៣. សត្តិវគ្គោ

១. សត្តិសុត្តវណ្ណនា

២១. សត្តិវគ្គស្ស បឋមេ សត្តិយាតិ ទេសនាសីសមេតំ. ឯកតោខារាទិនា សត្ថេនាតិ អត្ថោ. ឱមដ្ឋោតិ បហតោ. ចត្តារោ ហិ បហារា ឱមដ្ឋោ ឧម្មដ្ឋោ មដ្ឋោ វិមដ្ឋោតិ. តត្ថ ឧបរិ ឋត្វា អធោមុខំ ទិន្នបហារោ ឱមដ្ឋោ នាម; ហេដ្ឋា ឋត្វា ឧទ្ធំមុខំ ទិន្នោ ឧម្មដ្ឋោ នាម; អគ្គឡសូចិ វិយ វិនិវិជ្ឈិត្វា គតោ មដ្ឋោ នាម; សេសោ សព្ពោបិ វិមដ្ឋោ នាម. ឥមស្មិំ បន ឋានេ ឱមដ្ឋោ គហិតោ. សោ ហិ សព្ពទារុណោ ទុរុទ្ធរសល្លោ ទុត្តិកិច្ឆោ អន្តោទោសោ អន្តោបុព្ពលោហិតោវ ហោតិ, បុព្ពលោហិតំ អនិក្ខមិត្វា វណមុខំ បរិយោនន្ធិត្វា តិដ្ឋតិ. បុព្ពលោហិតំ និហរិតុកាមេហិ មញ្ចេន សទ្ធិំ ពន្ធិត្វា អធោសិរោ កាតព្ពោ ហោតិ, មរណំ វា មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ បាបុណាតិ. បរិព្ពជេតិ វិហរេយ្យ.

ឥមាយ គាថាយ កិំ កថេតិ? យថា សត្តិយា ឱមដ្ឋោ បុរិសោ សល្លុព្ពហន-វណតិកិច្ឆនានំ អត្ថាយ វីរិយំ អារភតិ, បយោគំ ករោតិ បរក្កមតិ. យថា ច ឌយ្ហមានោ មត្ថកេ អាទិត្តសីសោ តស្ស និព្ពាបនត្ថាយ វីរិយំ អារភតិ, បយោគំ ករោតិ បរក្កមតិ, ឯវមេវ ភិក្ខុ កាមរាគំ បហានាយ សតោ អប្បមត្តោ ហុត្វា វិហរេយ្យ ភគវាតិ កថេសិ.

អថ ភគវា ចិន្តេសិ – ឥមាយ ទេវតាយ ឧបមា តាវ ទឡ្ហំ កត្វា អានីតា, អត្ថំ បន បរិត្តកំ គហេត្វា ឋិតា, បុនប្បុនំ កថេន្តីបិ ហេសា កាមរាគស្ស វិក្ខម្ភនបហានមេវ កថេយ្យ. យាវ ច កាមរាគោ មគ្គេន ន សមុគ្ឃាដិយតិ, តាវ អនុពទ្ធោវ ហោតិ. ឥតិ តមេវ ឱបម្មំ គហេត្វា បឋមមគ្គវសេន ទេសនំ វិនិវដ្ដេត្វា ទេសេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ. តស្សត្ថោ បុរិមានុសារេនេវ វេទិតព្ពោតិ. បឋមំ.

២. ផុសតិសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយេ នាផុសន្តំ ផុសតីតិ កម្មំ អផុសន្តំ វិបាកោ ន ផុសតិ, កម្មមេវ វា អផុសន្តំ កម្មំ ន ផុសតិ. កម្មញ្ហិ នាករោតោ ករិយតិ. ផុសន្តញ្ច តតោ ផុសេតិ កម្មំ ផុសន្តំ វិបាកោ ផុសតិ, កម្មមេវ វា ផុសតិ. កម្មញ្ហិ ករោតោ ករិយតិ. តស្មា ផុសន្តំ ផុសតិ, អប្បទុដ្ឋបទោសិនន្តិ យស្មា ន អផុសន្តំ ផុសតិ, ផុសន្តញ្ច ផុសតិ, អយំ កម្មវិបាកានំ ធម្មតា, តស្មា យោ ‘‘អប្បទុដ្ឋស្ស នរស្ស ទុស្សតិ, សុទ្ធស្ស បោសស្ស អនង្គណស្សា’’តិ ឯវំ វុត្តោ អប្បទុដ្ឋបទោសី បុគ្គលោ, តំ បុគ្គលំ កម្មំ ផុសន្តមេវ កម្មំ ផុសតិ, វិបាកោ វា ផុសតិ. សោ ហិ បរស្ស ឧបឃាតំ កាតុំ សក្កោតិ វា មា វា, អត្តា បនានេន ចតូសុ អបាយេសុ ឋបិតោ នាម ហោតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘តមេវ ពាលំ បច្ចេតិ បាបំ, សុខុមោ រជោ បដិវាតំវ ខិត្តោ’’តិ. ទុតិយំ.

៣. ជដាសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ អន្តោជដាតិ គាថាយំ ជដាតិ តណ្ហាយ ជាលិនិយា អធិវចនំ. សា ហិ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ ហេដ្ឋុបរិយវសេន បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ សំសិព្ពនដ្ឋេន វេឡុគុម្ពាទីនំ សាខាជាលសង្ខាតា ជដា វិយាតិ ជដា. សា បនេសា សកបរិក្ខារបរបរិក្ខារេសុ សកអត្តភាវ-បរអត្តភាវេសុ អជ្ឈត្តិកាយតន-ពាហិរាយតនេសុ ច ឧប្បជ្ជនតោ អន្តោជដា ពហិជដាតិ វុច្ចតិ. តាយ ឯវំ ឧប្បជ្ជមានាយ ជដាយ ជដិតា បជា. យថា នាម វេឡុជដាទីហិ វេឡុអាទយោ, ឯវំ តាយ តណ្ហាជដាយ សព្ពាបិ អយំ សត្តនិកាយសង្ខាតា បជា ជដិតា វិនទ្ធា, សំសិព្ពិតាតិ អត្ថោ. យស្មា ច ឯវំ ជដិតា, តំ តំ គោតម បុច្ឆាមីតិ តស្មា តំ បុច្ឆាមិ. គោតមាតិ ភគវន្តំ គោត្តេន អាលបតិ. កោ ឥមំ វិជដយេ ជដន្តិ ឥមំ ឯវំ តេធាតុកំ ជដេត្វា ឋិតំ ជដំ កោ វិជដេយ្យ, វិជដេតុំ កោ សមត្ថោតិ បុច្ឆតិ.

អថស្ស ភគវា តមត្ថំ វិស្សជ្ជេន្តោ សីលេ បតិដ្ឋាយាតិអាទិមាហ. តត្ថ សីលេ បតិដ្ឋាយាតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ ឋត្វា. ឯត្ថ ច ភគវា ជដាវិជដនំ បុច្ឆិតោ សីលំ អារភន្តោ ន ‘‘អញ្ញំ បុដ្ឋោ អញ្ញំ កថេតី’’តិ វេទិតព្ពោ. ជដាវិជដកស្ស ហិ បតិដ្ឋាទស្សនត្ថមេត្ថ សីលំ កថិតំ.

នរោតិ សត្តោ. សបញ្ញោតិ កម្មជតិហេតុកបដិសន្ធិបញ្ញាយ បញ្ញវា. ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយន្តិ សមាធិញ្ចេវ វិបស្សនញ្ច ភាវយមានោ. ចិត្តសីសេន ហេត្ថ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ កថិតា, បញ្ញានាមេន វិបស្សនា. អាតាបីតិ វីរិយវា. វីរិយញ្ហិ កិលេសានំ អាតាបនបរិតាបនដ្ឋេន ‘‘អាតាបោ’’តិ វុច្ចតិ, តទស្ស អត្ថីតិ អាតាបី. និបកោតិ នេបក្កំ វុច្ចតិ បញ្ញា, តាយ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. ឥមិនា បទេន បារិហារិយបញ្ញំ ទស្សេតិ. បារិហារិយបញ្ញា នាម ‘‘អយំ កាលោ ឧទ្ទេសស្ស, អយំ កាលោ បរិបុច្ឆាយា’’តិអាទិនា នយេន សព្ពត្ថ ការាបិតា បរិហរិតព្ពបញ្ញា. ឥមស្មិញ្ហិ បញ្ហាព្យាករណេ តិក្ខត្តុំ បញ្ញា អាគតា. តត្ថ បឋមា ជាតិបញ្ញា, ទុតិយា វិបស្សនាបញ្ញា, តតិយា សព្ពកិច្ចបរិណាយិកា បារិហារិយបញ្ញា.

សោ ឥមំ វិជដយេ ជដន្តិ សោ ឥមេហិ សីលាទីហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ. យថា នាម បុរិសោ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ សុនិសិតំ សត្ថំ ឧក្ខិបិត្វា មហន្តំ វេឡុគុម្ពំ វិជដេយ្យ, ឯវមេវំ សីលេ បតិដ្ឋាយ សមាធិសិលាយំ សុនិសិតំ វិបស្សនាបញ្ញាសត្ថំ វីរិយពលបគ្គហិតេន បារិហារិយបញ្ញាហត្ថេន ឧក្ខិបិត្វា សព្ពម្បិ តំ អត្តនោ សន្តានេ បតិតំ តណ្ហាជដំ វិជដេយ្យ សញ្ឆិន្ទេយ្យ សម្បទាលេយ្យាតិ.

ឯត្តាវតា សេខភូមិំ កថេត្វា ឥទានិ ជដំ វិជដេត្វា ឋិតំ មហាខីណាសវំ ទស្សេន្តោ យេសន្តិអាទិមាហ. ឯវំ ជដំ វិជដេត្វា ឋិតំ ខីណាសវំ ទស្សេត្វា បុន ជដាយ វិជដនោកាសំ ទស្សេន្តោ យត្ថ នាមញ្ចាតិអាទិមាហ. តត្ថ នាមន្តិ ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធា. បដិឃំ រូបសញ្ញា ចាតិ ឯត្ថ បដិឃសញ្ញាវសេន កាមភវោ គហិតោ, រូបសញ្ញាវសេន រូបភវោ. តេសុ ទ្វីសុ គហិតេសុ អរូបភវោ គហិតោវ ហោតិ ភវសង្ខេបេនាតិ. ឯត្ថេសា ឆិជ្ជតេ ជដាតិ ឯត្ថ តេភូមកវដ្ដស្ស បរិយាទិយនដ្ឋានេ ឯសា ជដា ឆិជ្ជតិ, និព្ពានំ អាគម្ម ឆិជ្ជតិ និរុជ្ឈតីតិ អយំ អត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. តតិយំ.

៤. មនោនិវារណសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថេ យតោ យតោតិ បាបតោ វា កល្យាណតោ វា. អយំ កិរ ទេវតា ‘‘យំកិញ្ចិ កុសលាទិភេទំ លោកិយំ វា លោកុត្តរំ វា មនោ, តំ និវារេតព្ពមេវ, ន ឧប្បាទេតព្ព’’ន្តិ ឯវំលទ្ធិកា. ស សព្ពតោតិ សោ សព្ពតោ. អថ ភគវា – ‘‘អយំ ទេវតា អនិយ្យានិកកថំ កថេតិ, មនោ នាម និវារេតព្ពម្បិ អត្ថិ ភាវេតព្ពម្បិ, វិភជិត្វា នមស្សា ទស្សេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ទុតិយគាថំ អាហ. តត្ថ ន មនោ សំយតត្តមាគតន្តិ, យំ វុត្តំ ‘‘ន សព្ពតោ មនោ និវារយេ’’តិ, កតរំ តំ មនោ, យំ តំ សព្ពតោ ន និវារេតព្ពន្តិ ចេ. មនោ សំយតត្តំ អាគតំ, យំ មនោ យត្ថ សំយតភាវំ អាគតំ, ‘‘ទានំ ទស្សាមិ, សីលំ រក្ខិស្សាមី’’តិអាទិនា នយេន ឧប្បន្នំ, ឯតំ មនោ ន និវារេតព្ពំ, អញ្ញទត្ថុ ព្រូហេតព្ពំ វឌ្ឍេតព្ពំ. យតោ យតោ ច បាបកន្តិ យតោ យតោ អកុសលំ ឧប្បជ្ជតិ, តតោ តតោ ច តំ និវារេតព្ពន្តិ. ចតុត្ថំ.

៥. អរហន្តសុត្តវណ្ណនា

២៥. បញ្ចមេ កតាវីតិ ចតូហិ មគ្គេហិ កតកិច្ចោ. អហំ វទាមីតិ អយំ ទេវតា វនសណ្ឌវាសិនី, សា អារញ្ញកានំ ភិក្ខូនំ ‘‘អហំ ភុញ្ជាមិ, អហំ និសីទាមិ, មម បត្តោ, មម ចីវរ’’ន្តិអាទិកថាវោហារំ សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ឥមេ ភិក្ខូ ‘ខីណាសវា’តិ មញ្ញាមិ, ខីណាសវានញ្ច នាម ឯវរូបា អត្តុបលទ្ធិនិស្សិតកថា ហោតិ, ន ហោតិ នុ ខោ’’តិ ជាននត្ថំ ឯវំ បុច្ឆតិ.

សាមញ្ញន្តិ លោកនិរុត្តិំ លោកវោហារំ. កុសលោតិ ខន្ធាទីសុ កុសលោ. វោហារមត្តេនាតិ ឧបលទ្ធិនិស្សិតកថំ ហិត្វា វោហារភេទំ អករោន្តោ ‘‘អហំ, មមា’’តិ វទេយ្យ. ‘‘ខន្ធា ភុញ្ជន្តិ, ខន្ធា និសីទន្តិ, ខន្ធានំ បត្តោ, ខន្ធានំ ចីវរ’’ន្តិ ហិ វុត្តេ វោហារភេទោ ហោតិ, ន កោចិ ជានាតិ. តស្មា ឯវំ អវត្វា លោកវោហារេន វោហរតីតិ.

អថ ទេវតា – ‘‘យទិ ទិដ្ឋិយា វសេន ន វទតិ, មានវសេន នុ ខោ វទតី’’តិ ចិន្តេត្វា បុន យោ ហោតីតិ បុច្ឆិ. តត្ថ មានំ នុ ខោតិ សោ ភិក្ខុ មានំ ឧបគន្ត្វា មានវសេន វទេយ្យ នុ ខោតិ. អថ ភគវា – ‘‘អយំ ទេវតា ខីណាសវំ សមានំ វិយ ករោតី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘ខីណាសវស្ស នវវិធោបិ មានោ បហីនោ’’តិ ទស្សេន្តោ បដិគាថំ អាហ. តត្ថ វិធូបិតាតិ វិធមិតា. មានគន្ថស្សាតិ មានា ច គន្ថា ច អស្ស. មញ្ញតន្តិ មញ្ញនំ. តិវិធម្បិ តណ្ហា-ទិដ្ឋិ-មាន-មញ្ញនំ សោ វីតិវត្តោ, អតិក្កន្តោតិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ. បញ្ចមំ.

៦. បជ្ជោតសុត្តវណ្ណនា

២៦. ឆដ្ឋេ បុដ្ឋុន្តិ បុច្ឆិតុំ. កថំ ជានេមូតិ កថំ ជានេយ្យាម. ទិវារត្តិន្តិ ទិវា ច រត្តិញ្ច. តត្ថ តត្ថាតិ យត្ថ យត្ថេវ បជ្ជលិតោ ហោតិ, តត្ថ តត្ថ. ឯសា អាភាតិ ឯសា ពុទ្ធាភា. កតមា បន សាតិ? ញាណាលោកោ វា ហោតុ បីតិអាលោកោ វា បសាទាលោកោ វា ធម្មកថាអាលោកោ វា, សព្ពោបិ ពុទ្ធានំ បាតុភាវា ឧប្បន្នោ អាលោកោ ពុទ្ធាភា នាម. អយំ អនុត្តរា សព្ពសេដ្ឋា អសទិសាតិ. ឆដ្ឋំ.

៧. សរសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ កុតោ សរា និវត្តន្តីតិ ឥមេ សំសារសរា កុតោ និវត្តន្តិ, កិំ អាគម្ម នប្បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. ន គាធតីតិ ន បតិដ្ឋាតិ. អតោតិ អតោ និព្ពានតោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ. សត្តមំ.

៨. មហទ្ធនសុត្តវណ្ណនា

២៨. អដ្ឋមេ និធានគតំ មុត្តសារាទិ មហន្តំ ធនមេតេសន្តិ មហទ្ធនា. សុវណ្ណរជតភាជនាទិ មហាភោគោ ឯតេសន្តិ មហាភោគា. អញ្ញមញ្ញាភិគិជ្ឈន្តីតិ អញ្ញមញ្ញំ អភិគិជ្ឈន្តិ បត្ថេន្តិ បិហេន្តិ. អនលង្កតាតិ អតិត្តា អបរិយត្តជាតា. ឧស្សុក្កជាតេសូតិ នានាកិច្ចជាតេសុ អនុប្បន្នានំ រូបាទីនំ ឧប្បាទនត្ថាយ ឧប្បន្នានំ អនុភវនត្ថាយ ឧស្សុក្កេសុ. ភវសោតានុសារីសូតិ វដ្ដសោតំ អនុសរន្តេសុ. អនុស្សុកាតិ អវាវដា. អគារន្តិ មាតុគាមេន សទ្ធិំ គេហំ. វិរាជិយាតិ វិរាជេត្វា. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ. អដ្ឋមំ.

៩. ចតុចក្កសុត្តវណ្ណនា

២៩. នវមេ ចតុចក្កន្តិ ចតុឥរិយាបថំ. ឥរិយាបថោ ហិ ឥធ ចក្កន្តិ អធិប្បេតោ. នវទ្វារន្តិ នវហិ វណមុខេហិ នវទ្វារំ. បុណ្ណន្តិ អសុចិបូរំ. លោភេន សំយុតន្តិ តណ្ហាយ សំយុត្តំ. កថំ យាត្រា ភវិស្សតីតិ ឯតស្ស ឯវរូបស្ស សរីរស្ស កថំ និគ្គមនំ ភវិស្សតិ, កថំ មុត្តិ បរិមុត្តិ សមតិក្កមោ ភវិស្សតីតិ បុច្ឆតិ. នទ្ធិន្តិ ឧបនាហំ, បុព្ពកាលេ កោធោ, អបរកាលេ ឧបនាហោតិ ឯវំ បវត្តំ ពលវកោធន្តិ អត្ថោ. វរត្តន្តិ ‘‘ឆេត្វា នទ្ធិ វរត្តញ្ច, សន្ទានំ សហនុក្កម’’ន្តិ គាថាយ (ធ. ប. ៣៩៨; សុ. និ. ៦២៧) តណ្ហា វរត្តា, ទិដ្ឋិ សន្ទានំ នាម ជាតំ. ឥធ បន បាឡិនិទ្ទិដ្ឋេ កិលេសេ ឋបេត្វា អវសេសា ‘‘វរត្តា’’តិ វេទិតព្ពា, ឥតិ កិលេសវរត្តញ្ច ឆេត្វាតិ អត្ថោ. ឥច្ឆា លោភន្តិ ឯកោយេវ ធម្មោ ឥច្ឆនដ្ឋេន ឥច្ឆា, លុព្ភនដ្ឋេន លោភោតិ វុត្តោ. បឋមុប្បត្តិកា វា ទុព្ពលា ឥច្ឆា, អបរាបរុប្បត្តិកោ ពលវា លោភោ. អលទ្ធបត្ថនា វា ឥច្ឆា, បដិលទ្ធវត្ថុម្ហិ លោភោ. សមូលំ តណ្ហន្តិ អវិជ្ជាមូលេន សមូលកំ តណ្ហំ. អព្ពុយ្ហាតិ អគ្គមគ្គេន ឧប្បាដេត្វា. សេសំ ឧត្តានមេវាតិ. នវមំ.

១០. ឯណិជង្ឃសុត្តវណ្ណនា

៣០. ទសមេ ឯណិជង្ឃន្តិ ឯណិមិគស្ស វិយ សុវដ្ដិតជង្ឃំ. កិសន្តិ អថូលំ សមសរីរំ. អថ វា អាតបេន មិលាតំ មាលាគន្ធវិលេបនេហិ អនុបព្រូហិតសរីរន្តិបិ អត្ថោ. វីរន្តិ វីរិយវន្តំ. អប្បាហារន្តិ ភោជនេ មត្តញ្ញុតាយ មិតាហារំ, វិកាលភោជនបដិក្ខេបវសេន វា បរិត្តាហារំ. អលោលុបន្តិ ចតូសុ បច្ចយេសុ លោលុប្បវិរហិតំ. រសតណ្ហាបដិក្ខេបោ វា ឯស. សីហំវេកចរំ នាគន្តិ ឯកចរំ សីហំ វិយ, ឯកចរំ នាគំ វិយ. គណវាសិនោ ហិ បមត្តា ហោន្តិ, ឯកចរា អប្បមត្តា, តស្មា ឯកចរាវ គហិតាតិ. បវេទិតាតិ បកាសិតា កថិតា. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ នាមរូបេ. បញ្ចកាមគុណវសេន ហិ រូបំ គហិតំ, មនេន នាមំ, ឧភយេហិ បន អវិនិភុត្តធម្មេ គហេត្វា បញ្ចក្ខន្ធាទិវសេនបេត្ថ ភុម្មំ យោជេតព្ពន្តិ. ទសមំ.

សត្តិវគ្គោ តតិយោ.