហុត្វា អសទិសំ សង្ឃារាមំ កត្វា ចាតុទ្ទិសស្ស អរិយគណស្ស អនាវដទ្វារោ ភវិស្សតិ, ន យុត្តមស្ស ទ្វារំ បិទហិតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា វិវរិំសុ. អន្តរធាយីតិ រាជគហំ កិរ អាកិណ្ណមនុស្សំ អន្តោនគរេ នវ កោដិយោ, ពហិនគរេ នវាតិ តំ ឧបនិស្សាយ អដ្ឋារស មនុស្សកោដិយោ វសន្តិ. អវេលាយ មតមនុស្សេ ពហិ នីហរិតុំ អសក្កោន្តា អដ្ដាលកេ ឋត្វា ពហិទ្វារេ ខិបន្តិ. មហាសេដ្ឋិ នគរតោ ពហិនិក្ខន្តមត្តោវ អល្លសរីរំ បាទេន អក្កមិ, អបរម្បិ បិដ្ឋិបាទេន បហរិ. មក្ខិកា ឧប្បតិត្វា បរិកិរិំសុ. ទុគ្គន្ធោ នាសបុដំ អភិហនិ. ពុទ្ធប្បសាទោ តនុត្តំ គតោ. តេនស្ស អាលោកោ អន្តរធាយិ, អន្ធការោ បាតុរហោសិ. សទ្ទមនុស្សាវេសីតិ ‘‘សេដ្ឋិស្ស ឧស្សាហំ ជនេស្សាមី’’តិ សុវណ្ណកិង្កិណិកំ ឃដ្ដេន្តោ វិយ មធុរស្សរេន សទ្ទំ អនុស្សាវេសិ.

សតំ កញ្ញាសហស្សានីតិ បុរិមបទានិបិ ឥមិនាវ សហស្សបទេន សទ្ធិំ សម្ពន្ធនីយានិ. យថេវ ហិ សតំ កញ្ញាសហស្សានិ, សតំ សហស្សានិ ហត្ថី, សតំ សហស្សានិ អស្សា, សតំ សហស្សានិ រថាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឥតិ ឯកេកសតសហស្សមេវ ទីបិតំ. បទវីតិហារស្សាតិ បទវីតិហារោ នាម សមគមនេ ទ្វិន្នំ បទានំ អន្តរេ មុដ្ឋិរតនមត្តំ. កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិន្តិ តំ ឯកំ បទវីតិហារំ សោឡសភាគេ កត្វា តតោ ឯកោ កោដ្ឋាសោ បុន សោឡសធា, តតោ ឯកោ សោឡសធាតិ ឯវំ សោឡស វារេ សោឡសធា ភិន្នស្ស ឯកោ កោដ្ឋាសោ សោឡសិកលា នាម, តំ សោឡសិកលំ ឯតានិ ចត្តារិ សតសហស្សានិ ន អគ្ឃន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សតំ ហត្ថិសហស្សានិ សតំ អស្សសហស្សានិ សតំ រថសហស្សានិ សតំ កញ្ញាសហស្សានិ, តា ច ខោ អាមុក្កមណិកុណ្ឌលា សកលជម្ពុទីបរាជធីតរោ វាតិ ឥមស្មា ឯត្តកា លាភា វិហារំ គច្ឆន្តស្ស តស្មិំ សោឡសិកលសង្ខាតេ បទេសេ បវត្តចេតនាវ ឧត្តរិតរាតិ. ឥទំ បន វិហារគមនំ កស្ស វសេន គហិតន្តិ? វិហារំ គន្ត្វា អនន្តរាយេន សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហន្តស្ស. ‘‘គន្ធមាលាទីហិ បូជំ ករិស្សាមិ, ចេតិយំ វន្ទិស្សាមិ, ធម្មំ សោស្សាមិ, ទីបបូជំ ករិស្សាមិ, សង្ឃំ និមន្តេត្វា ទានំ ទស្សាមិ, សិក្ខាបទេសុ វា សរណេសុ វា បតិដ្ឋហិស្សាមី’’តិ គច្ឆតោបិ វសេន វដ្ដតិយេវ.

អន្ធការោ អន្តរធាយីតិ សោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ឯកកោតិ សញ្ញំ ករោមិ, អនុយុត្តាបិ មេ អត្ថិ, កស្មា ភាយាមី’’តិ សូរោ អហោសិ. អថស្ស ពលវា ពុទ្ធប្បសាទោ ឧទបាទិ. តស្មា អន្ធការោ អន្តរធាយីតិ. សេសវារេសុបិ ឯសេវ នយោ. អបិច បុរតោ បុរតោ គច្ឆន្តោ ភិំសនកេ សុសានមគ្គេ អដ្ឋិកសង្ខលិកសមំសលោហិតន្តិអាទីនិ អនេកវិធានិ កុណបានិ អទ្ទស. សោណសិង្គាលាទីនំ សទ្ទំ អស្សោសិ. តំ សព្ពំ បរិស្សយំ បុនប្បុនំ ពុទ្ធគតំ បសាទំ វឌ្ឍេត្វា មទ្ទន្តោ អគមាសិយេវ.

ឯហិ សុទត្តាតិ សោ កិរ សេដ្ឋិ គច្ឆមានោវ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមស្មិំ លោកេ ពហូ បូរណកស្សបាទយោ តិត្ថិយា ‘មយំ ពុទ្ធា មយំ ពុទ្ធា’តិ វទន្តិ, កថំ នុ ខោ អហំ សត្ថុ ពុទ្ធភាវំ ជានេយ្យ’’ន្តិ? អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មយ្ហំ គុណវសេន ឧប្បន្នំ នាមំ មហាជនោ ជានាតិ, កុលទត្តិយំ បន មេ នាមំ អញ្ញត្រ មយា ន កោចិ ជានាតិ. សចេ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ, កុលទត្តិកនាមេន មំ អាលបិស្សតី’’តិ. សត្ថា តស្ស ចិត្តំ ញត្វា ឯវមាហ.

បរិនិព្ពុតោតិ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. អាសត្តិយោតិ តណ្ហាយោ. សន្តិន្តិ កិលេសវូបសមំ. បប្បុយ្យាតិ បត្វា. ឥទញ្ច បន វត្វា សត្ថា តស្ស អនុបុព្ពិកថំ កថេត្វា មត្ថកេ ចត្តារិ សច្ចានិ បកាសេសិ. សេដ្ឋិ ធម្មទេសនំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា បុនទិវសតោ បដ្ឋាយ មហាទានំ ទាតុំ អារភិ. ពិម្ពិសារាទយោ សេដ្ឋិស្ស សាសនំ បេសេន្តិ – ‘‘ត្វំ អាគន្តុកោ, យំ នប្បហោតិ, តំ ឥតោ អាហរាបេហី’’តិ. សោ ‘‘អលំ តុម្ហេ ពហុកិច្ចា’’តិ សព្ពេ បដិក្ខិបិត្វា បញ្ចហិ សកដសតេហិ អានីតវិភវេន សត្តាហំ មហាទានំ អទាសិ. ទានបរិយោសានេ ច ភគវន្តំ សាវត្ថិយំ វស្សាវាសំ បដិជានាបេត្វា រាជគហស្ស ច សាវត្ថិយា ច អន្តរេ យោជនេ យោជនេ សតសហស្សំ ទត្វា បញ្ចចត្តាលីស វិហារេ ការេន្តោ សាវត្ថិំ គន្ត្វា ជេតវនមហាវិហារំ ការេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស និយ្យាទេសីតិ. អដ្ឋមំ.

៩. បឋមសុក្កាសុត្តវណ្ណនា

២៤៣. នវមេ រថិកាយ រថិកន្តិ ឯកំ រថិកំ គហេត្វា តតោ អបរំ គច្ឆន្តោ រថិកាយ រថិកំ ឧបសង្កមន្តោ នាម ហោតិ. សិង្ឃាដកេបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច រថិកាតិ រច្ឆា. សិង្ឃាដកន្តិ ចតុក្កំ. កិំ មេ កតាតិ កិំ ឥមេ កតា? កិំ ករោន្តីតិ អត្ថោ. មធុបីតាវ សេយរេតិ គន្ធមធុបានំ បីតា វិយ សយន្តិ. គន្ធមធុបានំ បីតោ កិរ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន សក្កោតិ, អសញ្ញី ហុត្វា សយតេវ. តស្មា ឯវមាហ.

តញ្ច បន អប្បដិវានីយន្តិ តញ្ច បន ធម្មំ អប្បដិវានីយំ ទេសេតិ. ពាហិរកញ្ហិ សុមធុរម្បិ ភោជនំ បុនប្បុនំ ភុញ្ជន្តស្ស ន រុច្ចតិ, ‘‘អបនេថ, កិំ ឥមិនា’’តិ? បដិវានេតព្ពំ អបនេតព្ពំ ហោតិ, ន ឯវមយំ ធម្មោ. ឥមំ ហិ ធម្មំ បណ្ឌិតា វស្សសតម្បិ វស្សសហស្សម្បិ សុណន្តា តិត្តិំ ន គច្ឆន្តិ. តេនាហ ‘‘អប្បដិវានីយ’’ន្តិ. អសេចនកមោជវន្តិ អនាសិត្តកំ ឱជវន្តំ. យថា ហិ ពាហិរានិ អសម្ភិន្នបាយាសាទីនិបិ សប្បិមធុសក្ខរាហិ អាសិត្តានិ យោជិតានេវ មធុរានិ ឱជវន្តានិ ហោន្តិ, ន ឯវមយំ ធម្មោ. អយំ ហិ អត្តនោ ធម្មតាយ មធុរោ ចេវ ឱជវា ច, ន អញ្ញេន ឧបសិត្តោ. តេនាហ ‘‘អសេចនកមោជវ’’ន្តិ. បិវន្តិ មញ្ញេ សប្បញ្ញាតិ បណ្ឌិតបុរិសា បិវន្តិ វិយ. វលាហកមេវ បន្ថគូតិ វលាហកន្តរតោ និក្ខន្តឧទកំ ឃម្មាភិតត្តា បថិកា វិយ. នវមំ.

១០-១១. ទុតិយសុក្កាសុត្តាទិវណ្ណនា

២៤៤. ទសមេ បុញ្ញំ វត បសវិ ពហុន្តិ ពហុំ វត បុញ្ញំ បសវតីតិ. ទសមំ.

២៤៥. ឯកាទសមំ ឧត្តានមេវ. ឯកាទសមំ.

១២. អាឡវកសុត្តវណ្ណនា

២៤៦. ទ្វាទសមេ អាឡវិយន្តិ អាឡវីតិ តំ រដ្ឋម្បិ នគរម្បិ. តញ្ច ភវនំ នគរស្ស អវិទូរេ គាវុតមត្តេ ឋិតំ. ភគវា តត្ថ វិហរន្តោ តំ នគរំ ឧបនិស្សាយ អាឡវិយំ វិហរតីតិ វុត្តោ. អាឡវកស្ស យក្ខស្ស ភវនេតិ ឯត្ថ បន អយមនុបុព្ពិកថា – អាឡវកោ កិរ រាជា វិវិធនាដកូបភោគំ ឆឌ្ឌេត្វា ចោរបដិពាហនត្ថំ បដិរាជនិសេធនត្ថំ ព្យាយាមករណត្ថញ្ច សត្តមេ សត្តមេ ទិវសេ មិគវំ គច្ឆន្តោ ឯកទិវសំ ពលកាយេន សទ្ធិំ កតិកំ អកាសិ – ‘‘យស្ស បស្សេន មិគោ បលាយតិ, តស្សេវ សោ ភារោ’’តិ. អថ តស្សេវ បស្សេន មិគោ បលាយិ, ជវសម្បន្នោ រាជា ធនុំ គហេត្វា បត្តិកោវ តិយោជនំ តំ មិគំ អនុពន្ធិ. ឯណិមិគា ច តិយោជនវេគា ឯវ ហោន្តិ. អថ បរិក្ខីណជវំ តំ ឧទកំ វិយ បវិសិត្វា ឋិតំ វធិត្វា ទ្វិធា ឆេត្វា អនត្ថិកោបិ មំសេន ‘‘នាសក្ខិ មិគំ គហេតុ’’ន្តិ អបវាទមោចនត្ថំ កាជេនាទាយ អាគច្ឆន្តោ នគរស្សាវិទូរេ ពហលបត្តបលាសំ មហានិគ្រោធំ ទិស្វា បរិស្សមវិនោទនត្ថំ តស្ស មូលមុបគតោ. តស្មិញ្ច និគ្រោធេ អាឡវកោ យក្ខោ មហារាជសន្តិកា ភវនំ លភិត្វា មជ្ឈន្ហិកសមយេ តស្ស រុក្ខស្ស ឆាយាយ ផុដ្ឋោកាសំ បវិដ្ឋេ បាណិនោ ខាទន្តោ បដិវសតិ. សោ តំ ទិស្វា ខាទិតុំ ឧបគតោ. រាជា តេន សទ្ធិំ កតិកំ អកាសិ – ‘‘មុញ្ច មំ, អហំ តេ ទិវសេ ទិវសេ មនុស្សញ្ច ថាលិបាកញ្ច បេសេស្សាមី’’តិ. យក្ខោ – ‘‘ត្វំ រាជូបភោគេន បមត្តោ ន សរិស្សសិ, អហំ បន ភវនំ អនុបគតញ្ច អននុញ្ញាតញ្ច ខាទិតុំ ន លភាមិ, ស្វាហំ ភវន្តម្បិ ជីយេយ្យ’’ន្តិ ន មុញ្ចិ. រាជា ‘‘យំ ទិវសំ ន បេសេមិ, តំ ទិវសំ មំ គហេត្វា ខាទា’’តិ អត្តានំ អនុជានិត្វា តេន មុត្តោ នគរាភិមុខោ អគមាសិ.

ពលកាយោ មគ្គេ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា ឋិតោ រាជានំ ទិស្វា, ‘‘កិំ, មហារាជ, អយសមត្តភយា ឯវំ កិលន្តោសី’’តិ? វទន្តោ បច្ចុគ្គន្ត្វា បដិគ្គហេសិ. រាជា តំ បវត្តិំ អនារោចេត្វា នគរំ គន្ត្វា កតបាតរាសោ នគរគុត្តិកំ អាមន្តេត្វា ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. នគរគុត្តិកោ – ‘‘កិំ, ទេវ, កាលបរិច្ឆេទោ កតោ’’តិ អាហ? ន កតោ ភណេតិ. ទុដ្ឋុ កតំ, ទេវ, អមនុស្សា ហិ បរិច្ឆិន្នមត្តមេវ លភន្តិ, អបរិច្ឆិន្នេ បន ជនបទស្សាពាធោ ភវិស្សតិ, ហោតុ ទេវ, កិញ្ចាបិ ឯវមកាសិ, អប្បោស្សុក្កោ ត្វំ រជ្ជសុខមនុភោហិ, អហមេត្ថ កាតព្ពំ ករិស្សាមីតិ. សោ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ ពន្ធនាគារទ្វារេ ឋត្វា យេ យេ វជ្ឈា ហោន្តិ, តេ តេ សន្ធាយ ‘‘យោ ជីវិតត្ថិកោ, សោ និក្ខមតូ’’តិ ភណតិ. យោ បឋមំ និក្ខមតិ, តំ គេហំ នេត្វា ន្ហាបេត្វា ភោជេត្វា ច ‘‘ឥមំ ថាលិបាកំ យក្ខស្ស ទេហី’’តិ បេសេតិ. តំ រុក្ខមូលំ បវិដ្ឋមត្តំយេវ យក្ខោ ភេរវំ អត្តភាវំ និម្មិនិត្វា មូលកន្ទំ វិយ ខាទិ. យក្ខានុភាវេន កិរ មនុស្សានំ កេសាទីនិ ឧបាទាយ សកលសរីរំ នវនីតបិណ្ឌំ វិយ ហោតិ, យក្ខស្ស ភត្តំ គាហាបេតុំ គតបុរិសា តំ ទិស្វា ភីតា យថាមិត្តំ អារោចេសុំ. តតោ បភុតិ ‘‘រាជា ចោរេ គហេត្វា យក្ខស្ស ទេតី’’តិ មនុស្សា ចោរកម្មតោ បដិវិរតា. តតោ អបរេន សមយេន នវចោរានំ អភាវេន បុរាណចោរានញ្ច បរិក្ខយេន ពន្ធនាគារានិ សុញ្ញានិ អហេសុំ.

អថ នគរគុត្តិកោ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា អត្តនោ ធនំ នគររច្ឆាសុ ឆឌ្ឌាបេសិ ‘‘អប្បេវ នាម កោចិ លោភេន គណ្ហេយ្យា’’តិ. តំ បាទេនបិ កោចិ នច្ឆុបិ. សោ ចោរេ អលភន្តោ អមច្ចានំ អារោចេសិ. អមច្ចា ‘‘កុលបដិបាដិយា ឯកមេកំ ជិណ្ណកំ បេសេម, សោ បកតិយាបិ មច្ចុបថេ វត្តតី’’តិ អាហំសុ. រាជា ‘‘អម្ហាកំ បិតរំ អម្ហាកំ បិតាមហំ បេសេតីតិ មនុស្សា ខោភំ ករិស្សន្តិ, មា វោ ឯតំ រុច្ចី’’តិ វារេសិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, ទារកំ បេសេម ឧត្តានសេយ្យកំ, តថាវិធស្ស ហិ ‘មាតា មេ’តិ ‘បិតា មេ’តិ សិនេហោ នត្ថី’’តិ អាហំសុ. រាជា អនុជានិ. តេ តថា អកំសុ. នគរេ ទារកមាតរោ ច ទារកេ គហេត្វា គព្ភិនិយោ ច បលាយិត្វា បរជនបទេ ទារកេ សំវឌ្ឍេត្វា អានេន្តិ. ឯវំ ទ្វាទស វស្សានិ គតានិ.

តតោ ឯកទិវសំ សកលនគរំ វិចិនិត្វា ឯកម្បិ ទារកំ អលភិត្វា អមច្ចា រញ្ញោ អារោចេសុំ – ‘‘នត្ថិ, ទេវ, នគរេ ទារកោ ឋបេត្វា អន្តេបុរេ តវ បុត្តំ អាឡវកកុមារ’’ន្តិ. រាជា ‘‘យថា មម បុត្តោ បិយោ, ឯវំ សព្ពលោកស្ស, អត្តនា បន បិយតរំ នត្ថិ, គច្ឆថ តម្បិ ទត្វា មម ជីវិតំ រក្ខថា’’តិ. តេន ច សមយេន អាឡវកស្ស មាតា បុត្តំ ន្ហាបេត្វា មណ្ឌេត្វា ទុកូលចុម្ពដកេ កត្វា អង្កេ សយាបេត្វា និសិន្នា ហោតិ. រាជបុរិសា រញ្ញោ អាណាយ តត្ថ គន្ត្វា វិប្បលបន្តិយា តស្សា សោឡសន្នញ្ច ទេវិសហស្សានំ សទ្ធិំ ធាតិយា តំ អាទាយ បក្កមិំសុ, ‘‘ស្វេ យក្ខភក្ខោ ភវិស្សតី’’តិ. តំទិវសញ្ច ភគវា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ ជេតវនវិហារេ គន្ធកុដិយំ មហាករុណាសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ ឱលោកេន្តោ អទ្ទស អាឡវកស្ស កុមារស្ស អនាគាមិផលុប្បត្តិយា ឧបនិស្សយំ យក្ខស្ស ច សោតាបត្តិផលុប្បត្តិយា, ទេសនាបរិយោសានេ ច ចតុរាសីតិបាណសហស្សានំ ធម្មចក្ខុបដិលាភស្សាតិ. សោ វិភាតាយ រត្តិយា បុរិមភត្តកិច្ចំ កត្វា សុនិដ្ឋិតបច្ឆាភត្តកិច្ចោ កាឡបក្ខូបោសថទិវសេ វត្តមានេ ឱគ្គតេ សូរិយេ ឯកោ អទុតិយោ បត្តចីវរមាទាយ បាទមគ្គេនេវ សាវត្ថិតោ តិំស យោជនានិ គន្ត្វា តស្ស យក្ខស្ស ភវនំ បាវិសិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាឡវកស្ស យក្ខស្ស ភវនេ’’តិ.

កិំ បន ភគវា យស្មិំ និគ្រោធេ អាឡវកស្ស ភវនំ, តស្ស មូលេ វិហាសិ, ឧទាហុ ភវនេយេវាតិ? ភវនេយេវ. យថេវ ហិ យក្ខា អត្តនោ ភវនំ បស្សន្តិ, តថា ភគវាបិ. សោ តត្ថ គន្ត្វា ភវនទ្វារេ អដ្ឋាសិ. តទា អាឡវកោ ហិមវន្តេ យក្ខសមាគមំ គតោ ហោតិ. តតោ អាឡវកស្ស ទ្វារបាលោ គទ្រភោ នាម យក្ខោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា, ‘‘កិំ, ភន្តេ, ភគវា វិកាលេ អាគតោ’’តិ អាហ. អាម, គទ្រភ, អាគតោម្ហិ, សចេ តេ អគរុ, វិហរេយ្យាមេករត្តំ អាឡវកស្ស ភវនេតិ. ន មេ, ភន្តេ, គរុ, អបិច ខោ សោ យក្ខោ កក្ខឡោ ផរុសោ, មាតាបិតូនម្បិ អភិវាទនាទីនិ ន ករោតិ, មា រុច្ចិ ភគវតោ ឥធ វាសោតិ. ជានាមិ, គទ្រភ, តស្ស សភាវំ, ន កោចិ មមន្តរាយោ ភវិស្សតិ. សចេ តេ អគរុ, វិហរេយ្យាមេករត្តន្តិ.

ទុតិយម្បិ គទ្រភោ យក្ខោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អគ្គិតត្តកបាលសទិសោ, ភន្តេ, អាឡវកោ, មាតាបិតរោតិ វា សមណព្រាហ្មណាតិ វា ធម្មោតិ វា ន ជានាតិ, ឥធាគតានំ បន ចិត្តក្ខេបម្បិ ករោតិ, ហទយម្បិ ផាលេតិ, បាទេបិ គហេត្វា បរសមុទ្ទំ វា បរចក្កវាឡំ វា ខិបតី’’តិ. ទុតិយម្បិ ភគវា អាហ – ‘‘ជានាមិ, គទ្រភ, សចេបិ តេ អគរុ, វិហរេយ្យាមេករត្ត’’ន្តិ. ន មេ, ភន្តេ, គរុ, អបិច ខោ សោ យក្ខោ អត្តនោ អនារោចេត្វា អនុជានន្តំ មំ ជីវិតាបិ វោរោបេយ្យ, អារោចេមិ, ភន្តេ, តស្សាតិ. យថាសុខំ, គទ្រភ, អារោចេហីតិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, ត្វមេវ ជានាហី’’តិ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ហិមវន្តាភិមុខោ បក្កាមិ. ភវនទ្វារម្បិ សយមេវ ភគវតោ វិវរមទាសិ. ភគវា អន្តោភវនំ បវិសិត្វា យត្ថ អភិលក្ខិតេសុ មង្គលទិវសាទីសុ និសីទិត្វា អាឡវកោ សិរិំ អនុភោតិ, តស្មិំយេវ ទិព្ពរតនមយេ បល្លង្កេ និសីទិត្វា សុវណ្ណាភំ មុញ្ចិ. តំ ទិស្វា យក្ខស្ស ឥត្ថិយោ អាគន្ត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា សម្បរិវារេត្វា និសីទិំសុ. ភគវា ‘‘បុព្ពេ តុម្ហេ ទានំ ទត្វា សីលំ សមាទិយិត្វា បូជនេយ្យំ បូជេត្វា ឥមំ សម្បត្តិំ បត្តា, ឥទានិបិ តថេវ ករោថ, មា អញ្ញមញ្ញំ ឥស្សាមច្ឆរិយាភិភូតា វិហរថា’’តិអាទិនា នយេន តាសំ បកិណ្ណកធម្មកថំ កថេសិ. តា ភគវតោ មធុរនិគ្ឃោសំ សុត្វា សាធុការសហស្សានិ ទត្វា ភគវន្តំ សម្បរិវារេត្វា និសីទិំសុយេវ. គទ្រភោបិ ហិមវន្តំ គន្ត្វា អាឡវកស្សារោចេសិ – ‘‘យគ្ឃេ, មារិស, ជានេយ្យាសិ វិមានេ តេ ភគវា និសិន្នោ’’តិ. សោ គទ្រភស្ស សញ្ញំ អកាសិ ‘‘តុណ្ហី ហោហិ, គន្ត្វា កត្តព្ពំ ករិស្សាមី’’តិ. បុរិសមានេន កិរ លជ្ជិតោ អហោសិ, តស្មា ‘‘មា កោចិ បរិសមជ្ឈេ សុណេយ្យា’’តិ ឯវមកាសិ.

តទា សាតាគិរហេមវតា ភគវន្តំ ជេតវនេយេវ វន្ទិត្វា ‘‘យក្ខសមាគមំ គមិស្សាមា’’តិ សបរិវារា នានាយានេហិ អាកាសេន គច្ឆន្តិ. អាកាសេ ច យក្ខានំ សព្ពត្ថ មគ្គោ នត្ថិ, អាកាសដ្ឋានិ វិមានានិ បរិហរិត្វា មគ្គដ្ឋានេនេវ មគ្គោ ហោតិ. អាឡវកស្ស បន វិមានំ ភូមដ្ឋំ សុគុត្តំ បាការបរិក្ខិត្តំ សុសំវិហិតទ្វារអដ្ដាលកគោបុរំ ឧបរិ កំសជាលសញ្ឆន្នំ មញ្ជូសសទិសំ តិយោជនំ ឧព្ពេធេន, តស្ស ឧបរិ មគ្គោ ហោតិ. តេ តំ បទេសមាគម្ម គន្តុំ នាសក្ខិំសុ. ពុទ្ធានំ ហិ និសិន្នោកាសស្ស ឧបរិភាគេន យាវ ភវគ្គា កោចិ គន្តុំ ន សក្កោតិ. តេ ‘‘កិមិទ’’ន្តិ? អាវជ្ជេត្វា ភគវន្តំ ទិស្វា អាកាសេ ខិត្តលេឌ្ឌុ វិយ ឱរុយ្ហ វន្ទិត្វា ធម្មំ សុត្វា បទក្ខិណំ កត្វា, ‘‘យក្ខសមាគមំ គច្ឆាម ភគវា’’តិ តីណិ វត្ថូនិ បសំសន្តា យក្ខសមាគមំ អគមំសុ. អាឡវកោ តេ ទិស្វា, ‘‘ឥធ និសីទថា’’តិ បដិក្កម្ម ឱកាសមទាសិ. តេ អាឡវកស្ស និវេទេសុំ – ‘‘លាភា តេ, អាឡវក, យស្ស តេ ភវនេ ភគវា វិហរតិ, គច្ឆាវុសោ, ភគវន្តំ បយិរុបាសស្សូ’’តិ. ឯវំ ភគវា ភវនេយេវ វិហាសិ, ន យស្មិំ និគ្រោធេ អាឡវកស្ស ភវនំ, តស្ស មូលេតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា អាឡវិយំ វិហរតិ អាឡវកស្ស យក្ខស្ស ភវនេ’’តិ.

អថ ខោ អាឡវកោ…បេ… ឯតទវោច – ‘‘និក្ខម, សមណា’’តិ កស្មា បនាយំ ឯតទវោច? រោសេតុកាមតាយ. តត្រេវំ អាទិតោ បភុតិ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ – អយំ ហិ យស្មា អស្សទ្ធស្ស សទ្ធាកថា ទុក្កថា ហោតិ ទុស្សីលាទីនំ សីលាទិកថា វិយ, តស្មា តេសំ យក្ខានំ សន្តិកា ភគវតោ បសំសំ សុត្វាយេវ អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តលោណសក្ខរា វិយ អព្ភន្តរេ កោបេន តដតដាយមានហទយោ ហុត្វា ‘‘កោ សោ ភគវា នាម, យោ មម ភវនំ បវិដ្ឋោ’’តិ អាហ. តេ អហំសុ – ‘‘ន ត្វំ, អាវុសោ, ជានាសិ ភគវន្តំ អម្ហាកំ សត្ថារំ, យោ តុសិតភវនេ ឋិតោ បញ្ចមហាវិលោកិតំ វិលោកេត្វា’’តិអាទិនា នយេន យាវ ធម្មចក្កបវត្តនា កថេន្តា បដិសន្ធិអាទីសុ ទ្វត្តិំស បុព្ពនិមិត្តានិ វត្វា, ‘‘ឥមានិបិ ត្វំ, អាវុសោ, អច្ឆរិយានិ នាទ្ទសា’’តិ? ចោទេសុំ. សោ ទិស្វាបិ កោធវសេន ‘‘នាទ្ទស’’ន្តិ អាហ. អាវុសោ អាឡវក, បស្សេយ្យាសិ វា ត្វំ, ន វា, កោ តយា អត្ថោ បស្សតា វា អបស្សតា វា? កិំ ត្វំ ករិស្សសិ អម្ហាកំ សត្ថុនោ, យោ ត្វំ តំ ឧបនិធាយ ចលក្កកុធ-មហាឧសភសមីបេ តទហុជាតវច្ឆកោ វិយ, តិធា បភិន្នមត្តវារណសមីបេ ភិង្កបោតកោ វិយ, ភាសុរវិលម្ពិតកេសរសោភិតក្ខន្ធស្ស មិគរញ្ញោ សមីបេ ជរសិង្គាលោ វិយ, ទិយឌ្ឍយោជនសតបវឌ្ឍកាយសុបណ្ណរាជសមីបេ ឆិន្នបក្ខកាកបោតកោ វិយ ខាយសិ, គច្ឆ យំ តេ ករណីយំ, តំ ករោហីតិ. ឯវំ វុត្តេ ទុដ្ឋោ អាឡវកោ ឧដ្ឋហិត្វា មនោសិលាតលេ វាមបាទេន ឋត្វា – ‘‘បស្សថ ទានិ តុម្ហាកំ វា សត្ថា មហានុភាវោ, អហំ វា’’តិ ទក្ខិណបាទេន សដ្ឋិយោជនមត្តំ កេលាសបព្ពតកូដំ អក្កមិ. តំ អយោកូដបហដោ វិយ និទ្ធន្តអយោបិណ្ឌោ បបដិកាយោ មុញ្ចិ, សោ តត្រ ឋត្វា, ‘‘អហំ អាឡវកោ’’តិ ឧគ្ឃោសេសិ. សកលជម្ពុទីបំ សទ្ទោ ផរិ.

ចត្តារោ កិរ សទ្ទា សកលជម្ពុទីបេ សូយិំសុ – យញ្ច បុណ្ណកោ យក្ខសេនាបតិ ធនញ្ជយកោរព្យរាជានំ ជូតំ ជិនិត្វា អប្ផោដេត្វា ‘‘អហំ ជិនិ’’ន្តិ ឧគ្ឃោសេសិ; យញ្ច សក្កោ ទេវានមិន្ទោ កស្សបភគវតោ សាសនេ ឱសក្កន្តេ វិស្សកម្មទេវបុត្តំ សុនខំ ករិត្វា – ‘‘អហំ បាបភិក្ខូ ច បាបភិក្ខុនិយោ ច ឧបាសកេ ច ឧបាសិកាយោ ច សព្ពេវ ច អធម្មវាទិនោ ខាទាមី’’តិ ឧគ្ឃោសាបេសិ; យញ្ច កុសជាតកេ បភាវតិហេតុ សត្តហិ រាជូហិ នគរេ ឧបរុទ្ធេ បភាវតិំ អត្តនា សហ ហត្ថិក្ខន្ធេ អារោបេត្វា នគរា និក្ខម្ម – ‘‘អហំ សីហស្សរមហាកុសរាជា’’តិ មហាបុរិសោ ឧគ្ឃោសេសិ; យញ្ច កេលាសមុទ្ធនិ ឋត្វា អាឡវកោតិ. តទា ហិ សកលជម្ពុទីបេ ទ្វារេ ឋត្វា ឧគ្ឃោសិតសទិសំ អហោសិ. តិយោជនសហស្សវិត្ថតោ ច ហិមវាបិ សង្កម្បិ យក្ខស្សានុភាវេន.

សោ វាតមណ្ឌលំ សមុដ្ឋាបេសិ – ‘‘ឯតេនេវ សមណំ បលាបេស្សាមី’’តិ. តេ បុរត្ថិមាទិភេទា វាតា សមុដ្ឋហិត្វា អឌ្ឍយោជនយោជនទ្វិយោជនតិយោជនប្បមាណានិ បព្ពតកូដានិ បទាលេត្វា វនគច្ឆរុក្ខាទីនិ ឧម្មូលំ កត្វា, អាឡវិនគរំ បក្ខន្តា ជិណ្ណហត្ថិសាលាទីនិ ចុណ្ណេន្តា ឆទនិដ្ឋកា អាកាសេ វិធមេន្តា. ភគវា ‘‘មា កស្សចិ ឧបរោធោ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. តេ វាតា ទសពលំ បត្វា ចីវរកណ្ណមត្តម្បិ ចាលេតុំ នាសក្ខិំសុ. តតោ មហាវស្សំ សមុដ្ឋាបេសិ. ‘‘ឧទកេន អជ្ឈោត្ថរិត្វា សមណំ មារេស្សាមី’’តិ. តស្សានុភាវេន ឧបរូបរិ សតបដលសហស្សបដលាទិភេទា វលាហកា ឧដ្ឋហិត្វា បវស្សិំសុ. វុដ្ឋិធារាវេគេន បថវី ឆិទ្ទា អហោសិ. វនរុក្ខាទីនំ ឧបរិ មហោឃោ អាគន្ត្វា ទសពលស្ស ចីវរេ ឧស្សាវពិន្ទុមត្តម្បិ តេមេតុំ នាសក្ខិ. តតោ បាសាណវស្សំ សមុដ្ឋាបេសិ. មហន្តានិ មហន្តានិ បព្ពតកូដានិ ធូមាយន្តានិ បជ្ជលន្តានិ អាកាសេនាគន្ត្វា ទសពលំ បត្វា ទិព្ពមាលាគុឡានិ សម្បជ្ជិំសុ. តតោ បហរណវស្សំ សមុដ្ឋាបេសិ. ឯកតោធារាឧភតោធារាអសិសត្តិខុរប្បាទយោ ធូមាយន្តា បជ្ជលន្តា អាកាសេនាគន្ត្វា ទសពលំ បត្វា ទិព្ពបុប្ផានិ អហេសុំ. តតោ អង្គារវស្សំ សមុដ្ឋាបេសិ. កិំសុក វណ្ណា អង្គារា អាកាសេនាគន្ត្វា ទសពលស្ស បាទមូលេ ទិព្ពបុប្ផានិ ហុត្វា វិកីរយិំសុ. តតោ កុក្កុលវស្សំ សមុដ្ឋាបេសិ. អច្ចុណ្ហា កុក្កុលា អាកាសេនាគន្ត្វា ទសពលស្ស បាទមូលេ ចន្ទនចុណ្ណំ ហុត្វា និបតិំសុ. តតោ វាលិកវស្សំ សមុដ្ឋាបេសិ. អតិសុខុមវាលិកា ធូមាយន្តា បជ្ជលន្តា អាកាសេនាគន្ត្វា ទសពលស្ស បាទមូលេ ទិព្ពបុប្ផានិ ហុត្វា និបតិំសុ. តតោ កលលវស្សំ សមុដ្ឋាបេសិ. តំ កលលវស្សំ ធូមាយន្តំ បជ្ជលន្តំ អាកាសេនាគន្ត្វា ទសពលស្ស បាទមូលេ ទិព្ពគន្ធំ ហុត្វា និបតិ. តតោ អន្ធការំ សមុដ្ឋាបេសិ ‘‘ភិំសេត្វា សមណំ បលាបេស្សាមី’’តិ. តំ ចតុរង្គសមន្នាគតំ អន្ធការសទិសំ ហុត្វា ទសពលំ បត្វា សូរិយប្បភាវិហតមិវ អន្ធការំ អន្តរធាយិ.

ឯវំ យក្ខោ ឥមាហិ នវហិ វាតវស្សបាសាណបហរណង្គារកុក្កុលវាលិកកលលន្ធការវុដ្ឋីហិ ភគវន្តំ បលាបេតុំ អសក្កោន្តោ នានាវិធបហរណហត្ថាយ អនេកប្បការរូបភូតគណសមាកុលាយ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ សយមេវ ភគវន្តំ អភិគតោ. តេ ភូតគណា អនេកប្បការេ វិការេ កត្វា ‘‘គណ្ហថ ហនថា’’តិ ភគវតោ ឧបរិ អាគច្ឆន្តា វិយ ហោន្តិ. អបិច ខោ និទ្ធន្តលោហបិណ្ឌំ វិយ មក្ខិកា, ភគវន្តំ អល្លីយិតុំ អសមត្ថាវ អហេសុំ. ឯវំ សន្តេបិ យថា ពោធិមណ្ឌេ មារោ អាគតវេលាយមេវ និវត្តោ, តថា អនិវត្តេត្វា ឧបឌ្ឍរត្តិមត្តំ ព្យាកុលមកំសុ. ឯវំ ឧបឌ្ឍរត្តិមត្តំ អនេកប្បការវិភិំសនកទស្សនេនបិ ភគវន្តំ ចាលេតុំ អសក្កោន្តោ អាឡវកោ ចិន្តេសិ – ‘‘យំនូនាហំ កេនចិ អជេយ្យំ ទុស្សាវុធំ មុញ្ចេយ្យ’’ន្តិ.

ចត្តារិ កិរ អាវុធានិ លោកេ សេដ្ឋានិ – សក្កស្ស វជិរាវុធំ, វេស្សវណស្ស គទាវុធំ, យមស្ស នយនាវុធំ, អាឡវកស្ស ទុស្សាវុធន្តិ. យទិ ហិ សក្កោ ទុដ្ឋោ វជិរាវុធំ សិនេរុមត្ថកេ បហរេយ្យ, អដ្ឋសដ្ឋិសហស្សាធិកយោជនសតសហស្សំ វិនិវិជ្ឈិត្វា ហេដ្ឋតោ គច្ឆេយ្យ. វេស្សវណេន កុជ្ឈនកាលេ វិស្សជ្ជិតំ គទាវុធំ ពហូនំ យក្ខសហស្សានំ សីសំ បាតេត្វា បុន ហត្ថបាសំ អាគន្ត្វា តិដ្ឋតិ. យមេន ទុដ្ឋេន នយនាវុធេន ឱលោកិតមត្តេ អនេកានិ កុម្ភណ្ឌសហស្សានិ តត្តកបាលេ តិលា វិយ ផរន្តានិ វិនស្សន្តិ. អាឡវកោ ទុដ្ឋោ សចេ អាកាសេ ទុស្សាវុធំ មុញ្ចេយ្យ, ទ្វាទស វស្សានិ ទេវោ ន វស្សេយ្យ. សចេ បថវិយំ មុញ្ចេយ្យ. សព្ពរុក្ខតិណាទីនិ សុស្សិត្វា ទ្វាទសវស្សន្តរេ ន បុន វិរុហេយ្យុំ. សចេ សមុទ្ទេ មុញ្ចេយ្យ, តត្តកបាលេ ឧទកពិន្ទុ វិយ សព្ពមុទកំ សុស្សេយ្យ. សចេ សិនេរុសទិសេបិ បព្ពតេ មុញ្ចេយ្យ, ខណ្ឌាខណ្ឌំ ហុត្វា វិកិរេយ្យ. សោ ឯវំ មហានុភាវំ ទុស្សាវុធំ ឧត្តរិសាដកំ មុញ្ចិត្វា អគ្គហេសិ. យេភុយ្យេន ទសសហស្សីលោកធាតុទេវតា វេគេន សន្និបតិំសុ ‘‘អជ្ជ ភគវា អាឡវកំ ទមេស្សតិ, តត្ថ ធម្មំ សោស្សាមា’’តិ យុទ្ធទស្សនកាមាបិ ទេវតា សន្និបតិំសុ. ឯវំ សកលម្បិ អាកាសំ ទេវតាហិ បរិបុណ្ណមហោសិ.

អថ អាឡវកោ ភគវតោ សមីបេ ឧបរូបរិ វិចរិត្វា វត្ថាវុធំ មុញ្ចិ. តំ អសនិវិចក្កំ វិយ អាកាសេ ភេរវសទ្ទំ ករោន្តំ ធូមាយន្តំ បជ្ជលន្តំ ភគវន្តំ បត្វា យក្ខមានមទ្ទនត្ថំ បាទបុញ្ឆនចោឡំ ហុត្វា បាទមូលេ និបតិ. អាឡវកោ តំ ទិស្វា ឆិន្នវិសាណោ វិយ ឧសភោ ឧទ្ធតទាឋោ វិយ សប្បោ និត្តេជោ និម្មទោ និបតិតមានទ្ធជោ ហុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ទុស្សាវុធម្បិ មេ សមណំ នាភិភោសិ. កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ? ‘‘ឥទំ ការណំ, មេត្តាវិហារយុត្តោ សមណោ, ហន្ទ នំ រោសេត្វា មេត្តាយ វិយោជេមី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធេនេតំ វុត្តំ – អថ ខោ អាឡវកោ យក្ខោ យេន ភគវា…បេ… និក្ខម សមណាតិ. តត្ថាយមធិប្បាយោ – កស្មា មយា អននុញ្ញាតោ មម ភវនំ បវិសិត្វា ឃរសាមិកោ វិយ ឥត្ថាគារស្ស មជ្ឈេ និសិន្នោសិ? អននុយុត្តមេតំ សមណស្ស យទិទំ អទិន្នបរិភោគោ ឥត្ថិសំសគ្គោ ច? តស្មា យទិ ត្វំ សមណធម្មេ ឋិតោ, និក្ខម សមណាតិ. ឯកេ បន – ‘‘ឯតានិ អញ្ញានិ ច ផរុសវចនានិ វត្វា ឯវាយំ ឯតទវោចា’’តិ ភណន្តិ.

អថ ភគវា – ‘‘យស្មា ថទ្ធោ បដិថទ្ធភាវេន វិនេតុំ ន សក្កា, សោ ហិ បដិថទ្ធភាវេ កយិរមានេ, សេយ្យថាបិ ចណ្ឌស្ស កុក្កុរស្ស នាសាយ បិត្តំ ភិន្ទេយ្យ, សោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ចណ្ឌតរោ អស្ស, ឯវំ ថទ្ធតរោ ហោតិ, មុទុនា បន សោ សក្កា វិនេតុ’’ន្តិ ញត្វា, សាធាវុសោតិ បិយវចនេន តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា និក្ខមិ. តេន វុត្តំ សាធាវុសោតិ ភគវា និក្ខមីតិ.

តតោ អាឡវកោ – ‘‘សុព្ពចោ វតាយំ សមណោ ឯកវចនេនេវ និក្ខន្តោ, ឯវំ នាម និក្ខមេតុំ សុខំ សមណំ អការណេនេវាហំ សកលរត្តិំ យុទ្ធេន អព្ភុយ្យាសិ’’ន្តិ មុទុចិត្តោ ហុត្វា បុន ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទានិបិ ន សក្កា ជានិតុំ, កិំ នុ ខោ សុព្ពចតាយ និក្ខន្តោ ឧទាហុ កោធនោ. ហន្ទាហំ វីមំសាមី’’តិ. តតោ បវិស, សមណាតិ អាហ. អថ សុព្ពចោតិ មុទុភូតចិត្តវវត្ថានករណត្ថំ បុន បិយវចនំ វទន្តោ សាធាវុសោតិ ភគវា បាវិសិ. អាឡវកោ បុនប្បុនំ តមេវ សុព្ពចភាវំ វីមំសន្តោ ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ និក្ខម បវិសាតិ អាហ. ភគវាបិ តថា អកាសិ. យទិ ន ករេយ្យ, បកតិយាបិ ថទ្ធយក្ខស្ស ចិត្តំ ថទ្ធតរំ ហុត្វា ធម្មកថាយ ភាជនំ ន ភវេយ្យ. តស្មា យថា នាម មាតា រោទន្តំ បុត្តកំ យំ សោ ឥច្ឆតិ, តំ ទត្វា វា កត្វា វា សញ្ញាបេសិ តថា ភគវា កិលេសរោទនេន រោទន្តំ យក្ខំ សញ្ញាបេតុំ យំ សោ ភណតិ, តំ អកាសិ. យថា ច ធាតី ថញ្ញំ អបិវន្តំ ទារកំ កិញ្ចិ ទត្វា ឧបលាឡេត្វា បាយេតិ, តថា ភគវា យក្ខំ លោកុត្តរធម្មខីរំ បាយេតុំ តស្ស បត្ថិតវចនករណេន ឧបលាឡេន្តោ ឯវមកាសិ. យថា ច បុរិសោ លាពុម្ហិ ចតុមធុរំ បូរេតុកាមោ តស្សព្ភន្តរំ សោធេតិ, ឯវំ ភគវា យក្ខស្ស ចិត្តេ លោកុត្តរចតុមធុរំ បូរេតុកាមោ តស្សព្ភន្តរេ កោធមលំ សោធេតុំ យាវ តតិយំ និក្ខមនបវិសនំ អកាសិ.

អថ អាឡវកោ ‘‘សុព្ពចោ អយំ សមណោ ‘និក្ខមា’តិ វុត្តោ និក្ខមតិ, ‘បវិសា’តិ វុត្តោ បវិសតិ. យំនូនាហំ ឥមំ សមណំ ឯវមេវ សកលរត្តិំ កិលមេត្វា បាទេ គហេត្វា បារគង្គាយ ខិបេយ្យ’’ន្តិ? បាបកំ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា ចតុត្ថវារំ អាហ និក្ខម, សមណាតិ. តំ ញត្វា ភគវា ន ខ្វាហំ តន្តិ អាហ. ឯវំ វា វុត្តេ តទុត្តរិករណីយំ បរិយេសមានោ បញ្ហំ បុច្ឆិតព្ពំ មញ្ញិស្សតិ. តំ ធម្មកថាយ មុខំ ភវិស្សតីតិ ញត្វា, ន ខ្វាហំ តន្តិ អាហ. តត្ថ ន-ឥតិ បដិក្ខេបេ. ខោតិ អវធារណេ. អហន្តិ អត្តនិទស្សនំ. តន្តិ ហេតុវចនំ. តេនេវេត្ថ ‘‘យស្មា ត្វំ ឯវំ ចិន្តេសិ, តស្មា អហំ, អាវុសោ, នេវ និក្ខមិស្សាមិ, យំ តេ ករណីយំ, តំ ករោហី’’តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

តតោ អាឡវកោ យស្មា បុព្ពេបិ អាកាសេន គមនវេលាយ – ‘‘កិំ នុ ខោ ឯតំ សុវណ្ណវិមានំ, ឧទាហុ រជតមណិវិមានានំ អញ្ញតរំ, ហន្ទ នំ បស្សាមា’’តិ ឯវំ អត្តនោ វិមានំ អាគតេ ឥទ្ធិមន្តេ តាបសបរិព្ពាជកេ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជេតុំ អសក្កោន្តេ ចិត្តក្ខេបាទីហិ វិហេឋេតិ, តស្មា ភគវន្តម្បិ តថា វិហេឋេស្សាមីតិ មញ្ញមានោ បញ្ហំ តន្តិអាទិមាហ.

កុតោ បនស្ស បញ្ហាតិ? តស្ស កិរ មាតាបិតរោ កស្សបំ ភគវន្តំ បយិរុបាសិត្វា អដ្ឋ បញ្ហេ សហ វិស្សជ្ជនេន ឧគ្គហេសុំ. តេ ទហរកាលេ អាឡវកំ បរិយាបុណាបេសុំ; សោ កាលច្ចយេន វិស្សជ្ជនំ សម្មុស្សិ. តតោ ‘‘ឥមេ បញ្ហាបិ មា វិនស្សន្តូ’’តិ សុវណ្ណបដ្ឋេ ជាតិហិង្គុលកេន លេខាបេត្វា វិមានេ និក្ខិបិ. ឯវមេតេ បុដ្ឋបញ្ហា ពុទ្ធវិសយាវ ហោន្តិ. ភគវា តំ សុត្វា យស្មា ពុទ្ធានំ បរិច្ចត្តលាភន្តរាយោ វា ជីវិតន្តរាយោ វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណព្យាមប្បភាទិបដិឃាតោ វា ន សក្កា កេនចិ កាតុំ, តស្មា នំ លោកេ អសាធារណំ ពុទ្ធានុភាវំ ទស្សេន្តោ ន ខ្វាហំ តំ, អាវុសោ, បស្សាមិ សទេវកេ លោកេតិអាទិមាហ.

ឯវំ ភគវា តស្ស ពាធនចិត្តំ បដិសេធេត្វា បញ្ហាបុច្ឆនេ ឧស្សាហំ ជនេន្តោ អាហ អបិច ត្វំ, អាវុសោ, បុច្ឆ, យទាកង្ខសីតិ. តស្សត្ថោ – បុច្ឆ, យទិ អាកាង្ខសិ, ន មេ បញ្ហាវិស្សជ្ជនេ ភារោ អត្ថិ. អថ វា បុច្ឆ, យំ អាកង្ខសិ. សព្ពំ តេ វិស្សជ្ជេស្សាមីតិ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេសិ អសាធារណំ បច្ចេកពុទ្ធអគ្គសាវកមហាសាវកេហិ. ឯវំ ភគវតោ សព្ពញ្ញុបវារណាយ បវារិតាយ អថ ខោ អាឡវកោ យក្ខោ ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ.

តត្ថ កិំ សូធ វិត្តន្តិ, កិំ សុ ឥធ វិត្តំ. វិត្តន្តិ ធនំ. តំ ហិ បីតិសង្ខាតំ វិត្តិំ ករោតិ, តស្មា ‘‘វិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. សុចិណ្ណន្តិ សុកតំ. សុខន្តិ កាយិកចេតសិកំ សាតំ. អាវហាតីតិ អាវហតិ អានេតិ ទេតិ អប្បេតិ. ហវេ-ឥតិ ទឡ្ហត្ថេ និបាតោ. សាទុតរន្តិ អតិសយេន សាទុ. ‘‘សាធុតរ’’ន្តិបិ បាឋោ. រសានន្តិ រសសញ្ញិតានំ ធម្មានំ. កថន្តិ កេន បការេន. កថំជីវិនោ ជីវិតំ កថំជីវិំជីវិតំ. គាថាពន្ធសុខត្ថំ បន សានុនាសិកំ វុច្ចតិ. កថំជីវិំ ជីវតន្តិ វា បាឋោ, តស្ស ‘‘ជីវន្តានំ កថំជីវិ’’ន្តិ អត្ថោ. ឯវំ ឥមាយ គាថាយ ‘‘កិំ សុ ឥធ លោកេ បុរិសស្ស វិត្តំ សេដ្ឋំ? កិំ សុ សុចិណ្ណំ សុខមាវហាតិ? កិំ រសានំ សាទុតរំ? កថំជីវិំ ជីវិតំ សេដ្ឋមាហូ’’តិ? ឥមេ ចត្តារោ បញ្ហេ បុច្ឆិ.

អថស្ស ភគវា កស្សបទសពលេន វិស្សជ្ជិតនយេនេវ វិស្សជ្ជេន្តោ ឥមំ គាថមាហ សទ្ធីធ វិត្តន្តិ. តត្ថ យថា ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិ វិត្តំ ឧបភោគសុខំ អាវហតិ, ខុប្បិបាសាទិទុក្ខំ បដិពាហតិ, ទាលិទ្ទិយំ វូបសមេតិ, មុត្តាទិរតនបដិលាភហេតុ ហោតិ, លោកសន្តតិញ្ច អាវហតិ, ឯវំ លោកិយលោកុត្តរា សទ្ធាបិ យថាសម្ភវំ លោកិយលោកុត្តរំ វិបាកំ សុខមាវហតិ, សទ្ធាធុរេន បដិបន្នានំ ជាតិជរាទិទុក្ខំ បដិពាហតិ, គុណទាលិទ្ទិយំ វូបសមេតិ, សតិសម្ពោជ្ឈង្គាទិរតនបដិលាភហេតុ ហោតិ.

‘‘សទ្ធោ សីលេន សម្បន្នោ, យសោ ភោគសមប្បិតោ;

យំ យំ បទេសំ ភជតិ, តត្ថ តត្ថេវ បូជិតោ’’តិ. (ធ. ប. ៣០៣) –

វចនតោ លោកសន្តតិញ្ច អាវហតីតិ កត្វា ‘‘វិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. យស្មា បន តេសំ សទ្ធាវិត្តំ អនុគាមិកំ អនញ្ញសាធារណំ សព្ពសម្បត្តិហេតុ, លោកិយស្ស ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិវិត្តស្សាបិ និទានំ. សទ្ធោយេវ ហិ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា វិត្តំ អធិគច្ឆតិ, អស្សទ្ធស្ស បន វិត្តំ យាវទេវ អនត្ថាយ ហោតិ, តស្មា សេដ្ឋន្តិ វុត្តំ. បុរិសស្សាតិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទទេសនា. តស្មា ន កេវលំ បុរិសស្ស, ឥត្ថិអាទីនម្បិ សទ្ធាវិត្តមេវ សេដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ.

ធម្មោតិ ទសកុសលធម្មោ, ទានសីលភាវនាធម្មោ វា. សុចិណ្ណោតិ សុកតោ សុចរិតោ. សុខមាវហតីតិ សោណសេដ្ឋិបុត្តរដ្ឋបាលាទីនំ វិយ មនុស្សសុខំ, សក្កាទីនំ វិយ ទិព្ពសុខំ, បរិយោសានេ មហាបទុមាទីនំ វិយ និព្ពានសុខញ្ច អាវហតិ.

សច្ចន្តិ អយំ សច្ចសទ្ទោ អនេកេសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. សេយ្យថិទំ – ‘‘សច្ចំ ភណេ ន កុជ្ឈេយ្យា ’’ តិអាទីសុ (ធ. ប. ២២៤) វាចាសច្ចេ. ‘‘សច្ចេ ឋិតា សមណព្រាហ្មណា ចា’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២១.៤៣៣) វិរតិសច្ចេ. ‘‘កស្មា នុ សច្ចានិ វទន្តិ នានា, បវាទិយាសេ កុសលា វទានា’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៨៩១) ទិដ្ឋិសច្ចេ. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណសច្ចានី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១៨៥) ព្រាហ្មណសច្ចេ. ‘‘ឯកំ ហិ សច្ចំ ន ទុតិយមត្ថី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៨៩០; មហានិ. ១១៩) បរមត្ថសច្ចេ. ‘‘ចតុន្នំ សច្ចានំ កតិ កុសលា’’តិអាទីសុ (វិភ. ២១៦) អរិយសច្ចេ. ឥធ បន បរមត្ថសច្ចំ និព្ពានំ វិរតិសច្ចញ្ច អព្ភន្តរំ កត្វា វាចាសច្ចំ អធិប្បេតំ, យស្សានុភាវេន ឧទកាទីនិ វសេ វត្តេន្តិ, ជាតិជរាមរណបារំ តរន្តិ. យថាហ –

‘‘សច្ចេន វាចេនុទកម្ហិ ធាវតិ,

វិសម្បិ សច្ចេន ហនន្តិ បណ្ឌិតា;

សច្ចេន ទេវោ ថនយំ បវស្សតិ,

សចេ ឋិតា និព្ពុតិំ បត្ថយន្តិ.

‘‘យេ កេចិមេ អត្ថិ រសា បថព្យា,

សច្ចំ តេសំ សាទុតរំ រសានំ;

សច្ចេ ឋិតា សមណព្រាហ្មណា ច,

តរន្តិ ជាតិមរណស្ស បារ’’ន្តិ. (ជា. ២.២១.៤៣៣);

សាទុតរន្តិ មធុរតរំ បណីតតរំ. រសានន្តិ យេ ឥមេ ‘‘មូលរសោ ខន្ធរសោ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៦២៨-៦៣០) នយេន សាយនីយធម្មា, យេចិមេ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សព្ពំ ផលរសំ (មហាវ. ៣០០), អរសរូបោ ភវំ គោតមោ, យេ តេ, ព្រាហ្មណ, រូបរសា សទ្ទរសា (បារា. ៣; អ. និ. ៨.១១), អនាបត្តិ រសរសេ (បាចិ. ៦០៥-៦១១), អយំ ធម្មវិនយោ ឯករសោ វិមុត្តិរសោ (ចូឡវ. ៣៨៥; អ. និ. ៨.១៩), ភាគី វា ភគវា អត្ថរសស្ស ធម្មរសស្សា’’តិអាទិនា (មហានិ. ១៤៩) នយេន រូបាចាររសុបវជ្ជា អវសេសា ព្យញ្ជនាទយោ ‘‘ធម្មរសា’’តិ វុច្ចន្តិ. តេសំ រសានំ សច្ចំ ហវេ សាទុតរំ សច្ចមេវ សាទុតរំ. សាធុតរំ វា, សេដ្ឋតរំ, ឧត្តមតរំ. មូលរសាទយោ ហិ សរីរមុបព្រូហេន្តិ, សំកិលេសិកញ្ច សុខមាវហន្តិ. សច្ចរសេ វិរតិសច្ចវាចាសច្ចរសា សមថវិបស្សនាទីហិ ចិត្តំ ឧបព្រូហេតិ, អសំកិលេសិកញ្ច សុខមាវហតិ. វិមុត្តិរសោ បរមត្ថសច្ចរសបរិភាវិតត្តា សាទុ, អត្ថរសធម្មរសា ច តទធិគមូបាយភូតំ អត្ថញ្ច ធម្មញ្ច និស្សាយ បវត្តិតោតិ.

បញ្ញាជីវិំជីវិតន្តិ ឯត្ថ បន យ្វាយំ អន្ធេកចក្ខុទ្វិចក្ខុកេសុ ទ្វិចក្ខុបុគ្គលោ គហដ្ឋោ វា កម្មន្តានុដ្ឋាន-សរណគមនទាន-សំវិភាគ-សីលសមាទានុបោសថកម្មាទិ គហដ្ឋបដិបទំ, បព្ពជិតោ វា អវិប្បដិសារករសីលសង្ខាតំ តទុត្តរិចិត្តវិសុទ្ធិអាទិភេទម្បិ បព្ពជិតបដិបទំ បញ្ញាយ អារាធេត្វា ជីវតិ, តស្ស បញ្ញាយ ជីវិនោ ជីវិតំ, តំ វា បញ្ញាជីវិតំ សេដ្ឋមាហូតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯវំ ភគវតា វិស្សជ្ជិតេ ចត្តារោបិ បញ្ហេ សុត្វា អត្តមនោ យក្ខោ អវសេសេបិ ចត្តារោ បញ្ហេ បុច្ឆន្តោ កថំសុ តរតិ ឱឃន្តិ គាថមាហ. អថស្ស ភគវា បុរិមនយេនេវ វិស្សជ្ជេន្តោ សទ្ធាយ តរតីតិ គាថមាហ. តត្ថ កិញ្ចាបិ យោ ចតុព្ពិធមោឃំ តរតិ, សោ សំសារណ្ណវម្បិ តរតិ, វដ្ដទុក្ខម្បិ អច្ចេតិ, កិលេសមលាបិ បរិសុជ្ឈតិ, ឯវំ សន្តេបិ បន យស្មា អស្សទ្ធោ ឱឃតរណំ អសទ្ទហន្តោ ន បក្ខន្ទតិ, បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ចិត្តវោស្សគ្គេន បមត្តោ តត្ថេវ វិសត្តត្តា សំសារណ្ណវំ ន តរតិ, កុសីតោ ទុក្ខំ វិហរតិ វោកិណ្ណោ អកុសលេហិ ធម្មេហិ, អប្បញ្ញោ សុទ្ធិមគ្គំ អជានន្តោ ន បរិសុជ្ឈតិ, តស្មា តប្បដិបក្ខំ ទស្សេន្តេន ភគវតា អយំ គាថា វុត្តា.

ឯវំ វុត្តាយ ចេតាយ យស្មា សោតាបត្តិយង្គបទដ្ឋានំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ, តស្មា សទ្ធាយ តរតិ ឱឃន្តិ ឥមិនា បទេន ទិដ្ឋោឃតរណំ សោតាបត្តិមគ្គំ សោតាបន្នញ្ច បកាសេតិ. យស្មា បន សោតាបន្នោ កុសលានំ ធម្មានំ ភាវនាយ សាតច្ចកិរិយសង្ខតេន អប្បមាទេន សមន្នាគតោ ទុតិយមគ្គំ អារាធេត្វា ឋបេត្វា សកិទេវិមំ លោកំ អាគមនមគ្គំ អវសេសំ សោតាបត្តិមគ្គេន អតិណ្ណំ ភវោឃវត្ថុំ សំសារណ្ណវំ តរតិ, តស្មា អប្បមាទេន អណ្ណវន្តិ ឥមិនា បទេន ភវោឃតរណំ សកទាគាមិមគ្គំ សកទាគាមិញ្ច បកាសេតិ. យស្មា ច សកទាគាមី វីរិយេន តតិយមគ្គំ អារាធេត្វា សកទាគាមិមគ្គេន អនតីតំ កាមោឃវត្ថុំ កាមោឃសញ្ញិតញ្ច កាមទុក្ខមច្ចេតិ, តស្មា វីរិយេន ទុក្ខមច្ចេតីតិ ឥមិនា បទេន កាមោឃតរណំ អនាគាមិមគ្គំ អនាគាមិញ្ច បកាសេតិ. យស្មា បន អនាគាមី វិគតកាមសញ្ញាយ បរិសុទ្ធាយ បញ្ញាយ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ ចតុត្ថមគ្គបញ្ញំ អារាធេត្វា អនាគាមិមគ្គេន អប្បហីនំ អវិជ្ជាសង្ខាតំ បរមមលំ បជហតិ, តស្មា បញ្ញាយ បរិសុជ្ឈតីតិ, ឥមិនា បទេន អវិជ្ជោឃតរណំ អរហត្តមគ្គញ្ច អរហត្តញ្ច បកាសេតិ. ឥមាយ ច អរហត្តនិកូដេន កថិតាយ គាថាយ បរិយោសានេ យក្ខោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ.

ឥទានិ តមេវ ‘‘បញ្ញាយ បរិសុជ្ឈតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ បញ្ញាបទំ គហេត្វា អត្តនោ បដិភានេន លោកិយលោកុត្តរមិស្សកំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ កថំសុ លភតេ បញ្ញន្តិ ឥមំ ឆប្បទំ គាថមាហ. តត្ថ កថំសូតិ សព្ពត្ថេវ អត្ថយុត្តិបុច្ឆា ហោន្តិ. អយំ ហិ បញ្ញាទិអត្ថំ ញត្វា តស្ស យុត្តិំ បុច្ឆតិ – ‘‘កថំ, កាយ យុត្តិយា, កេន ការណេន បញ្ញំ លភតី’’តិ? ឯស នយោ ធនាទីសុ.

អថស្ស ភគវា ចតូហិ ការណេហិ បញ្ញាលាភំ ទស្សេន្តោ សទ្ទហានោតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យេន បុព្ពភាគេ កាយសុចរិតាទិភេទេន អបរភាគេ ច សត្តតិំសពោធិបក្ខិយភេទេន ធម្មេន អរហន្តោ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកា និព្ពានំ បត្តា, តំ សទ្ទហានោ អរហតំ ធម្មំ និព្ពានបត្តិយា លោកិយលោកុត្តរបញ្ញំ លភតិ, តញ្ច ខោ ន សទ្ធាមត្តកេនេវ. យស្មា បន សទ្ធាជាតោ ឧបសង្កមតិ, ឧបសង្កមន្តោ បយិរុបាសតិ, បយិរុបាសន្តោ សោតំ ឱទហតិ, ឱហិតសោតោ ធម្មំ សុណាតិ, តស្មា ឧបសង្កមនតោ បភុតិ យាវ ធម្មស្សវនេន សុស្សូសំ លភតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ – តំ ធម្មំ សទ្ទហិត្វាបិ អាចរិយុបជ្ឈាយេ កាលេន ឧបសង្កមិត្វា វត្តករណេន បយិរុបាសិត្វា យទា បយិរុបាសនាយ អារាធិតចិត្តា កិញ្ចិ វត្តុកាមា ហោន្តិ. អថ អធិគតាយ សោតុកាមតាយ សោតំ ឱទហិត្វា សុណន្តោ លភតីតិ. ឯវំ សុស្សូសម្បិ ច សតិអវិប្បវាសេន អប្បមត្តោ សុភាសិតទុព្ភាសិតញ្ញុតាយ វិចក្ខណោ ឯវ លភតិ, ន ឥតរោ. តេនាហ ‘‘អប្បមត្តោ វិចក្ខណោ’’តិ.

ឯវំ យស្មា សទ្ធាយ បញ្ញលាភសំវត្តនិកំ បដិបទំ បដិបជ្ជតិ, សុស្សូសាយ សក្កច្ចំ បញ្ញាធិគមូបាយំ សុណាតិ, អប្បមាទេន គហិតំ ន បមុស្សតិ. វិចក្ខណតាយ អនូនាធិកំ អវិបរីតញ្ច គហេត្វា វិត្ថារិកំ ករោតិ. សុស្សូសាយ វា ឱហិតសោតោ បញ្ញាបដិលាភហេតុំ ធម្មំ សុណាតិ, អប្បមាទេន សុតធម្មំ ធារេតិ, វិចក្ខណតាយ ធតានំ ធម្មានំ អត្ថមុបបរិក្ខតិ, អថានុបុព្ពេន បរមត្ថសច្ចំ សច្ឆិករោតិ, តស្មាស្ស ភគវា ‘‘កថំសុ លភតេ បញ្ញ’’ន្តិ បុដ្ឋោ ឥមានិ ចត្តារិ ការណានិ ទស្សេន្តោ ឥមំ គាថមាហ.

ឥទានិ តតោ បរេ តយោ បញ្ហេ វិស្សជ្ជេន្តោ បតិរូបការីតិ ឥមំ គាថមាហ. តត្ថ ទេសកាលាទីនិ អហាបេត្វា លោកិយស្ស លោកុត្តរស្ស វា ធនស្ស បតិរូបំ អធិគមូបាយំ ករោតីតិ បតិរូបការី. ធុរវាតិ ចេតសិកវីរិយវសេន អនិក្ខិត្តធុរោ. ឧដ្ឋាតាតិ, ‘‘យោ ច សីតញ្ច ឧណ្ហញ្ច, តិណា ភិយ្យោ ន មញ្ញតី’’តិអាទិនា (ថេរគា. ២៣២) នយេន កាយិកវីរីយវសេន ឧដ្ឋានសម្បន្នោ អសិថិលបរក្កមោ. វិន្ទតេ ធនន្តិ ឯកមូសិកាយ នចិរស្សេវ ចតុសតសហស្សសង្ខំ ចូឡន្តេវាសី វិយ លោកិយធនញ្ច, មហល្លកមហាតិស្សត្ថេរោ វិយ លោកុត្តរធនញ្ច លភតិ. សោ ‘‘តីហិយេវ ឥរិយាបថេហិ វិហរិស្សាមី’’តិ វត្តំ កត្វា ថិនមិទ្ធាគមនវេលាយ បលាលចុម្ពដកំ តេមេត្វា សីសេ កត្វា គលប្បមាណំ ឧទកំ បវិសិត្វា ថិនមិទ្ធំ បដិពាហន្តោ ទសហិ វស្សេហិ អរហត្តំ បាបុណិ. សច្ចេនាតិ វចីសច្ចេនាបិ ‘‘សច្ចវាទី ភូតវាទី’’តិ, បរមត្ថសច្ចេនាបិ ‘‘ពុទ្ធោ បច្ចេកពុទ្ធោ អរិយសាវកោ’’តិ ឯវំ កិត្តិំ បប្បោតិ. ទទន្តិ យំកិញ្ចិ ឥច្ឆិតបត្ថិតំ ទទន្តោ មិត្តានិ គន្ថតិ, សម្បាទេតិ ករោតីតិ អត្ថោ. ទុទ្ទទំ វា ទទំ តំ គន្ថតិ. ទានមុខេន វា ចត្តារិបិ សង្គហវត្ថូនិ គហិតានីតិ វេទិតព្ពានិ, តេហិ មិត្តានិ ករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯវំ គហដ្ឋបព្ពជិតានំ សាធារណេន លោកិយលោកុត្តរមិស្សកេន នយេន ចត្តារោ បញ្ហេ វិស្សជ្ជេត្វា ឥទានិ ‘‘កថំ បេច្ច ន សោចតី’’តិ ឥមំ បញ្ចមំ បញ្ហំ គហដ្ឋវសេន វិស្សជ្ជេន្តោ យស្សេតេតិអាទីមាហ. តស្សត្ថោ – យស្ស ‘‘សទ្ទហានោ អរហត’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តាយ សព្ពកល្យាណធម្មុប្បាទិកាយ សទ្ធាយ សមន្នាគតត្តា សទ្ធស្ស, ឃរមេសិនោតិ ឃរាវាសំ បញ្ច វា កាមគុណេ ឯសន្តស្ស គវេសន្តស្ស កាមភោគិនោ គហដ្ឋស្ស ‘‘សច្ចេន កិត្តិំ បប្បោតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តប្បការំ សច្ចំ. ‘‘សុស្សូសំ លភតេ បញ្ញ’’ន្តិ ឯត្ថ សុស្សូសបញ្ញានាមេន វុត្តោវ ទមោ. ‘‘ធុរវា ឧដ្ឋាតា’’តិ ឯត្ថ ធុរនាមេន ឧដ្ឋាននាមេន ច វុត្តា ធិតិ. ‘‘ទទំ មិត្តានិ គន្ថតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តប្បការោ ចាគោ ចាតិ ឯតេ ចតុរោ ធម្មា សន្តិ. ស វេ បេច្ច ន សោចតីតិ ឥធលោកា បរលោកំ គន្ត្វា ស វេ ន សោចតីតិ.

ឯវំ ភគវា បញ្ចមម្បិ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេត្វា តំ យក្ខំ ចោទេន្តោ ឥង្ឃ អញ្ញេបីតិអាទិមាហ. តត្ថ ឥង្ឃាតិ ចោទនត្ថេ និបាតោ. អញ្ញេបីតិ អញ្ញេបិ ធម្មេ បុថូ សមណព្រាហ្មណេ បុច្ឆស្សុ. អញ្ញេបិ វា បូរណាទយោ សព្ពញ្ញុបដិញ្ញេ បុថូ សមណព្រាហ្មណេ បុច្ឆស្សុ. យទិ អម្ហេហិ ‘‘សច្ចេន កិត្តិំ បប្បោតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តប្បការា សច្ចា ភិយ្យោ កិត្តិប្បត្តិការណំ វា, ‘‘សុស្សូសំ លភតេ បញ្ញ’’ន្តិ ឯត្ថ សុស្សូសាតិ បញ្ញាបទេសេន វុត្តា ទម្មា ភិយ្យោ លោកិយលោកុត្តរបញ្ញាបដិលាភការណំ វា, ‘‘ទទំ មិត្តានិ គន្ថតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តប្បការា ចាគា ភិយ្យោ មិត្តគន្ថនការណំ វា, ‘‘ធុរវា ឧដ្ឋាតា’’តិ ឯត្ថ តំ តំ អត្ថវសំ បដិច្ច ធុរនាមេន ឧដ្ឋាននាមេន ច វុត្តាយ មហាភារសហនត្ថេន ឧស្សោឡ្ហិភាវប្បត្តាយ វីរិយសង្ខាតាយ ខន្ត្យា ភិយ្យោ លោកិយលោកុត្តរធនវិន្ទនការណំ វា, ‘‘សច្ចំ ទម្មោ ធិតិ ចាគោ’’តិ ឯវំ វុត្តេហិ ឥមេហេវ ចតូហិ ធម្មេហិ ភិយ្យោ អស្មា លោកា បរំ លោកំ បេច្ច អសោចនការណំ វា ឥធ វិជ្ជតីតិ អយមេត្ថ សទ្ធិំ សង្ខេបយោជនាយ អត្ថវណ្ណនា. វិត្ថារតោ បន ឯកមេកំ បទំ អត្ថុទ្ធារបទុទ្ធារបទវណ្ណនានយេហិ វិភជិត្វា វេទិតព្ពា.

ឯវំ វុត្តេ យក្ខោ យេន សំសយេន អញ្ញេ បុច្ឆេយ្យ, តស្ស បហីនត្តា កថំ នុ ទានិ បុច្ឆេយ្យំ, បុថូ សមណព្រាហ្មណេតិ វត្វា យេបិស្ស អបុច្ឆនការណំ ន ជានន្តិ, តេបិ ជានាបេន្តោ យោហំ អជ្ជបជានាមិ, យោ អត្ថោ សម្បរាយិកោតិ អាហ. តត្ថ អជ្ជាតិ អជ្ជាទិំ កត្វាតិ អធិប្បាយោ. បជានាមីតិ យថាវុត្តេន បការេន ជានាមិ. យោ អត្ថោតិ ឯត្តាវតា ‘‘សុស្សូសំ លភតេ បញ្ញ’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តំ ទិដ្ឋធម្មិកំ ទស្សេតិ. សម្បរាយិកោតិ ឥមិនា ‘‘យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មា’’តិ វុត្តំ បេច្ច សោកាភាវការណំ សម្បរាយិកំ. អត្ថោតិ ច ការណស្សេតំ អធិវចនំ. អយំ ហិ អត្ថសទ្ទោ ‘‘សាត្ថំ សព្យញ្ជន’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (បារា. ១; ទី. និ. ១.២៥៥) បាឋត្ថេ វត្តតិ. ‘‘អត្ថោ មេ, គហបតិ, ហិរញ្ញសុវណ្ណេនា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៥០; ម. និ. ៣.២៥៨) វិចក្ខណេ. ‘‘ហោតិ សីលវតំ អត្ថោ’’តិអាទីសុ (ជា. ១.១.១១) វុឌ្ឍិម្ហិ. ‘‘ពហុជនោ ភជតេ អត្ថហេតូ’’តិអាទីសុ ធនេ. ‘‘ឧភិន្នមត្ថំ ចរតី’’តិអាទីសុ (ជា. ១.៧.៦៦; សំ. និ. ១.២៥០; ថេរគា. ៤៤៣) ហិតេ. ‘‘អត្ថេ ជាតេ ច បណ្ឌិត’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.១.៩២) ការណេ. ឥធ បន ការណេ. តស្មា យំ បញ្ញាទិលាភាទីនំ ការណំ ទិដ្ឋធម្មិកំ, យញ្ច បេច្ច សោកាភាវស្ស ការណំ សម្បរាយិកំ, តំ យោហំ អជ្ជ ភគវតា វុត្តនយេន សាមំយេវ បជានាមិ, សោ កថំ នុ ទានិ បុច្ឆេយ្យំ បុថូ សមណព្រាហ្មណេតិ ឯវមេត្ថ សង្ខេបតោ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ យក្ខោ ‘‘បជានាមិ យោ អត្ថោ សម្បរាយិកោ’’តិ វត្វា តស្ស ញាណស្ស ភគវំមូលកត្តំ ទស្សេន្តោ អត្ថាយ វត មេ ពុទ្ធោតិ អាហ. តត្ថ អត្ថាយាតិ ហិតាយ វុឌ្ឍិយា ច. យត្ថ ទិន្នំ មហប្ផលន្តិ ‘‘យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មា’’តិ ឯត្ថ វុត្តចាគេន យត្ថ ទិន្នំ មហប្ផលំ, តំ អគ្គទក្ខិណេយ្យំ ពុទ្ធំ បជានាមីតិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘សង្ឃំ សន្ធាយ ឯវមាហា’’តិ ភណន្តិ.

ឯវំ ឥមាយ គាថាយ អត្តនោ ហិតាធិគមំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សហិតបដិបត្តិំ ទីបេន្តោ សោ អហំ វិចរិស្សាមីតិអាទិមាហ. តត្ថ គាមា គាមន្តិ ទេវគាមា ទេវគាមំ. បុរា បុរន្តិ ទេវនគរតោ ទេវនគរំ. នមស្សមានោ សម្ពុទ្ធំ, ធម្មស្ស ច សុធម្មតន្តិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត ភគវា, ស្វាក្ខាតោ វត ភគវតោ ធម្មោ’’តិអាទិនា នយេន ពុទ្ធសុពោធិតញ្ច ធម្មសុធម្មតញ្ច ច-សទ្ទេន ‘‘សុប្បដិបន្នោ វត ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’តិអាទិនា សង្ឃសុប្បដិបត្តិញ្ច អភិត្ថវិត្វា នមស្សមានោ ធម្មឃោសកោ ហុត្វា វិចរិស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯវមិមាយ គាថាយ បរិយោសានញ្ច រត្តិវិភាវនញ្ច សាធុការសទ្ទុដ្ឋានញ្ច អាឡវកកុមារស្ស យក្ខភវនំ អានយនញ្ច ឯកក្ខណេយេវ អហោសិ. រាជបុរិសា សាធុការសទ្ទំ សុត្វា – ‘‘ឯវរូបោ សាធុការសទ្ទោ ឋបេត្វា ពុទ្ធេ ន អញ្ញេសំ អព្ភុគ្គច្ឆតិ, អាគតោ នុ ខោ ភគវា’’តិ អាវជ្ជេន្តា ភគវតោ សរីរប្បភំ ទិស្វា បុព្ពេ វិយ ពហិ អដ្ឋត្វា និព្ពិសង្កា អន្តោយេវ បវិសិត្វា អទ្ទសំសុ ភគវន្តំ យក្ខស្ស ភវនេ និសិន្នំ, យក្ខញ្ច អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឋិតំ. ទិស្វាន យក្ខំ អាហំសុ – ‘‘អយំ តេ, មហាយក្ខ, រាជកុមារោ ពលិកម្មាយ អានីតោ, ហន្ទ នំ ខាទ វា ភុញ្ជ វា, យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ. សោ សោតាបន្នត្តា លជ្ជិតោ វិសេសេន ច ភគវតោ បុរតោ ឯវំ វុច្ចមានោ អថ តំ កុមារំ ឧភោហិ ហត្ថេហិ បដិគ្គហេត្វា ភគវតោ ឧបនាមេសិ ‘‘អយំ, ភន្តេ, កុមារោ មយ្ហំ បេសិតោ, ឥមាហំ ភគវតោ ទម្មិ, ហិតានុកម្បកា ពុទ្ធា, បដិគ្គណ្ហាតុ, ភន្តេ, ភគវា ឥមំ ទារកំ ឥមស្ស ហិតត្ថាយ សុខត្ថាយា’’តិ ឥមញ្ច គាថមាហ –

‘‘ឥមំ កុមារំ សតបុញ្ញលក្ខណំ,

សព្ពង្គុបេតំ បរិបុណ្ណព្យញ្ជនំ;

ឧទគ្គចិត្តោ សុមនោ ទទាមិ តេ,

បដិគ្គហ លោកហិតាយ ចក្ខុមា’’តិ.

បដិគ្គហេសិ ភគវា កុមារំ. បដិគ្គណ្ហន្តោ ច យក្ខស្ស ច កុមារស្ស ច មង្គលករណត្ថំ បាទូនគាថំ អភាសិ. តំ យក្ខោ កុមារំ សរណំ គមេន្តោ តិក្ខត្តុំ ចតុត្ថបាទេន បូរេសិ. សេយ្យថិទំ –

‘‘ទីឃាយុកោ ហោតុ អយំ កុមារោ,

តុវញ្ច យក្ខ សុខិតោ ភវាហិ;

អព្យាធិតា លោកហិតាយ តិដ្ឋថ,

អយំ កុមារោ សរណមុបេតិ ពុទ្ធំ;

អយំ កុមារោ សរណមុបេតិ ធម្មំ;

អយំ កុមារោ សរណមុបេតិ សង្ឃ’’ន្តិ.

អថ ភគវា កុមារំ រាជបុរិសានំ អទាសិ – ‘‘ឥមំ វឌ្ឍេត្វា បុន មមេវ ទេថា’’តិ. ឯវំ សោ កុមារោ រាជបុរិសានំ ហត្ថតោ យក្ខស្ស ហត្ថំ, យក្ខស្ស ហត្ថតោ ភគវតោ ហត្ថំ, ភគវតោ ហត្ថតោ បុន រាជបុរិសានំ ហត្ថំ គតត្តា នាមតោ ‘‘ហត្ថកោ អាឡវកោ’’តិ ជាតោ. តំ អាទាយ បដិនិវត្តេ រាជបុរិសេ ទិស្វា កស្សកវនកម្មិកាទយោ ‘‘កិំ យក្ខោ កុមារំ អតិទហរត្តា ន ឥច្ឆី’’តិ? ភីតា បុច្ឆិំសុ. រាជបុរិសា ‘‘មា ភាយថ. ខេមំ កតំ ភគវតា’’តិ សព្ពមារោចេសុំ. តតោ ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ សកលំ អាឡវិនគរំ ឯកកោលាហលេន យក្ខាភិមុខំ អហោសិ. យក្ខោបិ ភគវតោ ភិក្ខាចារកាលេ អនុប្បត្តេ បត្តចីវរំ គហេត្វា ឧបឌ្ឍមគ្គំ អនុគន្ត្វា និវត្តិ.

អថ ភគវា នគរេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ នគរទ្វារេ អញ្ញតរស្មិំ វិវិត្តេ រុក្ខមូលេ បញ្ញត្តពុទ្ធាសនេ និសីទិ. តតោ មហាជនកាយេន សទ្ធិំ រាជា ច នាគរា ច ឯកតោ សម្បិណ្ឌិត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កម្ម វន្ទិត្វា បរិវារេត្វា និសិន្នា – ‘‘កថំ, ភន្តេ, ឯវំ ទារុណំ យក្ខំ ទមយិត្ថា’’តិ បុច្ឆិំសុ. តេសំ ភគវា យុទ្ធមាទិំ កត្វា ‘‘ឯវំ នវវិធំ វស្សំ វស្សេត្វា ឯវំ វិភិំសនកំ អកាសិ, ឯវំ បញ្ហំ បុច្ឆិ. តស្សាហំ ឯវំ វិស្សជ្ជេសិ’’ន្តិ តមេវាឡវកសុត្តំ កថេសិ. កថាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិបាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. តតោ រាជា ចេវ នាគរា ច វេស្សវណមហារាជស្ស ភវនសមីបេ យក្ខស្ស ភវនំ កត្វា បុប្ផគន្ធាទិសក្ការុបេតំ និច្ចពលិំ បវត្តេសុំ. តញ្ច កុមារំ វិញ្ញុតំ បត្តំ ‘‘ត្វំ ភគវន្តំ និស្សាយ ជីវិតំ លភិ, គច្ឆ ភគវន្តំយេវ បយិរុបាសស្សុ ភិក្ខុសង្ឃញ្ចា’’តិ វិស្សជ្ជេសុំ. សោ ភគវន្តញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច បយិរុបាសមានោ នចិរស្សេវ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋាយ សព្ពំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហេត្វា បញ្ចសតឧបាសកបរិវារោ អហោសិ. ភគវា ច នំ ឯតទគ្គេ និទ្ទិសិ – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ឧបាសកានំ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ បរិសំ សង្គណ្ហន្តានំ យទិទំ ហត្ថកោ អាឡវកោ’’តិ (អ. និ. ១.២៥១). ទ្វាទសមំ.

ឥតិ សារត្ថប្បកាសិនិយា

សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

យក្ខសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.