៤. សតុល្លបកាយិកវគ្គោ

១. សព្ភិសុត្តវណ្ណនា

៣១. សតុល្លបកាយិកវគ្គស្ស បឋមេ សតុល្លបកាយិកាតិ សតំ ធម្មំ សមាទានវសេន ឧល្លបេត្វា សគ្គេ និព្ពត្តាតិ សតុល្លបកាយិកា. តត្រិទំ វត្ថុ – សម្ពហុលា កិរ សមុទ្ទវាណិជា នាវាយ សមុទ្ទំ បក្ខន្ទិំសុ. តេសំ ខិត្តសរវេគេន គច្ឆន្តិយា នាវាយ សត្តមេ ទិវសេ សមុទ្ទមជ្ឈេ មហន្តំ ឧប្បាតិកំ បាតុភូតំ, មហាឩមិយោ ឧដ្ឋហិត្វា នាវំ ឧទកស្ស បូរេន្តិ. នាវាយ និមុជ្ជមានាយ មហាជនោ អត្តនោ អត្តនោ ទេវតានំ នាមានិ គហេត្វា អាយាចនាទីនិ ករោន្តោ បរិទេវិ. តេសំ មជ្ឈេ ឯកោ បុរិសោ – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ មេ ឯវរូបេ ភយេ បតិដ្ឋា’’តិ អាវជ្ជេន្តោ អត្តនោ បរិសុទ្ធានិ សរណានិ ចេវ សីលានិ ច ទិស្វា យោគី វិយ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទិ. តមេនំ ឥតរេ សភយការណំ បុច្ឆិំសុ. សោ តេសំ កថេសិ – ‘‘អម្ភោ អហំ នាវំ អភិរូហនទិវសេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានំ ទត្វា សរណានិ ចេវ សីលានិ ច អគ្គហេសិំ, តេន មេ ភយំ នត្ថី’’តិ. កិំ បន សាមិ ឯតានិ អញ្ញេសម្បិ វត្តន្តីតិ? អាម វត្តន្តីតិ តេន ហិ អម្ហាកម្បិ ទេថាតិ. សោ តេ មនុស្សេ សតំ សតំ កត្វា សត្ត កោដ្ឋាសេ អកាសិ, តតោ បញ្ចសីលានិ អទាសិ. តេសុ បឋមំ ជង្ឃសតំ គោប្ផកមត្តេ ឧទកេ ឋិតំ អគ្គហេសិ, ទុតិយំ ជាណុមត្តេ, តតិយំ កដិមត្តេ, ចតុត្ថំ នាភិមត្តេ, បញ្ចមំ ថនមត្តេ, ឆដ្ឋំ គលប្បមាណេ, សត្តមំ មុខេន លោណោទកេ បវិសន្តេ អគ្គហេសិ. សោ តេសំ សីលានិ ទត្វា – ‘‘អញ្ញំ តុម្ហាកំ បដិសរណំ នត្ថិ, សីលមេវ អាវជ្ជេថា’’តិ ឧគ្ឃោសេសិ. តានិ សត្តបិ ជង្ឃសតានិ តត្ថ កាលំ កត្វា អាសន្នកាលេ គហិតសីលំ និស្សាយ តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តិំសុ, តេសំ ឃដាវសេនេវ វិមានានិ និព្ពត្តិំសុ. សព្ពេសំ មជ្ឈេ អាចរិយស្ស យោជនសតិកំ សុវណ្ណវិមានំ និព្ពត្តិ, អវសេនានិ តស្ស បរិវារានិ ហុត្វា សព្ពហេដ្ឋិមំ ទ្វាទសយោជនិកំ អហោសិ. តេ និព្ពត្តក្ខណេយេវ កម្មំ អាវជ្ជេន្តា អាចរិយំ និស្សាយ សម្បត្តិលាភំ ញត្វា, ‘‘គច្ឆាម តាវ, ទសពលស្ស សន្តិកេ អម្ហាកំ អាចរិយស្ស វណ្ណំ កថេយ្យាមា’’តិ មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ, តា ទេវតា អាចរិយស្ស វណ្ណភណនត្ថំ ឯកេកំ គាថំ អភាសិំសុ.

តត្ថ សព្ភិរេវាតិ បណ្ឌិតេហិ, សប្បុរិសេហិ ឯវ. រ-ការោ បទសន្ធិករោ. សមាសេថាតិ សហ និសីទេយ្យ. ទេសនាសីសមេវ ចេតំ, សព្ពឥរិយាបថេ សព្ភិរេវ សហ កុព្ពេយ្យាតិ អត្ថោ. កុព្ពេថាតិ ករេយ្យ. សន្ថវន្តិ មិត្តសន្ថវំ. តណ្ហាសន្ថវោ បន ន កេនចិ សទ្ធិំ កាតព្ពោ, មិត្តសន្ថវោ ពុទ្ធ-បច្ចេកពុទ្ធ-ពុទ្ធសាវកេហិ សហ កាតព្ពោ. ឥទំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. សតន្តិ ពុទ្ធាទីនំ សប្បុរិសានំ. សទ្ធម្មន្តិ បញ្ចសីលទសសីលចតុសតិបដ្ឋានាទិភេទំ សទ្ធម្មំ, ឥធ បន បញ្ចសីលំ អធិប្បេតំ. សេយ្យោ ហោតីតិ វឌ្ឍិ ហោតិ. ន បាបិយោតិ លាមកំ កិញ្ចិ ន ហោតិ. នាញ្ញតោតិ វាលិកាទីហិ តេលាទីនិ វិយ អញ្ញតោ អន្ធពាលតោ បញ្ញា នាម ន លព្ភតិ, តិលាទីហិ បន តេលាទីនិ វិយ សតំ ធម្មំ ញត្វា បណ្ឌិតមេវ សេវន្តោ ភជន្តោ លភតីតិ. សោកមជ្ឈេតិ សោកវត្ថូនំ សោកានុគតានំ វា សត្តានំ មជ្ឈគតោ ន សោចតិ ពន្ធុលមល្លសេនាបតិស្ស ឧបាសិកា វិយ, បញ្ចន្នំ ចោរសតានំ មជ្ឈេ ធម្មសេនាបតិស្ស សទ្ធិវិហារិកោ សំកិច្ចសាមណេរោ វិយ ច.

ញាតិមជ្ឈេ វិរោចតីតិ ញាតិគណមជ្ឈេ សំកិច្ចថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកោ អធិមុត្តកសាមណេរោ វិយ សោភតិ. សោ កិរ ថេរស្ស ភាគិនេយ្យោ ហោតិ, អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘សាមណេរ, មហល្លកោសិ ជាតោ, គច្ឆ, វស្សានិ បុច្ឆិត្វា ឯហិ, ឧបសម្បាទេស្សាមិ ត’’ន្តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ ថេរំ វន្ទិត្វា បត្តចីវរមាទាយ ចោរអដវិយា ឱរភាគេ ភគិនិគាមំ គន្ត្វា បិណ្ឌាយ ចរិ, តំ ភគិនី ទិស្វា វន្ទិត្វា គេហេ និសីទាបេត្វា ភោជេសិ. សោ កតភត្តកិច្ចោ វស្សានិ បុច្ឆិ. សា ‘‘អហំ ន ជានាមិ, មាតា មេ ជានាតី’’តិ អាហ. អថ សោ ‘‘តិដ្ឋថ តុម្ហេ, អហំ មាតុសន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ អដវិំ ឱតិណ្ណោ. តមេនំ ទូរតោវ ចោរបុរិសោ ទិស្វា ចោរានំ អារោចេសិ. ចោរា ‘‘សាមណេរោ កិរេកោ អដវិំ ឱតិណ្ណោ, គច្ឆថ នំ អានេថា’’តិ អាណាបេត្វា ឯកច្ចេ ‘‘មារេម ន’’ន្តិ អាហំសុ, ឯកច្ចេ វិស្សជ្ជេមាតិ. សាមណេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ សេខោ សករណីយោ, ឥមេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វា សោត្ថិមត្តានំ ករិស្សាមី’’តិ ចោរជេដ្ឋកំ អាមន្តេត្វា, ‘‘ឧបមំ តេ, អាវុសោ, ករិស្សាមី’’តិ ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘អហុ អតីតមទ្ធានំ, អរញ្ញស្មិំ ព្រហាវនេ;

ចេតោ កូដានិ ឱឌ្ឌេត្វា, សសកំ អវធី តទា.

‘‘សសកញ្ច មតំ ទិស្វា, ឧព្ពិគ្គា មិគបក្ខិនោ;

ឯករត្តិំ អបក្កាមុំ, ‘អកិច្ចំ វត្តតេ ឥធ’.

‘‘តថេវ សមណំ ហន្ត្វា, អធិមុត្តំ អកិញ្ចនំ;

អទ្ធិកា នាគមិស្សន្តិ, ធនជានិ ភវិស្សតី’’តិ.

‘‘សច្ចំ ខោ សមណោ អាហ, អធិមុត្តោ អកិញ្ចនោ;

អទ្ធិកា នាគមិស្សន្តិ, ធនជានិ ភវិស្សតិ.

‘‘សចេ បដិបថេ ទិស្វា, នារោចេស្សសិ កស្សចិ;

តវ សច្ចមនុរក្ខន្តោ, គច្ឆ ភន្តេ យថាសុខ’’ន្តិ.

សោ តេហិ ចោរេហិ វិស្សជ្ជិតោ គច្ឆន្តោ ញាតយោបិ ទិស្វា តេសម្បិ ន អារោចេសិ. អថ តេ អនុប្បត្តេ ចោរា គហេត្វា វិហេឋយិំសុ, ឧរំ បហរិត្វា បរិទេវមានញ្ចស្ស មាតរំ ចោរា ឯតទវោចុំ –

‘‘កិំ តេ ហោតិ អធិមុត្តោ, ឧទរេ វសិកោ អសិ;

បុដ្ឋា មេ អម្ម អក្ខាហិ, កថំ ជានេមុ តំ មយ’’ន្តិ.

‘‘អធិមុត្តស្ស អហំ មាតា, អយញ្ច ជនកោ បិតា;

ភគិនី ភាតរោ ចាបិ, សព្ពេវ ឥធ ញាតយោ.

‘‘អកិច្ចការី អធិមុត្តោ, យំ ទិស្វា ន និវារយេ;

ឯតំ ខោ វត្តំ សមណានំ, អរិយានំ ធម្មជីវិនំ.

‘‘សច្ចវាទី អធិមុត្តោ, យំ ទិស្វា ន និវារយេ;

អធិមុត្តស្ស សុចិណ្ណេន, សច្ចវាទិស្ស ភិក្ខុនោ;

សព្ពេវ អភយំ បត្តា, សោត្ថិំ គច្ឆន្តុ ញាតយោ’’តិ.

ឯវំ តេ ចោរេហិ វិស្សជ្ជិតា គន្ត្វា អធិមុត្តំ អាហំសុ –

‘‘តវ តាត សុចិណ្ណេន, សច្ចវាទិស្ស ភិក្ខុនោ;

សព្ពេវ អភយំ បត្តា, សោត្ថិំ បច្ចាគមម្ហសេ’’តិ.

តេបិ បញ្ចសតា ចោរា បសាទំ អាបជ្ជិត្វា អធិមុត្តស្ស សាមណេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិំសុ. សោ តេ អាទាយ ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បឋមំ អត្តនា ឧបសម្បន្នោ បច្ឆា តេ បញ្ចសតេ អត្តនោ អន្តេវាសិកេ កត្វា ឧបសម្បាទេសិ. តេ អធិមុត្តថេរស្ស ឱវាទេ ឋិតា សព្ពេ អគ្គផលំ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. ឥមមត្ថំ គហេត្វា ទេវតា ‘‘សតំ សទ្ធម្មមញ្ញាយ ញាតិមជ្ឈេ វិរោចតី’’តិ អាហ.

សាតតន្តិ សតតំ សុខំ វា ចិរំ តិដ្ឋន្តីតិ វទតិ. សព្ពាសំ វោតិ សព្ពាសំ តុម្ហាកំ. បរិយាយេនាតិ ការណេន. សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតីតិ, ន កេវលំ សេយ្យោវ ហោតិ, ន ច កេវលំ បញ្ញំ លភតិ, សោកមជ្ឈេ ន សោចតិ, ញាតិមជ្ឈេ វិរោចតិ, សុគតិយំ និព្ពត្តតិ, ចិរំ សុខំ តិដ្ឋតិ, សកលស្មា បន វដ្ដទុក្ខាបិ មុច្ចតីតិ. បឋមំ.

២. មច្ឆរិសុត្តវណ្ណនា

៣២. ទុតិយេ មច្ឆេរា ច បមាទា ចាតិ អត្តសម្បត្តិនិគូហនលក្ខណេន មច្ឆេរេន ចេវ សតិវិប្បវាសលក្ខណេន បមាទេន ច. ឯកច្ចោ ហិ ‘ឥទំ មេ ទេន្តស្ស បរិក្ខយំ គមិស្សតិ, មយ្ហំ វា ឃរមានុសកានំ វា ន ភវិស្សតី’’តិ មច្ឆរិយេន ទានំ ន ទេតិ. ឯកច្ចោ ខិឌ្ឌាទិបសុតត្តា ‘ទានំ ទាតព្ព’’ន្តិ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេតិ. ឯវំ ទានំ ន ទីយតីតិ ឯវមេតំ យសទាយកំ សិរីទាយកំ សម្បត្តិទាយកំ សុខទាយកំ ទានំ នាម ន ទីយតីតិអាទិនា ការណំ កថេសិ. បុញ្ញំ អាកង្ខមានេនាតិ បុព្ពចេតនាទិភេទំ បុញ្ញំ ឥច្ឆមានេន. ទេយ្យំ ហោតិ វិជានតាតិ អត្ថិ ទានស្ស ផលន្តិ ជានន្តេន ទាតព្ពមេវាតិ វទតិ.

តមេវ ពាលំ ផុសតីតិ តំយេវ ពាលំ ឥធលោកបរលោកេសុ ជិឃច្ឆា ច បិបាសា ច ផុសតិ អនុពន្ធតិ ន វិជហតិ. តស្មាតិ យស្មា តមេវ ផុសតិ, តស្មា. វិនេយ្យ មច្ឆេរន្តិ មច្ឆេរមលំ វិនេត្វា. ទជ្ជា ទានំ មលាភិភូតិ មលាភិភូ ហុត្វា តំ មច្ឆេរមលំ អភិភវិត្វា ទានំ ទទេយ្យ.

តេ មតេសុ ន មីយន្តីតិ អទានសីលតាយ មរណេន មតេសុ ន មីយន្តិ. យថា ហិ មតោ សម្បរិវារេត្វា ឋបិតេ ពហុម្ហិបិ អន្នបានាទិម្ហិ ‘‘ឥទំ ឥមស្ស ហោតុ, ឥទំ ឥមស្សា’’តិ ឧដ្ឋហិត្វា សំវិភាគំ ន ករោតិ, ឯវំ អទានសីលោបីតិ មតកស្ស ច អទានសីលស្ស ច ភោគា សមសមា នាម ហោន្តិ. តេន ទានសីលា ឯវរូបេសុ មតេសុ ន មីយន្តីតិ អត្ថោ. បន្ថានំវ សហ វជំ, អប្បស្មិំ យេ បវេច្ឆន្តីតិ យថា អទ្ធានំ កន្តារមគ្គំ សហ វជន្តា បថិកា សហ វជន្តានំ បថិកានំ អប្បស្មិំ បាថេយ្យេ សំវិភាគំ កត្វា បវេច្ឆន្តិ ទទន្តិយេវ, ឯវមេវំ យេ បន អនមតគ្គំ សំសារកន្តារំ សហ វជន្តា សហ វជន្តានំ អប្បស្មិម្បិ ទេយ្យធម្មេ សំវិភាគំ កត្វា ទទន្តិយេវ, តេ មតេសុ ន មីយន្តិ.

ឯស ធម្មោ សនន្តនោតិ ឯស បោរាណកោ ធម្មោ, សនន្តនានំ វា បណ្ឌិតានំ ឯស ធម្មោតិ. អប្បស្មេកេតិ អប្បស្មិំ ទេយ្យធម្មេ ឯកេ. បវេច្ឆន្តីតិ ទទន្តិ. ពហុនេកេ ន ទិច្ឆរេតិ ពហុនាបិ ភោគេន សមន្នាគតា ឯកច្ចេ ន ទទន្តិ. សហស្សេន សមំ មិតាតិ សហស្សេន សទ្ធិំ មិតា, សហស្ស ទានសទិសា ហោតិ.

ទុរន្វយោតិ ទុរនុគមនោ, ទុប្បូរោតិ អត្ថោ. ធម្មំ ចរេតិ ទសកុសលកម្មបថធម្មំ ចរតិ. យោបិ សមុញ្ជកញ្ចរេតិ យោ អបិ ខលមណ្ឌលាទិសោធនបលាលបោឋនាទិវសេន សមុញ្ជកញ្ចរតិ. ទារញ្ច បោសន្តិ ទារញ្ច បោសន្តោ. ទទំ អប្បកស្មិន្តិ អប្បកស្មិំ បណ្ណសាកមត្តស្មិម្បិ សំវិភាគំ កត្វា ទទន្តោវ សោ ធម្មំ ចរតិ. សតំ សហស្សានន្តិ សហស្សំ សហស្សំ កត្វា គណិតានំ បុរិសានំ សតំ, សតសហស្សន្តិ អត្ថោ. សហស្សយាគិនន្តិ ភិក្ខុសហស្សស្ស វា យាគោ កហាបណសហស្សេន វា និព្ពត្តិតោ យាគោបិ សហស្សយាគោ. សោ ឯតេសំ អត្ថីតិ សហស្សយាគិនោ, តេសំ សហស្សយាគិនំ. ឯតេន ទសន្នំ វា ភិក្ខុកោដីនំ ទសន្នំ វា កហាបណកោដីនំ បិណ្ឌបាតោ ទស្សិតោ ហោតិ. យេ ឯត្តកំ ទទន្តិ, តេ កលម្បិ នគ្ឃន្តិ តថាវិធស្សាតិ អាហ. យ្វាយំ សមុញ្ជកំ ចរន្តោបិ ធម្មំ ចរតិ, ទារំ បោសេន្តោបិ, អប្បកស្មិំ ទទន្តោបិ, តថាវិធស្ស ឯតេ សហស្សយាគិនោ កលម្បិ នគ្ឃន្តិ. យំ តេន ទលិទ្ទេន ឯកបដិវីសកមត្តម្បិ សលាកភត្តមត្តម្បិ វា ទិន្នំ, តស្ស ទានស្ស សព្ពេសម្បិ តេសំ ទានំ កលំ នគ្ឃតីតិ. កលំ នាម សោឡសភាគោបិ សតភាគោបិ សហស្សភាគោបិ. ឥធ សតភាគោ គហិតោ. យំ តេន ទានំ ទិន្នំ, តស្មិំ សតធា វិភត្តេ ឥតរេសំ ទសកោដិសហស្សទានំ តតោ ឯកកោដ្ឋាសម្បិ នគ្ឃតីតិ អាហ.

ឯវំ តថាគតេ ទានស្ស អគ្ឃំ ករោន្តេ សមីបេ ឋិតា ទេវតា ចិន្តេសិ – ‘‘ឯវំ ភគវា មហន្តំ ទានំ បាទេន បវដ្ដេត្វា រតនសតិកេ វិយ នរកេ បក្ខិបន្តោ ឥទំ ឯវំ បរិត្តកំ ទានំ ចន្ទមណ្ឌលេ បហរន្តោ វិយ ឧក្ខិបតិ, កថំ នុ ខោ ឯតំ មហប្ផលតរ’’ន្តិ ជាននត្ថំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ. តត្ថ កេនាតិ កេន ការណេន. មហគ្គតោតិ មហត្តំ គតោ, វិបុលស្សេតំ វេវចនំ. សមេន ទិន្នស្សាតិ សមេន ទិន្នស្ស ទានស្ស. អថស្សា ភគវា ទានំ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ទទន្តិ ហេកេតិអាទិមាហ. តត្ថ វិសមេ និវិដ្ឋាតិ វិសមេ កាយវចីមនោកម្មេ បតិដ្ឋិតា ហុត្វា. ឆេត្វាតិ បោថេត្វា. វធិត្វាតិ មារេត្វា. សោចយិត្វាតិ បរំ សោកសមប្បិតំ កត្វា. អស្សុមុខាតិ អស្សុមុខសម្មិស្សា. បរំ រោទាបេត្វា ទិន្នទានញ្ហិ អស្សុមុខទានន្តិ វុច្ចតិ. សទណ្ឌាតិ ទណ្ឌេន តជ្ជេត្វា បហរិត្វា ទិន្នទក្ខិណា សទណ្ឌាតិ វុច្ចតិ. ឯវន្តិ នាហំ សម្មាសម្ពុទ្ធតាយ មហាទានំ គហេត្វា អប្បផលំ នាម កាតុំ សក្កោមិ បរិត្តកទានំ វា មហប្ផលំ នាម. ឥទំ បន មហាទានំ អត្តនោ ឧប្បត្តិយា អបរិសុទ្ធតាយ ឯវំ អប្បផលំ នាម ហោតិ, ឥតរំ បរិត្តទានំ អត្តនោ ឧប្បត្តិយា បរិសុទ្ធតាយ ឯវំ មហប្ផលំ នាមាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ឯវន្តិអាទិមាហាតិ. ទុតិយំ.

៣. សាធុសុត្តវណ្ណនា

៣៣. តតិយេ ឧទានំ ឧទានេសីតិ ឧទាហារំ ឧទាហរិ. យថា ហិ យំ តេលំ មានំ គហេតុំ ន សក្កោតិ វិស្សន្ទិត្វា គច្ឆតិ, តំ អវសេសកោតិ វុច្ចតិ. យញ្ច ជលំ តឡាកំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, អជ្ឈោត្ថរិត្វា គច្ឆតិ, តំ ឱឃោតិ វុច្ចតិ, ឯវមេវំ យំ បីតិវចនំ ហទយំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, អធិកំ ហុត្វា អន្តោ អសណ្ឋហិត្វា ពហិ និក្ខមតិ, តំ ឧទានន្តិ វុច្ចតិ. ឯវរូបំ បីតិមយំ វចនំ និច្ឆារេសីតិ អត្ថោ. សទ្ធាយបិ សាហុ ទានន្តិ កម្មញ្ច កម្មផលញ្ច សទ្ទហិត្វាបិ ទិន្នទានំ សាហុ លទ្ធកំ ភទ្ទកមេវ. អាហូតិ កថេន្តិ. កថំ បនេតំ ឧភយំ សមំ នាម ហោតីតិ? ជីវិតភីរុកោ ហិ យុជ្ឈិតុំ ន សក្កោតិ, ខយភីរុកោ ទាតុំ ន សក្កោតិ. ‘‘ជីវិតញ្ច រក្ខិស្សាមិ យុជ្ឈិស្សាមិ ចា’’តិ ហិ វទន្តោ ន យុជ្ឈតិ. ជីវិតេ បន អាលយំ វិស្សជ្ជេត្វា, ‘‘ឆេជ្ជំ វា ហោតុ មរណំ វា, គណ្ហិស្សាមេតំ ឥស្សរិយ’’ន្តិ ឧស្សហន្តោវ យុជ្ឈតិ. ‘‘ភោគេ ច រក្ខិស្សាមិ, ទានញ្ច ទស្សាមី’’តិ វទន្តោ ន ទទាតិ. ភោគេសុ បន អាលយំ វិស្សជ្ជេត្វា មហាទានំ ទស្សាមីតិ ឧស្សហន្តោវ ទេតិ. ឯវំ ទានញ្ច យុទ្ធញ្ច សមំ ហោតិ. កិញ្ច ភិយ្យោ? អប្បាបិ សន្តា ពហុកេ ជិនន្តីតិ យថា ច យុទ្ធេ អប្បកាបិ វីរបុរិសា ពហុកេ ភីរុបុរិសេ ជិនន្តិ, ឯវំ សទ្ធាទិសម្បន្នោ អប្បកម្បិ ទានំ ទទន្តោ ពហុមច្ឆេរំ មទ្ទតិ, ពហុញ្ច ទានវិបាកំ អធិគច្ឆតិ. ឯវម្បិ ទានញ្ច យុទ្ធញ្ច សមានំ. តេនេវាហ –

‘‘អប្បម្បិ ចេ សទ្ទហានោ ទទាតិ,

តេនេវ សោ ហោតិ សុខី បរត្ថា’’តិ.

ឥមស្ស ច បនត្ថស្ស បកាសនត្ថំ ឯកសាដកព្រាហ្មណវត្ថុ ច អង្កុរវត្ថុ ច វិត្ថារេតព្ពំ.

ធម្មលទ្ធស្សាតិ ធម្មេន សមេន លទ្ធស្ស ភោគស្ស ធម្មលទ្ធស្ស ច បុគ្គលស្ស. ឯត្ថ បុគ្គលោ លទ្ធធម្មោ នាម អធិគតធម្មោ អរិយបុគ្គលោ. ឥតិ យំ ធម្មលទ្ធស្ស ភោគស្ស ទានំ ធម្មលទ្ធស្ស អរិយបុគ្គលស្ស ទីយតិ, តម្បិ សាធូតិ អត្ថោ. យោ ធម្មលទ្ធស្សាតិ ឥមស្មិម្បិ គាថាបទេ អយមេវ អត្ថោ. ឧដ្ឋានវីរិយាធិគតស្សាតិ ឧដ្ឋានេន ច វីរិយេន ច អធិគតស្ស ភោគស្ស. វេតរណិន្តិ ទេសនាសីសមត្តមេតំ. យមស្ស បន វេតរណិម្បិ សញ្ជីវកាឡសុត្តាទយោបិ ឯកតិំសមហានិរយេបិ សព្ពសោវ អតិក្កមិត្វាតិ អត្ថោ.

វិចេយ្យ ទានន្តិ វិចិនិត្វា ទិន្នទានំ. តត្ថ ទ្វេ វិចិននា ទក្ខិណាវិចិននំ ទក្ខិណេយ្យវិចិននញ្ច. តេសុ លាមកលាមកេ បច្ចយេ អបនេត្វា បណីតបណីតេ វិចិនិត្វា តេសំ ទានំ ទក្ខិណាវិចិននំ នាម. វិបន្នសីលេ ឥតោ ពហិទ្ធា បញ្ចនវុតិបាសណ្ឌភេទេ វា ទក្ខិណេយ្យេ បហាយ សីលាទិគុណសម្បន្នានំ សាសនេ បព្ពជិតានំ ទានំ ទក្ខិណេយ្យវិចិននំ នាម. ឯវំ ទ្វីហាការេហិ វិចេយ្យ ទានំ. សុគតប្បសត្ថន្តិ សុគតេន វណ្ណិតំ. តត្ថ ទក្ខិណេយ្យវិចិននំ ទស្សេន្តោ យេ ទក្ខិណេយ្យាតិអាទិមាហ. ពីជានិ វុត្តានិ យថាតិ ឥមិនា បន ទក្ខិណាវិចិននំ អាហ. អវិបន្នពីជសទិសា ហិ វិចិនិត្វា គហិតា បណីតបណីតា ទេយ្យធម្មាតិ.

បាណេសុបិ សាធុ សំយមោតិ បាណេសុ សំយតភាវោបិ ភទ្ទកោ. អយំ ទេវតា ឥតរាហិ កថិតំ ទានានិសំសំ អតិក្កមិត្វា សីលានិសំសំ កថេតុមារទ្ធា. អហេឋយំ ចរន្តិ អវិហិំសន្តោ ចរមានោ. បរូបវាទាតិ បរស្ស ឧបវាទភយេន. ភយាតិ ឧបវាទភយា. ទានា ច ខោ ធម្មបទំវ សេយ្យោតិ ទានតោ និព្ពានសង្ខាតំ ធម្មបទមេវ សេយ្យោ. បុព្ពេ ច ហិ បុព្ពតរេ ច សន្តោតិ បុព្ពេ ច កស្សបពុទ្ធាទិកាលេ បុព្ពតរេ ច កោណាគមនពុទ្ធាទិកាលេ, សព្ពេបិ វា ឯតេ បុព្ពេ ច បុព្ពតរេ ច សន្តោ នាមាតិ. តតិយំ.

៤. នសន្តិសុត្តវណ្ណនា

៣៤. ចតុត្ថេ កមនីយានីតិ រូបាទីនិ ឥដ្ឋារម្មណានិ. អបុនាគមនំ អនាគន្តា បុរិសោ មច្ចុធេយ្យាតិ តេភូមកវដ្ដសង្ខាតា មច្ចុធេយ្យា អបុនាគមនសង្ខាតំ និព្ពានំ អនាគន្តា. និព្ពានញ្ហិ សត្តា ន បុនាគច្ឆន្តិ, តស្មា តំ អបុនាគមនន្តិ វុច្ចតិ. តំ កាមេសុ ពទ្ធោ ច បមត្តោ ច អនាគន្តា នាម ហោតិ, សោ តំ បាបុណិតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា ឯវមាហ. ឆន្ទជន្តិ តណ្ហាឆន្ទតោ ជាតំ. អឃន្តិ បញ្ចក្ខន្ធទុក្ខំ. ទុតិយបទំ តស្សេវ វេវចនំ. ឆន្ទវិនយា អឃវិនយោតិ តណ្ហាវិនយេន បញ្ចក្ខន្ធវិនយោ. អឃវិនយា ទុក្ខវិនយោតិ បញ្ចក្ខន្ធវិនយេន វដ្ដទុក្ខំ វិនីតមេវ ហោតិ. ចិត្រានីតិ អារម្មណចិត្តានិ. សង្កប្បរាគោតិ សង្កប្បិតរាគោ. ឯវមេត្ថ វត្ថុកាមំ បដិក្ខិបិត្វា កិលេសកាមោ កាមោតិ វុត្តោ. អយំ បនត្ថោ បសូរសុត្តេន (សុ. និ. ៨៣០ អាទយោ) វិភាវេតព្ពោ. បសូរបរិព្ពាជកោ ហិ ថេរេន ‘‘សង្កប្បរាគោ បុរិសស្ស កាមោ’’តិ វុត្តេ –

‘‘ន តេ កាមា យានិ ចិត្រានិ លោកេ,

សង្កប្បរាគញ្ច វទេសិ កាមំ;

សង្កប្បយំ អកុសលេ វិតក្កេ,

ភិក្ខូបិ តេ ហេហិន្តិ កាមភោគី’’តិ. –

អាហ. អថ នំ ថេរោ អវោច –

‘‘តេ ចេ កាមា យានិ ចិត្រានិ លោកេ,

សង្កប្បរាគំ ន វទេសិ កាមំ;

បស្សន្តោ រូបានិ មនោរមានិ,

សត្ថាបិ តេ ហេហិតិ កាមភោគី.

សុណន្តោ សទ្ទានិ, ឃាយន្តោ គន្ធានិ;

សាយន្តោ រសានិ, ផុសន្តោ ផស្សានិ មនោរមានិ;

សត្ថាបិ តេ ហេហិតិ កាមភោគី’’តិ.

អថេត្ថ ធីរាតិ អថ ឯតេសុ អារម្មណេសុ បណ្ឌិតា ឆន្ទរាគំ វិនយន្តិ. សំយោជនំ សព្ពន្តិ ទសវិធម្បិ សំយោជនំ. អកិញ្ចនន្តិ រាគកិញ្ចនាទិវិរហិតំ. នានុបតន្តិ ទុក្ខាតិ វដ្ដទុក្ខា បន តស្ស ឧបរិ ន បតន្តិ. ឥច្ចាយស្មា មោឃរាជាតិ, ‘‘បហាសិ សង្ខ’’ន្តិ គាថំ សុត្វា តស្សំ បរិសតិ អនុសន្ធិកុសលោ មោឃរាជា នាម ថេរោ ‘‘ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថោ ន យថានុសន្ធិំ គតោ’’តិ ចិន្តេត្វា យថានុសន្ធិំ ឃដេន្តោ ឯវមាហ. តត្ថ ឥធ វា ហុរំ វាតិ ឥធលោកេ វា បរលោកេ វា. នរុត្តមំ អត្ថចរំ នរានន្តិ កិញ្ចាបិ សព្ពេ ខីណាសវា នរុត្តមា ចេវ អត្ថចរា ច នរានំ, ថេរោ បន ទសពលំ សន្ធាយេវមាហ. យេ តំ នមស្សន្តិ បសំសិយា តេតិ យទិ តថាវិមុត្តំ ទេវមនុស្សា នមស្សន្តិ, អថ យេ តំ ភគវន្តំ កាយេន វា វាចាយ វា អនុបដិបត្តិយា វា នមស្សន្តិ, តេ កិំ បសំសិយា, ឧទាហុ អបសំសិយាតិ. ភិក្ខូតិ មោឃរាជត្ថេរំ អាលបតិ. អញ្ញាយ ធម្មន្តិ ចតុសច្ចធម្មំ ជានិត្វា. សង្គាតិគា តេបិ ភវន្តីតិ យេ តំ កាយេន វា វាចាយ វា អនុបដិបត្តិយា វា នមស្សន្តិ. តេ ចតុសច្ចធម្មំ អញ្ញាយ វិចិកិច្ឆំ បហាយ សង្គាតិគាបិ ហោន្តិ, បសំសិយាបិ ហោន្តីតិ. ចតុត្ថំ.

៥. ឧជ្ឈានសញ្ញិសុត្តវណ្ណនា

៣៥. បញ្ចមេ ឧជ្ឈានសញ្ញិកាតិ ឧជ្ឈានសញ្ញី ទេវលោកោ នាម បាដិយេក្កោ នត្ថិ, ឥមា បន ទេវតា តថាគតស្ស ចតុបច្ចយបរិភោគំ និស្សាយ ឧជ្ឈាយមានា អាគតា. តាសំ កិរ ឯវំ អហោសិ – ‘‘សមណោ គោតមោ ភិក្ខូនំ បំសុកូលចីវរ-បិណ្ឌិយាលោប-រុក្ខមូលសេនាសនបូតិមុត្តភេសជ្ជេហិ សន្តោសស្សេវ បរិយន្តការិតំ វណ្ណេតិ, សយំ បន បត្តុណ្ណទុកូល ខោមាទីនិ បណីតចីវរានិ ធារេតិ, រាជារហំ ឧត្តមំ ភោជនំ ភុញ្ជតិ, ទេវវិមានកប្បាយ គន្ធកុដិយា វរសយនេ សយតិ, សប្បិនវនីតាទីនិ ភេសជ្ជានិ បដិសេវតិ, ទិវសំ មហាជនស្ស ធម្មំ ទេសេតិ, វចនមស្ស អញ្ញតោ គច្ឆតិ, កិរិយា អញ្ញតោ’’តិ ឧជ្ឈាយមានា អាគមិំសុ. តេន តាសំ ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ ‘‘ឧជ្ឈានសញ្ញិកា’’តិ នាមំ គហិតំ.

អញ្ញថា សន្តន្តិ អញ្ញេនាការេន ភូតំ. និកច្ចាតិ និកតិយា វញ្ចនាយ, វញ្ចេត្វាតិ អត្ថោ. កិតវស្សេវាតិ កិតវោ វុច្ចតិ សាកុណិកោ. សោ ហិ អគុម្ពោវ សមានោ សាខបណ្ណាទិបដិច្ឆាទនេន គុម្ពវណ្ណំ ទស្សេត្វា ឧបគតេ មោរតិត្តិរាទយោ សកុណេ មារេត្វា ទារភរណំ ករោតិ. ឥតិ តស្ស កិតវស្ស ឥមាយ វញ្ចនាយ ឯវំ វញ្ចេត្វា សកុណមំសភោជនំ វិយ កុហកស្សាបិ បំសុកូលេន អត្តានំ បដិច្ឆាទេត្វា កថាឆេកតាយ មហាជនំ វញ្ចេត្វា ខាទមានស្ស វិចរតោ. ភុត្តំ ថេយ្យេន តស្ស តន្តិ សព្ពោបិ តស្ស ចតុបច្ចយបរិភោគោ ថេយ្យេន បរិភុត្តោ នាម ហោតីតិ ទេវតា ភគវន្តំ សន្ធាយ វទតិ. បរិជានន្តិ បណ្ឌិតាតិ អយំ ការកោ វា អការកោ វាតិ បណ្ឌិតា ជានន្តិ. ឥតិ តា ទេវតា ‘‘តថាគតាបិ មយមេវ បណ្ឌិតា’’តិ មញ្ញមានា ឯវមាហំសុ.

អថ ភគវា នយិទន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យាយំ បដិបទា ទឡ្ហាតិ អយំ ធម្មានុធម្មបដិបទា ទឡ្ហា ថិរា. យាយ បដិបទាយ ធីរា បណ្ឌិតា អារម្មណូបនិជ្ឈានេន លក្ខណូបនិជ្ឈានេន ចាតិ ទ្វីហិ ឈានេហិ ឈាយិនោ មារពន្ធនា បមុច្ចន្តិ, តំ បដិបទំ ភាសិតមត្តេន វា សវនមត្តេន វា ឱក្កមិតុំ បដិបជ្ជិតុំ ន សក្កាតិ អត្ថោ. ន វេ ធីរា បកុព្ពន្តីតិ ធីរា បណ្ឌិតា វិទិត្វា លោកបរិយាយំ សង្ខារលោកស្ស ឧទយព្ពយំ ញត្វា ចតុសច្ចធម្មញ្ច អញ្ញាយ កិលេសនិព្ពានេន និព្ពុតា លោកេ វិសត្តិកំ តិណ្ណា ឯវំ ន កុព្ពន្តិ, មយំ ឯវរូបានិ ន កថេមាតិ អត្ថោ.

បថវិយំ បតិដ្ឋហិត្វាតិ ‘‘អយុត្តំ អម្ហេហិ កតំ, អការកមេវ មយំ ការកវាទេន សមុទាចរិម្ហា’’តិ លជ្ជមានា មហាព្រហ្មនិ វិយ ភគវតិ គារវំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា អគ្គិក្ខន្ធំ វិយ ភគវន្តំ ទុរាសទំ កត្វា បស្សមានា អាកាសតោ ឱតរិត្វា ភូមិយំ ឋត្វាតិ អត្ថោ. អច្ចយោតិ អបរាធោ. នោ, ភន្តេ, អច្ចាគមាតិ អម្ហេ អតិក្កម្ម អភិភវិត្វា បវត្តោ. អាសាទេតព្ពន្តិ ឃដ្ដយិតព្ពំ. តា កិរ ទេវតា ភគវន្តំ កាយេន វាចាយាតិ ទ្វីហិបិ ឃដ្ដយិំសុ. តថាគតំ អវន្ទិត្វា អាកាសេ បតិដ្ឋមានា កាយេន ឃដ្ដយិំសុ, កិតវោបមំ អាហរិត្វា នានប្បការកំ អសព្ភិវាទំ វទមានា វាចាយ ឃដ្ដយិំសុ. តស្មា អាសាទេតព្ពំ អមញ្ញិម្ហាតិ អាហំសុ. បដិគ្គណ្ហាតូតិ ខមតុ. អាយតិំ សំវរាយាតិ អនាគតេ សំវរណត្ថាយ, បុន ឯវរូបស្ស អបរាធស្ស ទោសស្ស អករណត្ថាយ.

សិតំ បាត្វាកាសីតិ អគ្គទន្តេ ទស្សេន្តោ បហដ្ឋាការំ ទស្សេសិ. កស្មា? តា កិរ ទេវតា ន សភាវេន ខមាបេន្តិ, លោកិយមហាជនញ្ច សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលំ តថាគតញ្ច ឯកសទិសំ ករោន្តិ. អថ ភគវា ‘‘បរតោ កថាយ ឧប្បន្នាយ ពុទ្ធពលំ ទីបេត្វា បច្ឆា ខមិស្សាមី’’តិ សិតំ បាត្វាកាសិ. ភិយ្យោសោ មត្តាយាតិ អតិរេកប្បមាណេន. ឥមំ គាថំ អភាសីតិ កុបិតោ ឯស អម្ហាកន្តិ មញ្ញមានា អភាសិ.

ន បដិគណ្ហតីតិ ន ខមតិ នាធិវាសេតិ. កោបន្តរោតិ អព្ភន្តរេ ឧប្បន្នកោបោ. ទោសគរូតិ ទោសំ គរុំ កត្វា អាទាយ វិហរន្តោ. ស វេរំ បដិមុញ្ចតីតិ សោ ឯវរូបោ គណ្ឋិកំ បដិមុញ្ចន្តោ វិយ តំ វេរំ អត្តនិ បដិមុញ្ចតិ ឋបេតិ, ន បដិនិស្សជ្ជតីតិ អត្ថោ. អច្ចយោ ចេ ន វិជ្ជេថាតិ សចេ អច្ចាយិកកម្មំ ន ភវេយ្យ. នោ ចិធាបគតំ សិយាតិ យទិ អបរាធោ នាម ន ភាវេយ្យ. កេនីធ កុសលោ សិយាតិ យទិ វេរានិ ន សម្មេយ្យុំ, កេន ការណេន កុសលោ ភវេយ្យ.

កស្សច្ចយាតិ គាថាយ កស្ស អតិក្កមោ នត្ថិ? កស្ស អបរាធោ នត្ថិ? កោ សម្មោហំ នាបជ្ជតិ? កោ និច្ចមេវ បណ្ឌិតោ នាមាតិ អត្ថោ? ឥមំ កិរ គាថំ ភណាបនត្ថំ ភគវតោ សិតបាតុកម្មំ. តស្មា ឥទានិ ទេវតានំ ពុទ្ធពលំ ទីបេត្វា ខមិស្សាមីតិ តថាគតស្ស ពុទ្ធស្សាតិអាទិមាហ. តត្ថ តថាគតស្សាតិ តថា អាគតោតិ ឯវមាទីហិ ការណេហិ តថាគតស្ស. ពុទ្ធស្សាតិ ចតុន្នំ សច្ចានំ ពុទ្ធត្តាទីហិ ការណេហិ វិមោក្ខន្តិកបណ្ណត្តិវសេន ឯវំ លទ្ធនាមស្ស. អច្ចយំ ទេសយន្តីនន្តិ យំ វុត្តំ តុម្ហេហិ ‘‘អច្ចយំ ទេសយន្តីនំ…បេ… ស វេរំ បដិមុញ្ចតី’’តិ, តំ សាធុ វុត្តំ, អហំ បន តំ វេរំ នាភិនន្ទាមិ ន បត្ថយាមីតិ អត្ថោ. បដិគ្គណ្ហាមិ វោច្ចយន្តិ តុម្ហាកំ អបរាធំ ខមាមីតិ. បញ្ចមំ.

៦. សទ្ធាសុត្តវណ្ណនា

៣៦. ឆដ្ឋេ សទ្ធា ទុតិយា បុរិសស្ស ហោតីតិ បុរិសស្ស ទេវលោកេ មនុស្សលោកេ ចេវ និព្ពានញ្ច គច្ឆន្តស្ស សទ្ធា ទុតិយា ហោតិ, សហាយកិច្ចំ សាធេតិ. នោ ចេ អស្សទ្ធិយំ អវតិដ្ឋតីតិ យទិ អស្សទ្ធិយំ ន តិដ្ឋតិ. យសោតិ បរិវារោ. កិត្តីតិ វណ្ណភណនំ. តត្វស្ស ហោតីតិ តតោ អស្ស ហោតិ. នានុបតន្តិ សង្គាតិ រាគសង្គាទយោ បញ្ច សង្គា ន អនុបតន្តិ. បមាទមនុយុញ្ជន្តីតិ យេ បមាទំ ករោន្តិ និព្ពត្តេន្តិ, តេ តំ អនុយុញ្ជន្តិ នាម. ធនំ សេដ្ឋំវ រក្ខតីតិ មុត្តាមណិសារាទិឧត្តមធនំ វិយ រក្ខតិ. ឈាយន្តោតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានេន ច អារម្មណូបនិជ្ឈានេន ច ឈាយន្តោ. តត្ថ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ នាម វិបស្សនាមគ្គផលានិ. វិបស្សនា ហិ តីណិ លក្ខណានិ ឧបនិជ្ឈាយតីតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ. មគ្គោ វិបស្សនាយ អាគតកិច្ចំ សាធេតីតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ. ផលំ តថលក្ខណំ និរោធសច្ចំ ឧបនិជ្ឈាយតីតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ. អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បន កសិណារម្មណស្ស ឧបនិជ្ឈាយនតោ អារម្មណូបនិជ្ឈានន្តិ វេទិតព្ពា. បរមំ នាម អរហត្តសុខំ អធិប្បេតន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. សមយសុត្តវណ្ណនា

៣៧. សត្តមេ សក្កេសូតិ ‘‘សក្យា វត, ភោ កុមារា’’តិ (ទី. និ. ១.២៦៧) ឧទានំ បដិច្ច សក្កាតិ លទ្ធនាមានំ រាជកុមារានំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រូឡ្ហីសទ្ទេន សក្កាតិ វុច្ចតិ. តស្មិំ សក្កេសុ ជនបទេ. មហាវនេតិ សយំជាតេ អរោបិមេ ហិមវន្តេន សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធេ មហតិ វនេ. សព្ពេហេវ អរហន្តេហីតិ ឥមំ សុត្តំ កថិតទិវសេយេវ បត្តអរហន្តេហិ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – សាកិយកោលិយា ហិ កិរ កបិលវត្ថុនគរស្ស ច កោលិយនគរស្ស ច អន្តរេ រោហិណិំ នាម នទិំ ឯកេនេវ អាវរណេន ពន្ធាបេត្វា សស្សានិ ការេន្តិ. អថ ជេដ្ឋមូលមាសេ សស្សេសុ មិលាយន្តេសុ ឧភយនគរវាសីនម្បិ កម្មការា សន្និបតិំសុ. តត្ថ កោលិយនគរវាសិនោ អាហំសុ – ‘‘ឥទំ ឧទកំ ឧភយតោ អាហរិយមានំ ន តុម្ហាកំ, ន អម្ហាកំ បហោស្សតិ, អម្ហាកំ បន សស្សំ ឯកេន ឧទកេនេវ និប្ផជ្ជិស្សតិ, ឥទំ ឧទកំ អម្ហាកំ ទេថា’’តិ. កបិលវត្ថុវាសិនោ អាហំសុ – ‘‘តុម្ហេសុ កោដ្ឋេ បូរេត្វា ឋិតេសុ មយំ រត្តសុវណ្ណនីលមណិកាឡកហាបណេ ច គហេត្វា បច្ឆិបសិព្ពកាទិហត្ថា ន សក្ខិស្សាម តុម្ហាកំ ឃរទ្វារេ វិចរិតុំ, អម្ហាកម្បិ សស្សំ ឯកេនេវ ឧទកេន និប្ផជ្ជិស្សតិ, ឥទំ ឧទកំ អម្ហាកំ ទេថា’’តិ. ‘‘ន មយំ ទស្សាមា’’តិ. ‘‘មយម្បិ ន ទស្សាមា’’តិ. ឯវំ កថំ វឌ្ឍេត្វា ឯកោ ឧដ្ឋាយ ឯកស្ស បហារំ អទាសិ, សោបិ អញ្ញស្សាតិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ បហរិត្វា រាជកុលានំ ជាតិំ ឃដ្ដេត្វា កលហំ វឌ្ឍយិំសុ.

កោលិយកម្មការា វទន្តិ – ‘‘តុម្ហេ កបិលវត្ថុវាសិកេ គហេត្វា គជ្ជថ, យេ សោណសិង្គាលាទយោ វិយ អត្តនោ ភគិនីហិ សទ្ធិំ សំវសិំសុ, ឯតេសំ ហត្ថិនោ ច អស្សា ច ផលកាវុធានិ ច អម្ហាកំ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? សាកិយកម្មការា វទន្តិ – ‘‘តុម្ហេ ទានិ កុដ្ឋិនោ ទារកេ គហេត្វា គជ្ជថ, យេ អនាថា និគ្គតិកា តិរច្ឆានា វិយ កោលរុក្ខេ វសិំសុ, ឯតេសំ ហត្ថិនោ ច អស្សា ច ផលកាវុធានិ ច អម្ហាកំ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? តេ គន្ត្វា តស្មិំ កម្មេ និយុត្តអមច្ចានំ កថេសុំ, អមច្ចា រាជកុលានំ កថេសុំ. តតោ សាកិយា – ‘‘ភគិនីហិ សទ្ធិំ សំវសិតកានំ ថាមញ្ច ពលញ្ច ទស្សេស្សាមា’’តិ យុទ្ធសជ្ជា និក្ខមិំសុ. កោលិយាបិ – ‘‘កោលរុក្ខវាសីនំ ថាមញ្ច ពលញ្ច ទស្សេស្សាមា’’តិ យុទ្ធសជ្ជា និក្ខមិំសុ.

ភគវាបិ រត្តិយា បច្ចូសសមយេវ មហាករុណាសមាបត្តិតោ ឧដ្ឋាយ លោកំ វោលោកេន្តោ ឥមេ ឯវំ យុទ្ធសជ្ជេ និក្ខមន្តេ អទ្ទស. ទិស្វា – ‘‘មយិ គតេ អយំ កលហោ វូបសម្មិស្សតិ នុ ខោ ឧទាហុ នោ’’តិ ឧបធារេន្តោ – ‘‘អហមេត្ថ គន្ត្វា កលហវូបសមនត្ថំ តីណិ ជាតកានិ កថេស្សាមិ, តតោ កលហោ វូបសម្មិស្សតិ. អថ សាមគ្គិទីបនត្ថាយ ទ្វេ ជាតកានិ កថេត្វា អត្តទណ្ឌសុត្តំ ទេសេស្សាមិ. ទេសនំ សុត្វា ឧភយនគរវាសិនោបិ អឌ្ឍតិយានិ អឌ្ឍតិយានិ កុមារសតានិ ទស្សន្តិ, អហំ តេ បព្ពាជេស្សាមិ, តទា មហាសមាគមោ ភវិស្សតី’’តិ សន្និដ្ឋានំ អកាសិ. តស្មា ឥមេសុ យុទ្ធសជ្ជេសុ និក្ខមន្តេសុ កស្សចិ អនារោចេត្វា សយមេវ បត្តចីវរមាទាយ គន្ត្វា ទ្វិន្នំ សេនានំ អន្តរេ អាកាសេ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ វិស្សជ្ជេត្វា និសីទិ.

កបិលវត្ថុវាសិនោ ភគវន្តំ ទិស្វាវ, ‘‘អម្ហាកំ ញាតិសេដ្ឋោ សត្ថា អាគតោ. ទិដ្ឋោ នុ ខោ តេន អម្ហាកំ កលហករណភាវោ’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘ន ខោ បន សក្កា ភគវតិ អាគតេ អម្ហេហិ បរស្ស សរីរេ សត្ថំ បាតេតុំ. កោលិយនគរវាសិនោ អម្ហេ ហនន្តុ វា ពជ្ឈន្តុ វា’’តិ. អាវុធានិ ឆឌ្ឌេត្វា, ភគវន្តំ វន្ទិត្វា, និសីទិំសុ. កោលិយនគរវាសិនោបិ តថេវ ចិន្តេត្វា អាវុធានិ ឆឌ្ឌេត្វា, ភគវន្តំ វន្ទិត្វា, និសីទិំសុ.

ភគវា ជានន្តោវ, ‘‘កស្មា អាគតត្ថ, មហារាជា’’តិ បុច្ឆិ? ‘‘ន, ភគវា, តិត្ថកីឡាយ ន បព្ពតកីឡាយ, ន នទីកីឡាយ, ន គិរិទស្សនត្ថំ, ឥមស្មិំ បន ឋានេ សង្គាមំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា អាគតម្ហា’’តិ. ‘‘កិំ និស្សាយ វោ កលហោ, មហារាជាតិ? ឧទកំ, ភន្តេតិ. ឧទកំ កិំ អគ្ឃតិ, មហារាជាតិ? អប្បំ, ភន្តេតិ. បថវី នាម កិំ អគ្ឃតិ, មហារាជាតិ? អនគ្ឃា, ភន្តេតិ. ខត្តិយា កិំ អគ្ឃន្តីតិ? ខត្តិយា នាម អនគ្ឃា, ភន្តេតិ. អប្បមូលំ ឧទកំ និស្សាយ កិមត្ថំ អនគ្ឃេ ខត្តិយេ នាសេថ, មហារាជ, កលហេ អស្សាទោ នាម នត្ថិ, កលហវសេន, មហារាជ, អដ្ឋានេ វេរំ កត្វា ឯកាយ រុក្ខទេវតាយ កាឡសីហេន សទ្ធិំ ពទ្ធាឃាតោ សកលម្បិ ឥមំ កប្បំ អនុប្បត្តោយេវាតិ វត្វា ផន្ទនជាតកំ (ជា. ១.១៣.១៤ អាទយោ) កថេសិ’’. តតោ ‘‘បរបត្តិយេន នាម, មហារាជ, ន ភវិតព្ពំ. បរបត្តិយា ហុត្វា ហិ ឯកស្ស សសកស្ស កថាយ តិយោជនសហស្សវិត្ថតេ ហិមវន្តេ ចតុប្បទគណា មហាសមុទ្ទំ បក្ខន្ទិនោ អហេសុំ. តស្មា បរបត្តិយេន ន ភវិតព្ព’’ន្តិ វត្វា, បថវីឧន្ទ្រិយជាតកំ កថេសិ. តតោ ‘‘កទាចិ, មហារាជ, ទុព្ពលោបិ មហាពលស្ស រន្ធំ វិវរំ បស្សតិ, កទាចិ មហាពលោ ទុព្ពលស្ស. លដុកិកាបិ ហិ សកុណិកា ហត្ថិនាគំ ឃាតេសី’’តិ លដុកិកជាតកំ (ជា. ១.៥.៣៩ អាទយោ) កថេសិ. ឯវំ កលហវូបសមនត្ថាយ តីណិ ជាតកានិ កថេត្វា សាមគ្គិបរិទីបនត្ថាយ ទ្វេ ជាតកានិ កថេសិ. កថំ? ‘‘សមគ្គានញ្ហិ, មហារាជ, កោចិ ឱតារំ នាម បស្សិតុំ ន សក្កោតីតិ វត្វា, រុក្ខធម្មជាតកំ (ជា. ១.១.៧៤) កថេសិ. តតោ ‘‘សមគ្គានំ, មហារាជ, កោចិ វិវរំ ទស្សិតុំ ន សក្ខិ. យទា បន អញ្ញមញ្ញំ វិវាទមកំសុ, អថ តេ នេសាទបុត្តោ ជីវិតា វោរោបេត្វា អាទាយ គតោតិ វិវាទេ អស្សាទោ នាម នត្ថី’’តិ វត្វា, វដ្ដកជាតកំ (ជា. ១.១.១១៨) កថេសិ. ឯវំ ឥមានិ បញ្ច ជាតកានិ កថេត្វា អវសានេ អត្តទណ្ឌសុត្តំ (សុ. និ. ៩៤១ អាទយោ) កថេសិ.

រាជានោ បសន្នា – ‘‘សចេ សត្ថា នាគមិស្ស, មយំ សហត្ថា អញ្ញមញ្ញំ វធិត្វា លោហិតនទិំ បវត្តយិស្សាម. អម្ហាកំ បុត្តភាតរោ ច គេហទ្វារេ ន បស្សេយ្យាម, សាសនបដិសាសនម្បិ នោ អាហរណកោ នាភវិស្ស. សត្ថារំ និស្សាយ នោ ជីវិតំ លទ្ធំ. សចេ បន សត្ថា អាគារំ អជ្ឈាវសិស្ស ទីបសហស្សទ្វយបរិវារំ ចតុមហាទីបរជ្ជមស្ស ហត្ថគតំ អភវិស្ស, អតិរេកសហស្សំ ខោ បនស្ស បុត្តា អភវិស្សំសុ, តតោ ខត្តិយបរិវារោ អវិចរិស្ស. តំ ខោ បនេស សម្បត្តិំ បហាយ និក្ខមិត្វា សម្ពោធិំ បត្តោ. ឥទានិបិ ខត្តិយបរិវារោយេវ វិចរតូ’’តិ ឧភយនគរវាសិនោ អឌ្ឍតិយានិ អឌ្ឍតិយានិ កុមារសតានិ អទំសុ. ភគវាបិ តេ បព្ពាជេត្វា មហាវនំ អគមាសិ. តេសំ គរុគារវេន ន អត្តនោ រុចិយា បព្ពជិតានំ អនភិរតិ ឧប្បជ្ជិ. បុរាណទុតិយិកាយោបិ តេសំ – ‘‘អយ្យបុត្តា ឧក្កណ្ឋន្តុ, ឃរាវាសោ ន សណ្ឋាតី’’តិអាទីនិ វត្វា សាសនំ បេសេន្តិ. តេ ច អតិរេកតរំ ឧក្កណ្ឋិំសុ.

ភគវា អាវជ្ជេន្តោ តេសំ អនភិរតិភាវំ ញត្វា – ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ មាទិសេន ពុទ្ធេន សទ្ធិំ ឯកតោ វសន្តា ឧក្កណ្ឋន្តិ, ហន្ទ នេសំ កុណាលទហស្ស វណ្ណំ កថេត្វា តត្ថ នេត្វា អនភិរតិំ វិនោទេមី’’តិ កុណាលទហស្ស វណ្ណំ កថេសិ. តេ តំ ទដ្ឋុកាមា អហេសុំ. ទដ្ឋុកាមត្ថ, ភិក្ខវេ, កុណាលទហន្តិ? អាម ភគវាតិ. យទិ ឯវំ ឯថ គច្ឆាមាតិ. ឥទ្ធិមន្តានំ ភគវា គមនដ្ឋានំ មយំ កថំ គមិស្សាមាតិ. តុម្ហេ គន្តុកាមា ហោថ, អហំ មមានុភាវេន គហេត្វា គមិស្សាមីតិ. សាធុ, ភន្តេតិ. ភគវា បញ្ច ភិក្ខុសតានិ គហេត្វា អាកាសេ ឧប្បតិត្វា កុណាលទហេ បតិដ្ឋាយ តេ ភិក្ខូ អាហ – ‘‘ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ កុណាលទហេ យេសំ មច្ឆានំ នាមំ ន ជានាថ មមំ បុច្ឆថា’’តិ.

តេ បុច្ឆិំសុ. ភគវា បុច្ឆិតំ បុច្ឆិតំ កថេសិ. ន កេវលញ្ច, មច្ឆានំយេវ, តស្មិំ វនសណ្ឌេ រុក្ខានម្បិ បព្ពតបាទេ ទ្វិបទចតុប្បទសកុណានម្បិ នាមានិ បុច្ឆាបេត្វា កថេសិ. អថ ទ្វីហិ សកុណេហិ មុខតុណ្ឌកេន ឌំសិត្វា គហិតទណ្ឌកេ និសិន្នោ កុណាលសកុណរាជា បុរតោ បច្ឆតោ ឧភោសុ ច បស្សេសុ សកុណសង្ឃបរិវុតោ អាគច្ឆតិ. ភិក្ខូ តំ ទិស្វា – ‘‘ឯស, ភន្តេ, ឥមេសំ សកុណានំ រាជា ភវិស្សតិ, បរិវារា ឯតេ ឯតស្សា’’តិ មញ្ញាមាតិ. ឯវមេតំ, ភិក្ខវេ, អយម្បិ មមេវ វំសោ មម បវេណីតិ. ឥទានិ តាវ មយំ, ភន្តេ, ឯតេ សកុណេ បស្សាម. យំ បន ភគវា ‘‘អយម្បិ មមេវ វំសោ មម បវេណី’’តិ អាហ, តំ សោតុកាមម្ហាតិ. សោតុកាមត្ថ, ភិក្ខវេតិ? អាម ភគវាតិ. តេន ហិ សុណាថាតិ តីហិ គាថាសតេហិ មណ្ឌេត្វា កុណាលជាតកំ (ជា. ២.២១.កុណាលជាតក) កថេន្តោ អនភិរតិំ វិនោទេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សព្ពេបិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ, មគ្គេនេវ ច នេសំ ឥទ្ធិបិ អាគតា. ភគវា ‘‘ហោតុ តាវ ឯត្តកំ តេសំ ភិក្ខូន’’ន្តិ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា មហាវនមេវ អគមាសិ. តេបិ ភិក្ខូ គមនកាលេ ទសពលស្ស អានុភាវេន គន្ត្វា អាគមនកាលេ អត្តនោ អានុភាវេន ភគវន្តំ បរិវារេត្វា មហាវនេ ឱតរិំសុ.

ភគវា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិត្វា តេ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា – ‘‘ឯថ, ភិក្ខវេ, និសីទថ. ឧបរិមគ្គត្តយវជ្ឈានំ វោ កិលេសានំ កម្មដ្ឋានំ កថេស្សាមី’’តិ កម្មដ្ឋានំ កថេសិ. ភិក្ខូ ចិន្តយិំសុ – ‘‘ភគវា អម្ហាកំ អនភិរតភាវំ ញត្វា កុណាលទហំ នេត្វា អនភិរតិំ វិនោទេសិ, តត្ថ សោតាបត្តិផលំ បត្តានំ នោ ឥទានិ ឥធ តិណ្ណំ មគ្គានំ កម្មដ្ឋានំ អទាសិ, ន ខោ បន អម្ហេហិ ‘សោតាបន្នា មយ’ន្តិ វីតិនាមេតុំ វដ្ដតិ, បុរិសបុរិសេហិ នោ ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ តេ ទសពលស្ស បាទេ វន្ទិត្វា ឧដ្ឋាយ និសីទនំ បប្ផោដេត្វា វិសុំ វិសុំ បព្ភាររុក្ខមូលេសុ និសីទិំសុ.

ភគវា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ បកតិយាបិ អវិស្សដ្ឋកម្មដ្ឋានា, លទ្ធុបាយស្ស បន ភិក្ខុនោ កិលមនការណំ នាម នត្ថិ. គច្ឆន្តា គច្ឆន្តា ច វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្វា ‘អត្តនា បដិវិទ្ធគុណំ អារោចេស្សាមា’តិ មម សន្តិកំ អាគមិស្សន្តិ. ឯតេសុ អាគតេសុ ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតា ឯកចក្កវាឡេ សន្និបតិស្សន្តិ, មហាសមយោ ភវិស្សតិ, វិវិត្តេ ឱកាសេ មយា និសីទិតុំ វដ្ដតី’’តិ តតោ វិវិត្តេ ឱកាសេ ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេត្វា និសីទិ.

សព្ពបឋមំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា គតត្ថេរោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តតោ អបរោ តតោ អបរោតិ បញ្ចសតាបិ បទុមិនិយំ បទុមានិ វិយ វិកសិំសុ. សព្ពបឋមំ អរហត្តំ បត្តភិក្ខុ ‘‘ភគវតោ អារោចេស្សាមី’’តិ បល្លង្កំ វិនិព្ភុជិត្វា និសីទនំ បប្ផោដេត្វា ឧដ្ឋាយ ទសពលាភិមុខោ អហោសិ. ឯវំ អបរោបិ អបរោបីតិ បញ្ចសតា ភត្តសាលំ បវិសន្តា វិយ បដិបាដិយាវ អាគមិំសុ. បឋមំ អាគតោ វន្ទិត្វា និសីទនំ បញ្ញាបេត្វា, ឯកមន្តំ និសីទិត្វា, បដិវិទ្ធគុណំ អារោចេតុកាមោ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ អញ្ញោ កោចិ? នត្ថី’’តិ និវត្តិត្វា អាគតមគ្គំ ឱលោកេន្តោ អបរម្បិ អទ្ទស អបរម្បិ អទ្ទសយេវាតិ សព្ពេបិ តេ អាគន្ត្វា ឯកមន្តំ និសីទិត្វា, អយំ ឥមស្ស ហរាយមានោ ន កថេសិ, អយំ ឥមស្ស ហរាយមានោ ន កថេសិ. ខីណាសវានំ កិរ ទ្វេ អាការា ហោន្តិ – ‘‘អហោ វត មយា បដិវិទ្ធគុណំ សទេវកោ លោកោ ខិប្បមេវ បដិវិជ្ឈេយ្យា’’តិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. បដិវិទ្ធភាវំ បន និធិលទ្ធបុរិសោ វិយ ន អញ្ញស្ស អារោចេតុកាមា ហោន្តិ.

ឯវំ ឱសដមត្តេ បន តស្មិំ អរិយមណ្ឌលេ បាចីនយុគន្ធរបរិក្ខេបតោ អព្ភា មហិកា ធូមោ រជោ រាហូតិ, ឥមេហិ ឧបក្កិលេសេហិ វិប្បមុត្តំ ពុទ្ធុប្បាទបដិមណ្ឌិតស្ស លោកស្ស រាមណេយ្យកទស្សនត្ថំ បាចីនទិសាយ ឧក្ខិត្តរជតមយមហាអាទាសមណ្ឌលំ វិយ, នេមិវដ្ដិយំ គហេត្វា, បរិវត្តិយមានរជតចក្កសស្សិរិកំ បុណ្ណចន្ទមណ្ឌលំ ឧល្លង្ឃិត្វា, អនិលបថំ បដិបជ្ជិត្ថ. ឥតិ ឯវរូបេ ខណេ លយេ មុហុត្តេ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ កបិលវត្ថុស្មិំ មហាវនេ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ សព្ពេហេវ អរហន្តេហិ.

តត្ថ ភគវាបិ មហាសម្មតស្ស វំសេ ឧប្បន្នោ, តេបិ បញ្ចសតា ភិក្ខូ មហាសម្មតស្ស កុលេ ឧប្បន្នា. ភគវាបិ ខត្តិយគព្ភេ ជាតោ, តេបិ ខត្តិយគព្ភេ ជាតា. ភគវាបិ រាជបព្ពជិតោ, តេបិ រាជបព្ពជិតា. ភគវាបិ សេតច្ឆត្តំ បហាយ ហត្ថគតំ ចក្កវត្តិរជ្ជំ និស្សជ្ជិត្វា បព្ពជិតោ, តេបិ សេតច្ឆត្តំ បហាយ ហត្ថគតានិ រជ្ជានិ វិស្សជ្ជិត្វា បព្ពជិតា. ឥតិ ភគវា បរិសុទ្ធេ ឱកាសេ, បរិសុទ្ធេ រត្តិភាគេ, សយំ បរិសុទ្ធោ បរិសុទ្ធបរិវារោ, វីតរាគោ វីតរាគបរិវារោ, វីតទោសោ វីតទោសបរិវារោ, វីតមោហោ វីតមោហបរិវារោ, និត្តណ្ហោ និត្តណ្ហបរិវារោ, និក្កិលេសោ និក្កិលេសបរិវារោ, សន្តោ សន្តបរិវារោ, ទន្តោ ទន្តបរិវារោ, មុត្តោ មុត្តបរិវារោ, អតិវិយ វិរោចតីតិ. វណ្ណភូមិ នាមេសា, យត្តកំ សក្កោតិ, តត្តកំ វត្តព្ពំ. ឥតិ ឥមេ ភិក្ខូ សន្ធាយ វុត្តំ, ‘‘បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ សព្ពេហេវ អរហន្តេហី’’តិ.

យេភុយ្យេនាតិ ពហុតរា សន្និបតិតា, មន្ទា ន សន្និបតិតា អសញ្ញី អរូបាវចរទេវតា សមាបន្នទេវតាយោ ច. តត្រាយំ សន្និបាតក្កមោ – មហាវនស្ស កិរ សាមន្តា ទេវតា ចលិំសុ, ‘‘អាយាម ភោ! ពុទ្ធទស្សនំ នាម ពហូបការំ, ធម្មស្សវនំ ពហូបការំ, ភិក្ខុសង្ឃទស្សនំ ពហូបការំ. អាយាម អាយាមា’’តិ! មហាសទ្ទំ កុរុមានា អាគន្ត្វា ភគវន្តញ្ច តំមុហុត្តំ អរហត្តប្បត្តខីណាសវេ ច វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. ឯតេនេវ ឧបាយេន តាសំ តាសំ សទ្ទំ សុត្វា សទ្ទន្តរអឌ្ឍគាវុតគាវុតអឌ្ឍយោជនយោជនាទិវសេន តិយោជនសហស្សវិត្ថតេ ហិមវន្តេ, តិក្ខត្តុំ តេសដ្ឋិយា នគរសហស្សេសុ, នវនវុតិយា ទោណមុខសតសហស្សេសុ, ឆនវុតិយា បដ្ដនកោដិសតសហស្សេសុ, ឆបណ្ណាសាយ រតនាករេសូតិ សកលជម្ពុទីបេ, បុព្ពវិទេហេ, អបរគោយានេ, ឧត្តរកុរុម្ហិ, ទ្វីសុ បរិត្តទីបសហស្សេសូតិ សកលចក្កវាឡេ, តតោ ទុតិយតតិយចក្កវាឡេតិ ឯវំ ទសសហស្សចក្កវាឡេសុ ទេវតា សន្និបតិតាតិ វេទិតព្ពា. ទសសហស្សចក្កវាឡញ្ហិ ឥធ ទសលោកធាតុយោតិ អធិប្បេតំ. តេន វុត្តំ – ‘‘ទសហិ ច លោកធាតូហិ ទេវតា យេភុយ្យេន សន្និបតិតា ហោន្តី’’តិ.

ឯវំ សន្និបតិតាហិ ទេវតាហិ សកលចក្កវាឡគព្ភំ យាវ ព្រហ្មលោកា សូចិឃរេ និរន្តរំ បក្ខិត្តសូចីហិ វិយ បរិបុណ្ណំ ហោតិ. តត្ថ ព្រហ្មលោកស្ស ឯវំ ឧច្ចត្តនំ វេទិតព្ពំ – លោហបាសាទេ កិរ សត្តកូដាគារសមោ បាសាណោ ព្រហ្មលោកេ ឋត្វា អធោ ខិត្តោ ចតូហិ មាសេហិ បថវិំ បាបុណាតិ. ឯវំ មហន្តេ ឱកាសេ យថា ហេដ្ឋា ឋត្វា ខិត្តានិ បុប្ផានិ វា ធូមោ វា ឧបរិ គន្តុំ, ឧបរិ វា ឋត្វា ខិត្តសាសបា ហេដ្ឋា ឱតរិតុំ អន្តរំ ន លភន្តិ, ឯវំ និរន្តរា ទេវតា អហេសុំ. យថា ខោ បន ចក្កវត្តិរញ្ញោ និសិន្នដ្ឋានំ អសម្ពាធំ ហោតិ, អាគតាគតា មហេសក្ខា ខត្តិយា ឱកាសំ លភន្តិយេវ, បរតោ បរតោ បន អតិសម្ពាធំ ហោតិ. ឯវមេវ ភគវតោ និសិន្នដ្ឋានំ អសម្ពាធំ, អាគតាគតា មហេសក្ខា ទេវា ច ព្រហ្មានោ ច ឱកាសំ លភន្តិយេវ. អបិ សុទំ ភគវតោ អាសន្នាសន្នដ្ឋានេ វាលគ្គនិត្តុទនមត្តេ បទេសេ ទសបិ វីសតិបិ ទេវា សុខុមេ អត្តភាវេ មាបេត្វា អដ្ឋំសុ. សព្ពបរតោ សដ្ឋិ សដ្ឋិ ទេវតា អដ្ឋំសុ.

សុទ្ធាវាសកាយិកានន្តិ សុទ្ធាវាសវាសីនំ. សុទ្ធាវាសា នាម សុទ្ធានំ អនាគាមិខីណាសវានំ អាវាសា បញ្ច ព្រហ្មលោកា. ឯតទហោសីតិ កស្មា អហោសិ? តេ កិរ ព្រហ្មានោ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា យថា បរិច្ឆេទេន វុដ្ឋិតា ព្រហ្មភវនំ ឱលោកេន្តា បច្ឆាភត្តេ ភត្តគេហំ វិយ សុញ្ញតំ អទ្ទសំសុ. តតោ ‘‘កុហិំ ព្រហ្មានោ គតា’’តិ អាវជ្ជន្តា មហាសមាគមំ ញត្វា – ‘‘អយំ សមាគមោ មហា, មយំ ឱហីនា, ឱហីនកានំ បន ឱកាសោ ទុល្លភោ ហោតិ, តស្មា គច្ឆន្តា អតុច្ឆហត្ថា ហុត្វា ឯកេកំ គាថំ អភិសង្ខរិត្វា គច្ឆាម. តាយ មហាសមាគមេ ច អត្តនោ អាគតភាវំ ជានាបេស្សាម, ទសពលស្ស ច វណ្ណំ ភាសិស្សាមា’’តិ. ឥតិ តេសំ សមាបត្តិតោ ឧដ្ឋាយ អាវជ្ជិតត្តា ឯតទហោសិ.

ភគវតោ បុរតោ បាតុរហេសុន្តិ បាឡិយំ ភគវតោ សន្តិកេ អភិមុខដ្ឋានេយេវ ឱតិណ្ណា វិយ កត្វា វុត្តា, ន ខោ បនេត្ថ ឯវំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេ បន ព្រហ្មលោកេ ឋិតាយេវ គាថា អភិសង្ខរិត្វា ឯកោ បុរត្ថិមចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ ឱតរិ, ឯកោ ទក្ខិណចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ, ឯកោ បច្ឆិមចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ, ឯកោ ឧត្តរចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ ឱតរិ. តតោ បុរត្ថិមចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ ឱតិណ្ណព្រហ្មា នីលកសិណំ សមាបជ្ជិត្វា នីលរស្មិយោ វិស្សជ្ជេត្វា ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតានំ មណិវម្មំ បដិមុញ្ចន្តោ វិយ អត្តនោ អាគតភាវំ ជានាបេត្វា ពុទ្ធវីថិ នាម កេនចិ ឧត្តរិតុំ ន សក្កា, តស្មា មហតិយា ពុទ្ធវីថិយាវ អាគន្ត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ អត្តនា អភិសង្ខតំ គាថំ អភាសិ.

ទក្ខិណចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ ឱតិណ្ណព្រហ្មា បីតកសិណំ សមាបជ្ជិត្វា សុវណ្ណបភំ មុញ្ចិត្វា ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតានំ សុវណ្ណបដំ បារុបន្តោ វិយ អត្តនោ អាគតភាវំ ជានាបេត្វា តថេវ អកាសិ. បច្ឆិមចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ ឱតិណ្ណព្រហ្មា លោហិតកសិណំ សមាបជ្ជិត្វា លោហិតករស្មិយោ មុញ្ចិត្វា ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតានំ រត្តវរកម្ពលេន បរិក្ខិបន្តោ វិយ អត្តនោ អាគតភាវំ ជានាបេត្វា តថេវ អកាសិ. ឧត្តរចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ ឱតិណ្ណព្រហ្មា ឱទាតកសិណំ សមាបជ្ជិត្វា ឱទាតរស្មិយោ វិស្សជ្ជេត្វា ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតានំ សុមនកុសុមបដំ បារុបន្តោ វិយ អត្តនោ អាគតភាវំ ជានាបេត្វា តថេវ អកាសិ.

បាឡិយំ បន ភគវតោ បុរតោ បាតុរហេសុំ. អថ ខោ តា ទេវតា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសូតិ ឯវំ ឯកក្ខណេ វិយ បុរតោ បាតុភាវោ ច អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ ឋិតភាវោ ច វុត្តោ, សោ ឥមិនា អនុក្កមេន អហោសិ, ឯកតោ កត្វា បន ទស្សិតោ. គាថាភាសនំ បន បាឡិយម្បិ វិសុំ វិសុំយេវ វុត្តំ.

តត្ថ មហាសមយោតិ មហាសមូហោ. បវនំ វុច្ចតិ វនសណ្ឌោ. ឧភយេនបិ ភគវា ‘‘ឥមស្មិំ បន វនសណ្ឌេ អជ្ជ មហាសមូហោ សន្និបាតោ’’តិ អាហ. តតោ យេសំ សោ សន្និបាតោ, តេ ទស្សេតុំ ទេវកាយា សមាគតាតិ អាហ. តត្ថ ទេវកាយាតិ ទេវឃដា. អាគតម្ហ ឥមំ ធម្មសមយន្តិ ឯវំ សមាគតេ ទេវកាយេ ទិស្វា មយម្បិ ឥមំ ធម្មសមូហំ អាគតា. កិំ ការណា? ទក្ខិតាយេ អបរាជិតសង្ឃន្តិ កេនចិ អបរាជិតំ អជ្ជេវ តយោ មារេ មទ្ទិត្វា វិជិតសង្គាមំ ឥមំ អបរាជិតសង្ឃំ ទស្សនត្ថាយ អាគតម្ហាតិ អត្ថោ. សោ បន, ព្រហ្មា, ឥមំ គាថំ ភាសិត្វា, ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា, បុរត្ថិមចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំយេវ អដ្ឋាសិ.

អថ ទុតិយោ វុត្តនយេនេវ អាគន្ត្វា អភាសិ. តត្ថ តត្រ ភិក្ខវោតិ តស្មិំ សន្និបាតដ្ឋានេ ភិក្ខូ. សមាទហំសូតិ សមាធិនា យោជេសុំ. ចិត្តមត្តនោ ឧជុកំ អកំសូតិ អត្តនោ ចិត្តេ សព្ពេ វង្កកុដិលជិម្ហភាវេ ហរិត្វា ឧជុកំ អករិំសុ. សារថីវ នេត្តានិ គហេត្វាតិ យថា សមប្បវត្តេសុ សិន្ធវេសុ ឱធស្តបតោទោ សារថី សព្ពយោត្តានិ គហេត្វា អចោទេន្តោ អវារេន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯវំ ឆឡង្គុបេក្ខាយ សមន្នាគតា គុត្តទ្វារា សព្ពេបេតេ បញ្ចសតា ភិក្ខូ ឥន្ទ្រិយានិ រក្ខន្តិ បណ្ឌិតា, ឯតេ ទដ្ឋុំ ឥធាគតម្ហា ភគវាតិ, សោបិ គន្ត្វា យថាឋានេយេវ អដ្ឋាសិ.

អថ តតិយោ វុត្តនយេនេវ អាគន្ត្វា អភាសិ. តត្ថ ឆេត្វា ខីលន្តិ រាគទោសមោហខីលំ ឆិន្ទិត្វា. បលិឃន្តិ រាគទោសមោហបលិឃមេវ. ឥន្ទខីលន្តិ រាគទោសមោហឥន្ទខីលមេវ. ឩហច្ច មនេជាតិ ឯតេ តណ្ហាឯជាយ អនេជា ភិក្ខូ ឥន្ទខីលំ ឩហច្ច សមូហនិត្វា ចតូសុ ទិសាសុ អប្បដិហតចារិកំ ចរន្តិ. សុទ្ធាតិ និរុបក្កិលេសា. វិមលាតិ និម្មលា. ឥទំ តស្សេវ វេវចនំ. ចក្ខុមតាតិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមន្តេន. សុទន្តាតិ ចក្ខុតោបិ ទន្តា សោតតោបិ ឃានតោបិ ជិវ្ហាតោបិ កាយតោបិ មនតោបិ ទន្តា. សុសុនាគាតិ តរុណនាគា. តត្រាយំ វចនត្ថោ – ឆន្ទាទីហិ ន គច្ឆន្តីតិ នាគា, តេន តេន មគ្គេន បហីនេ កិលេសេ ន អាគច្ឆន្តីតិ នាគា, នានប្បការំ អាគុំ ន ករោន្តីតិ នាគា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន មហានិទ្ទេសេ (មហានិ. ៨០) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

អបិច –

‘‘អាគុំ ន ករោតិ កិញ្ចិ លោកេ,

សព្ពសំយោគ វិសជ្ជ ពន្ធនានិ;

សព្ពត្ថ ន សជ្ជតី វិមុត្តោ,

នាគោ តាទិ បវុច្ចតេ តថត្តា’’តិ. –

ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សុសុនាគាតិ សុសូ នាគា, សុសុនាគភាវសម្បត្តិំ បត្តាតិ អត្ថោ. តេ ឯវរូបេ អនុត្តរេន យោគ្គាចរិយេន ទមិតេ តរុណនាគេ ទស្សនាយ អាគតម្ហ ភគវាតិ. សោបិ គន្ត្វា យថាឋានេយេវ អដ្ឋាសិ.

អថ ចតុត្ថោ វុត្តនយេនេវ អាគន្ត្វា អភាសិ. តត្ថ គតាសេតិ និព្ពេមតិកសរណគមនេន គតា. សោបិ គន្ត្វា យថាឋានេយេវ អដ្ឋាសីតិ. សត្តមំ.

៨. សកលិកសុត្តវណ្ណនា

៣៨. អដ្ឋមេ មទ្ទកុច្ឆិស្មិន្តិ ឯវំនាមកេ ឧយ្យានេ. តញ្ហិ អជាតសត្តុម្ហិ កុច្ឆិគតេ តស្ស មាតរា – ‘‘អយំ មយ្ហំ កុច្ឆិគតោ គព្ភោ រញ្ញោ សត្តុ ភវិស្សតិ. កិំ មេ ឥមិនា’’តិ? គព្ភបាតនត្ថំ កុច្ឆិ មទ្ទាបិតា. តស្មា ‘‘មទ្ទកុច្ឆី’’តិ សង្ខំ គតំ. មិគានំ បន អភយវាសត្ថាយ ទិន្នត្តា មិគទាយោតិ វុច្ចតិ.

តេន ខោ បន សមយេនាតិ ឯត្ថ អយំ អនុបុព្ពិកថា – ទេវទត្តោ ហិ អជាតសត្តុំ និស្សាយ ធនុគ្គហេ ច ធនបាលកញ្ច បយោជេត្វាបិ តថាគតស្ស ជីវិតន្តរាយំ កាតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘សហត្ថេនេវ មារេស្សាមី’’តិ គិជ្ឈកូដបព្ពតំ អភិរុហិត្វា មហន្តំ កូដាគារប្បមាណំ សិលំ ឧក្ខិបិត្វា, ‘‘សមណោ គោតមោ ចុណ្ណវិចុណ្ណោ ហោតូ’’តិ បវិជ្ឈិ. មហាថាមវា កិរេស បញ្ចន្នំ ហត្ថីនំ ពលំ ធារេតិ. អដ្ឋានំ ខោ បនេតំ, យំ ពុទ្ធានំ បរូបក្កមេន ជីវិតន្តរាយោ ភវេយ្យាតិ តំ តថាគតស្ស សរីរាភិមុខំ អាគច្ឆន្តំ អាកាសេ អញ្ញា សិលា ឧដ្ឋហិត្វា សម្បដិច្ឆិ. ទ្វិន្នំ សិលានំ សម្បហារេន មហន្តោ បាសាណស្ស សកលិកា ឧដ្ឋហិត្វា ភគវតោ បិដ្ឋិបាទបរិយន្តំ អភិហនិ, បាទោ មហាផរសុនា បហតោ វិយ សមុគ្គតលោហិតេន លាខារសមក្ខិតោ វិយ អហោសិ. ភគវា ឧទ្ធំ ឧល្លោកេត្វា ទេវទត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ពហុ តយា មោឃបុរិស, អបុញ្ញំ បសុតំ, យោ ត្វំ បទុដ្ឋចិត្តោ វធកចិត្តោ តថាគតស្ស លោហិតំ ឧប្បាទេសី’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ ភគវតោ អផាសុ ជាតំ. ភិក្ខូ ចិន្តយិំសុ – ‘‘អយំ វិហារោ ឧជ្ជង្គលោ វិសមោ, ពហូនំ ខត្តិយាទីនញ្ចេវ បព្ពជិតានញ្ច អនោកាសោ’’តិ. តេ តថាគតំ មញ្ចសិវិកាយ អាទាយ មទ្ទកុច្ឆិំ នយិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវតោ បាទោ សកលិកាយ ខតោ ហោតី’’តិ.

ភុសាតិ ពលវតិយោ. សុទន្តិ និបាតមត្តំ. ទុក្ខន្តិ សុខបដិក្ខេបោ. តិព្ពាតិ ពហលា. ខរាតិ ផរុសា. កដុកាតិ តិខិណា. អសាតាតិ អមធុរា. ន តាសុ មនោ អប្បេតិ, ន តា មនំ អប្បាយន្តិ វឌ្ឍេន្តីតិ អមនាបា. សតោ សម្បជានោតិ វេទនាធិវាសនសតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ ហុត្វា. អវិហញ្ញមានោតិ អបីឡិយមានោ, សម្បរិវត្តសាយិតាយ វេទនានំ វសំ អគច្ឆន្តោ.

សីហសេយ្យន្តិ ឯត្ថ កាមភោគិសេយ្យា, បេតសេយ្យា, សីហសេយ្យា, តថាគតសេយ្យាតិ ចតស្សោ សេយ្យា. តត្ថ ‘‘យេភុយ្យេន, ភិក្ខវេ, កាមភោគី សត្តា វាមេន បស្សេន សេន្តី’’តិ អយំ កាមភោគិសេយ្យា. តេសុ ហិ យេភុយ្យេន ទក្ខិណបស្សេន សយានោ នាម នត្ថិ. ‘‘យេភុយ្យេន, ភិក្ខវេ, បេតា ឧត្តានា សេន្តី’’តិ អយំ បេតសេយ្យា. អប្បមំសលោហិតត្តា ហិ អដ្ឋិសង្ឃាដជដិតា ឯកេន បស្សេន សយិតុំ ន សក្កោន្តិ, ឧត្តានាវ សេន្តិ. ‘‘យេភុយ្យេន, ភិក្ខវេ, សីហោ មិគរាជា នង្គុដ្ឋំ អន្តរសត្ថិម្ហិ អនុបក្ខិបិត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សេតី’’តិ អយំ សីហសេយ្យា. តេជុស្សទត្តា ហិ សីហោ មិគរាជា ទ្វេ បុរិមបាទេ ឯកស្មិំ, ‘បច្ឆិមបាទេ ឯកស្មិំ ឋានេ ឋបេត្វា នង្គុដ្ឋំ អន្តរសត្ថិម្ហិ បក្ខិបិត្វា បុរិមបាទបច្ឆិមបាទនង្គុដ្ឋានំ ឋិតោកាសំ សល្លក្ខេត្វា ទ្វិន្នំ បុរិមបាទានំ មត្ថកេ សីសំ ឋបេត្វា សយតិ, ទិវសម្បិ សយិត្វា បពុជ្ឈមានោ ន ឧត្រសន្តោ បពុជ្ឈតិ, សីសំ បន ឧក្ខិបិត្វា បុរិមបាទាទីនំ ឋិតោកាសំ សល្លក្ខេតិ’. សចេ កិញ្ចិ ឋានំ វិជហិត្វា ឋិតំ ហោតិ, ‘‘នយិទំ តុយ្ហំ ជាតិយា, ន សូរភាវស្ស អនុរូប’’ន្តិ អនត្តមនោ ហុត្វា តត្ថេវ សយតិ, ន គោចរាយ បក្កមតិ. អវិជហិត្វា ឋិតេ បន ‘‘តុយ្ហំ ជាតិយា ច សូរភាវស្ស ច អនុរូបមិទ’’ន្តិ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ឧដ្ឋាយ សីហវិជម្ភិតំ វិជម្ភិត្វា កេសរភារំ វិធុនិត្វា តិក្ខត្តុំ សីហនាទំ នទិត្វា គោចរាយ បក្កមតិ. ចតុត្ថជ្ឈានសេយ្យា បន ‘‘តថាគតសេយ្យា’’តិ វុច្ចតិ. តាសុ ឥធ សីហសេយ្យា អាគតា. អយញ្ហិ តេជុស្សទឥរិយាបថត្តា ឧត្តមសេយ្យា នាម.

បាទេ បាទន្តិ ទក្ខិណបាទេ វាមបាទំ. អច្ចាធាយាតិ អតិអាធាយ, ឦសកំ អតិក្កម្ម ឋបេត្វា. គោប្ផកេន ហិ គោប្ផកេ ជាណុនា វា ជាណុម្ហិ សង្ឃដ្ដិយមានេ អភិណ្ហំ វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, ចិត្តំ ឯកគ្គំ ន ហោតិ, សេយ្យា អផាសុកា ហោតិ. យថា ន សង្ឃដ្ដេតិ, ឯវំ អតិក្កម្ម ឋបិតេ វេទនា នុប្បជ្ជតិ, ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, សេយ្យា ផាសុ ហោតិ. តស្មា ឯវំ និបជ្ជិ. សតោ សម្បជានោតិ សយនបរិគ្គាហកសតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ. ‘‘ឧដ្ឋានសញ្ញ’’ន្តិ បនេត្ថ ន វុត្តំ, គិលានសេយ្យា ហេសា តថាគតស្ស.

សត្តសតាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ សព្ពាបិ តា ទេវតា គិលានសេយ្យដ្ឋានំ អាគតា. ឧទានំ ឧទានេសីតិ គិលានសេយ្យំ អាគតានំ ទោមនស្សេន ភវិតព្ពំ សិយា. ឥមាសំ បន តថាគតស្ស វេទនាធិវាសនំ ទិស្វា, ‘‘អហោ ពុទ្ធានំ មហានុភាវតា! ឯវរូបាសុ នាម វេទនាសុ វត្តមានាសុ វិការមត្តម្បិ នត្ថិ, សិរីសយនេ អលង្ករិត្វា ឋបិតសុវណ្ណរូបកំ វិយ អនិញ្ជមានេន កាយេន និបន្នោ, ឥទានិស្ស អធិកតរំ មុខវណ្ណោ វិរោចតិ, អាភាសម្បន្នោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ សម្បតិ វិកសិតំ វិយ ច អរវិន្ទំ អស្ស មុខំ សោភតិ, កាយេបិ វណ្ណាយតនំ ឥទានិ សុសម្មដ្ឋកញ្ចនំ វិយ វិប្បសីទតី’’តិ ឧទានំ ឧទបាទិ.

នាគោ វត ភោតិ, ឯត្ថ ភោតិ ធម្មាលបនំ. ពលវន្តដ្ឋេន នាគោ. នាគវតាតិ នាគភាវេន. សីហោ វតាតិអាទីសុ អសន្តាសនដ្ឋេន សីហោ. ព្យត្តបរិចយដ្ឋេន ការណាការណជាននេន វា អាជានីយោ. អប្បដិសមដ្ឋេន និសភោ. គវសតជេដ្ឋកោ ហិ ឧសភោ, គវសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ, គវសតសហស្សជេដ្ឋកោ និសភោតិ វុច្ចតិ. ភគវា បន អប្បដិសមដ្ឋេន អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ. តេនេវត្ថេន ឥធ ‘‘និសភោ’’តិ វុត្តោ. ធុរវាហដ្ឋេន ធោរយ្ហោ. និព្ពិសេវនដ្ឋេន ទន្តោ.

បស្សាតិ អនិយមិតាណត្តិ. សមាធិន្តិ អរហត្តផលសមាធិំ. សុវិមុត្តន្តិ ផលវិមុត្តិយា សុវិមុត្តំ. រាគានុគតំ បន ចិត្តំ អភិនតំ នាម ហោតិ, ទោសានុគតំ អបនតំ. តទុភយបដិក្ខេបេន ន ចាភិនតំ ន ចាបនតន្តិ អាហ. ន ច សសង្ខារនិគ្គយ្ហវារិតគតន្តិ ន សសង្ខារេន សប្បយោគេន កិលេសេ និគ្គហេត្វា វារិតវតំ, កិលេសានំ បន ឆិន្នត្តា វតំ ផលសមាធិនា សមាហិតន្តិ អត្ថោ. អតិក្កមិតព្ពន្តិ វិហេឋេតព្ពំ ឃដ្ដេតព្ពំ. អទស្សនាតិ អញ្ញាណា. អញ្ញាណី ហិ អន្ធពាលោវ ឯវរូបេ សត្ថរិ អបរជ្ឈេយ្យាតិ ទេវទត្តំ ឃដ្ដយមានា វទន្តិ.

បញ្ចវេទាតិ ឥតិហាសបញ្ចមានំ វេទានំ ធារកា. សតំ សមន្តិ វស្សសតំ. តបស្សីតិ តបនិស្សិតកា ហុត្វា. ចរន្តិ ចរន្តា. ន សម្មាវិមុត្តន្តិ សចេបិ ឯវរូបា ព្រាហ្មណា វស្សសតំ ចរន្តិ, ចិត្តញ្ច នេសំ សម្មា វិមុត្តំ ន ហោតិ. ហីនត្តរូបា ន បារំ គមា តេតិ ហីនត្តសភាវា តេ និព្ពានង្គមា ន ហោន្តិ. ‘‘ហីនត្ថរូបា’’តិបិ បាឋោ, ហីនត្ថជាតិកា បរិហីនត្ថាតិ អត្ថោ. តណ្ហាធិបន្នាតិ តណ្ហាយ អជ្ឈោត្ថដា. វតសីលពទ្ធាតិ អជវតកុក្កុរវតាទីហិ ច វតេហិ តាទិសេហេវ ច សីលេហិ ពទ្ធា. លូខំ តបន្តិ បញ្ចាតបតាបនំ កណ្ដកសេយ្យាទិកំ តបំ. ឥទានិ សា ទេវតា សាសនស្ស និយ្យានិកភាវំ កថេន្តី ន មានកាមស្សាតិអាទិមាហ. តំ វុត្តត្ថមេវាតិ. អដ្ឋមំ.

៩. បឋមបជ្ជុន្នធីតុសុត្តវណ្ណនា

៣៩. នវមេ បជ្ជុន្នស្ស ធីតាតិ បជ្ជុន្នស្ស នាម វស្សវលាហកទេវរញ្ញោ ចាតុមហារាជិកស្ស ធីតា. អភិវន្ទេតិ ភគវា តុម្ហាកំ បាទេ វន្ទាមិ. ចក្ខុមតាតិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមន្តេន តថាគតេន. ធម្មោ អនុពុទ្ធោតិ, ‘‘ឥទំ មយា បុព្ពេ បរេសំ សន្តិកេ កេវលំ សុតំយេវ អាសី’’តិ វទតិ. សាហំ ទានីតិ, សា អហំ ឥទានិ. សក្ខិ ជានាមីតិ, បដិវេធវសេន បច្ចក្ខមេវ ជានាមិ. វិគរហន្តាតិ, ‘‘ហីនក្ខរបទព្យញ្ជនោ’’តិ វា ‘‘អនិយ្យានិកោ’’តិ វា ឯវំ គរហន្តា. រោរុវន្តិ, ទ្វេ រោរុវា – ធូមរោរុវោ ច ជាលរោរុវោ ច. តត្ថ ធូមរោរុវោ វិសុំ ហោតិ, ជាលរោរុវោតិ បន អវីចិមហានិរយស្សេវេតំ នាមំ. តត្ថ ហិ សត្តា អគ្គិម្ហិ ជលន្តេ ជលន្តេ បុនប្បុនំ រវំ រវន្តិ, តស្មា សោ ‘‘រោរុវោ’’តិ វុច្ចតិ. ឃោរន្តិ ទារុណំ. ខន្តិយា ឧបសមេន ឧបេតាតិ រុច្ចិត្វា ខមាបេត្វា គហណខន្តិយា ច រាគាទិឧបសមេន ច ឧបេតាតិ. នវមំ.

១០. ទុតិយបជ្ជុន្នធីតុសុត្តវណ្ណនា

៤០. ទសមេ ធម្មញ្ចាតិ ច សទ្ទេន សង្ឃញ្ច, ឥតិ តីណិ រតនានិ នមស្សមានា ឥធាគតាតិ វទតិ. អត្ថវតីតិ, អត្ថវតិយោ. ពហុនាបិ ខោ តន្តិ យំ ធម្មំ សា អភាសិ, តំ ធម្មំ ពហុនាបិ បរិយាយេន អហំ វិភជេយ្យំ. តាទិសោ ធម្មោតិ, តាទិសោ ហិ អយំ ភគវា ធម្មោ, តំសណ្ឋិតោ តប្បដិភាគោ ពហូហិ បរិយាយេហិ វិភជិតព្ពយុត្តកោតិ ទស្សេតិ. លបយិស្សាមីតិ, កថយិស្សាមិ. យាវតា មេ មនសា បរិយត្តន្តិ យត្តកំ មយា មនសា បរិយាបុដំ, តស្សត្ថំ ទិវសំ អវត្វា មធុបដលំ បីឡេន្តី វិយ មុហុត្តេនេវ សំខិត្តេន កថេស្សាមិ. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ. ទសមំ.

សតុល្លបកាយិកវគ្គោ ចតុត្ថោ.