២. នន្ទនវគ្គោ

១. នន្ទនសុត្តវណ្ណនា

១១. នន្ទនវគ្គស្ស បឋមេ តត្រាតិ តស្មិំ អារាមេ. ខោតិ ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាវសេន និបាតមត្តំ. ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ បរិសជេដ្ឋកេ ភិក្ខូ ជានាបេសិ. ភិក្ខវោតិ តេសំ អាមន្តនាការទីបនំ. ភទន្តេតិ បតិវចនទានំ. តេ ភិក្ខូតិ យេ តត្ថ សម្មុខីភូតា ធម្មបដិគ្គាហកា ភិក្ខូ. ភគវតោ បច្ចស្សោសុន្តិ ភគវតោ វចនំ បតិអស្សោសុំ, អភិមុខា ហុត្វា សុណិំសុ សម្បដិច្ឆិំសូតិ អត្ថោ. ឯតទវោចាតិ ឯតំ ឥទានិ វត្តព្ពំ ‘‘ភូតបុព្ព’’ន្តិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ តាវតិំសកាយិកាតិ តាវតិំសកាយេ និព្ពត្តា. តាវតិំសកាយោ នាម ទុតិយទេវលោកោ វុច្ចតិ. មឃេន មាណវេន សទ្ធិំ មចលគាមេ កាលំ កត្វា តត្ថ ឧប្បន្នេ តេត្តិំស ទេវបុត្តេ ឧបាទាយ កិរ តស្ស ទេវលោកស្ស អយំ បណ្ណត្តិ ជាតាតិ វទន្តិ. យស្មា បន សេសចក្កវាឡេសុបិ ឆ កាមាវចរទេវលោកា អត្ថិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘សហស្សំ ចាតុមហារាជិកានំ សហស្សំ តាវតិំសាន’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២៩), តស្មា នាមបណ្ណត្តិយេវេសា តស្ស ទេវលោកស្សាតិ វេទិតព្ពា. ឯវញ្ហិ និទ្ទោសំ បទំ ហោតិ.

នន្ទនេ វនេតិ ឯត្ថ តំ វនំ បវិដ្ឋេ បវិដ្ឋេ នន្ទយតិ តោសេតីតិ នន្ទនំ. បញ្ចសុ ហិ មរណនិមិត្តេសុ ឧប្បន្នេសុ ‘‘សម្បត្តិំ បហាយ ចវិស្សាមា’’តិ បរិទេវមានា ទេវតា សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ‘‘មា បរិទេវិត្ថ, អភិជ្ជនធម្មា នាម សង្ខារា នត្ថី’’តិ ឱវទិត្វា តត្ថ បវេសាបេតិ. តាសំ អញ្ញាហិ ទេវតាហិ ពាហាសុ គហេត្វា បវេសិតានម្បិ តស្ស សម្បត្តិំ ទិស្វាវ មរណសោកោ វូបសម្មតិ, បីតិបាមោជ្ជមេវ ឧប្បជ្ជតិ. អថ តស្មិំ កីឡមានា ឯវ ឧណ្ហសន្តត្តោ ហិមបិណ្ឌោ វិយ វិលីយន្តិ, វាតាបហតទីបសិខា វិយ វិជ្ឈាយន្តីតិ ឯវំ យំកិញ្ចិ អន្តោ បវិដ្ឋំ នន្ទយតិ តោសេតិយេវាតិ នន្ទនំ, តស្មិំ នន្ទនេ. អច្ឆរាសង្ឃបរិវុតាតិ អច្ឆរាតិ ទេវធីតានំ នាមំ, តាសំ សមូហេន បរិវុតា.

ទិព្ពេហីតិ ទេវលោកេ និព្ពត្តេហិ. បញ្ចហិ កាមគុណេហីតិ មនាបិយរូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពសង្ខាតេហិ បញ្ចហិ កាមពន្ធនេហិ កាមកោដ្ឋាសេហិ វា. សមប្បិតាតិ ឧបេតា. ឥតរំ តស្សេវ វេវចនំ. បរិចារយមានាតិ រមមានា, តេសុ តេសុ វា រូបាទីសុ ឥន្ទ្រិយានិ សញ្ចារយមានា. តាយំ វេលាយន្តិ តស្មិំ បរិចារណកាលេ. សោ បនស្ស ទេវបុត្តស្ស អធុនា អភិនិព្ពត្តកាលោ វេទិតព្ពោ. តស្ស ហិ បដិសន្ធិក្ខណេយេវ រត្តសុវណ្ណក្ខន្ធោ វិយ វិរោចយមានោ តិគាវុតប្បមាណោ អត្តភាវោ និព្ពត្តិ. សោ ទិព្ពវត្ថនិវត្ថោ ទិព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ ទិព្ពមាលាវិលេបនធរោ ទិព្ពេហិ ចន្ទនចុណ្ណេហិ សមំ វិកិរិយមានោ ទិព្ពេហិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ ឱវុតោ និវុតោ បរិយោនទ្ធោ លោភាភិភូតោ ហុត្វា លោភនិស្សរណំ និព្ពានំ អបស្សន្តោ អាសភិំ វាចំ ភាសន្តោ វិយ មហាសទ្ទេន ‘‘ន តេ សុខំ បជានន្តី’’តិ ឥមំ គាថំ គាយមានោ នន្ទនវនេ វិចរិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តាយំ វេលាយំ ឥមំ គាថំ អភាសី’’តិ.

យេ ន បស្សន្តិ នន្ទនន្តិ យេ តត្រ បញ្ចកាមគុណានុភវនវសេន នន្ទនវនំ ន បស្សន្តិ. នរទេវានន្តិ ទេវនរានំ, ទេវបុរិសានន្តិ អត្ថោ. តិទសានន្តិ តិក្ខត្តុំ ទសន្នំ. យសស្សិនន្តិ បរិវារសង្ខាតេន យសេន សម្បន្នានំ.

អញ្ញតរា ទេវតាតិ ឯកា អរិយសាវិកា ទេវតា. បច្ចភាសីតិ ‘‘អយំ ពាលទេវតា ឥមំ សម្បត្តិំ និច្ចំ អចលំ មញ្ញតិ, នាស្សា ឆេទនភេទនវិទ្ធំសនធម្មតំ ជានាតី’’តិ អធិប្បាយំ វិវដ្ដេត្វា ទស្សេន្តី ‘‘ន ត្វំ ពាលេ’’តិ ឥមាយ គាថាយ បតិអភាសិ. យថា អរហតំ វចោតិ យថា អរហន្តានំ វចនំ, តថា ត្វំ ន ជានាសីតិ. ឯវំ តស្សា អធិប្បាយំ បដិក្ខិបិត្វា ឥទានិ អរហន្តានំ វចនំ ទស្សេន្តី អនិច្ចាតិអាទិមាហ. តត្ថ អនិច្ចា វត សង្ខារាតិ សព្ពេ តេភូមកសង្ខារា ហុត្វា អភាវត្ថេន អនិច្ចា. ឧប្បាទវយធម្មិនោតិ ឧប្បាទវយសភាវា. ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តីតិ ឥទំ បុរិមស្សេវ វេវចនំ. យស្មា វា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តស្មា ឧប្បាទវយធម្មិនោតិ. ឧប្បាទវយគ្គហណេន ចេត្ថ តទនន្តរា វេមជ្ឈដ្ឋានំ គហិតមេវ ហោតិ. តេសំ វូបសមោ សុខោតិ តេសំ សង្ខារានំ វូបសមសង្ខាតំ និព្ពានមេវ សុខំ. ឥទំ អរហតំ វចោតិ.

នន្ទនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. នន្ទតិសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ នន្ទតីតិ តុស្សតិ អត្តមនោ ហោតិ. បុត្តិមាតិ ពហុបុត្តោ. តស្ស ហិ ឯកច្ចេ បុត្តា កសិកម្មំ កត្វា ធញ្ញស្ស កោដ្ឋេ បូរេន្តិ, ឯកច្ចេ វណិជ្ជំ កត្វា ហិរញ្ញសុវណ្ណំ អាហរន្តិ, ឯកច្ចេ រាជានំ ឧបដ្ឋហិត្វា យានវាហនគាមនិគមាទីនិ លភន្តិ. អថ តេសំ អានុភាវសង្ខាតំ សិរិំ អនុភវមានា មាតា វា បិតា វា នន្ទតិ. ឆណទិវសាទីសុ វា មណ្ឌិតបសាធិតេ បុត្តេ សម្បត្តិំ អនុភវមានេ ទិស្វា នន្ទតីតិ, ‘‘នន្ទតិ បុត្តេហិ បុត្តិមា’’តិ អាហ. គោហិ តថេវាតិ យថា បុត្តិមា បុត្តេហិ, តថា គោសាមិកោបិ សម្បន្នំ គោមណ្ឌលំ ទិស្វា គាវោ និស្សាយ គោរសសម្បត្តិំ អនុភវមានោ គោហិ នន្ទតិ. ឧបធី ហិ នរស្ស នន្ទនាតិ, ឯត្ថ ឧបធីតិ ចត្តារោ ឧបធី – កាមូបធិ, ខន្ធូបធិ, កិលេសូបធិ, អភិសង្ខារូបធីតិ. កាមាបិ ហិ ‘‘យំ បញ្ច កាមគុណេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ កាមានំ អស្សាទោ’’តិ (ម. និ. ១.១៦៦) ឯវំ វុត្តស្ស សុខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ ‘‘ឧបធិយតិ ឯត្ថ សុខ’’ន្តិ ឥមិនា វចនត្ថេន ឧបធីតិ វុច្ចតិ. ខន្ធាបិ ខន្ធមូលកស្ស ទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ, កិលេសាបិ អបាយទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ, អភិសង្ខារាបិ ភវទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោតិ. ឥធ បន កាមូបធិ អធិប្បេតោ. បញ្ច ហិ កាមគុណា តេភូមិកាទិបាសាទ-ឧឡារសយន-វត្ថាលង្ការ-នាដកបរិវារាទិវសេន បច្ចុបដ្ឋិតា បីតិសោមនស្សំ ឧបសំហរមានា នរំ នន្ទយន្តិ. តស្មា យថា បុត្តា ច គាវោ ច, ឯវំ ឥមេបិ ឧបធី ហិ នរស្ស នន្ទនាតិ វេទិតព្ពា. ន ហិ សោ នន្ទតិ យោ និរូបធីតិ យោ កាមគុណសម្បត្តិរហិតោ ទលិទ្ទោ ទុល្លភឃាសច្ឆាទនោ, ន ហិ សោ នន្ទតិ. ឯវរូបោ មនុស្សបេតោ ច មនុស្សនេរយិកោ ច កិំ នន្ទិស្សតិ ភគវាតិ អាហ.

ឥទំ សុត្វា សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ទេវតា សោកវត្ថុមេវ នន្ទវត្ថុំ ករោតិ, សោកវត្ថុភាវមស្សា ទីបេស្សាមី’’តិ ផលេន ផលំ បាតេន្តោ វិយ តាយេវ ឧបមាយ តស្សា វាទំ ភិន្ទន្តោ តមេវ គាថំ បរិវត្តេត្វា សោចតីតិ អាហ. តត្ថ សោចតិ បុត្តេហីតិ វិទេសគមនាទិវសេន បុត្តេសុ នដ្ឋេសុបិ នស្សន្តេសុបិ ឥទានិ នស្សិស្សន្តីតិ នាសសង្កីបិ សោចតិ, តថា មតេសុបិ មរន្តេសុបិ ចោរេហិ រាជបុរិសេហិ គហិតេសុ វា បច្ចត្ថិកានំ ហត្ថំ ឧបគតេសុ វា មរណសង្កីបិ ហុត្វា សោចតិ. រុក្ខបព្ពតាទីហិ បតិត្វា ហត្ថបាទាទីនំ ភេទវសេន ភិន្នេសុបិ ភិជ្ជន្តេសុបិ ភេទសង្កីបិ ហុត្វា សោចតិ. យថា ច បុត្តេហិ បុត្តិមា, គោសាមិកោបិ តថេវ នវហាការេហិ គោហិ សោចតិ. ឧបធី ហិ នរស្ស សោចនាតិ យថា ច បុត្តគាវោ, ឯវំ បញ្ច កាមគុណោបធីបិ –

‘‘តស្ស ចេ កាមយានស្ស, ឆន្ទជាតស្ស ជន្តុនោ;

តេ កាមា បរិហាយន្តិ, សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតី’’តិ. (សុ. និ. ៧៧៣) –

វុត្តនយេន នរំ សោចន្តិ. តស្មា នរស្ស សោចនា សោកវត្ថុកមេវាតិ វេទិតព្ពា. ន ហិ សោ សោចតិ, យោ និរូបធីតិ យស្ស បន ចតុព្ពិធាបេតេ ឧបធិយោ នត្ថិ, សោ និរុបធិ មហាខីណាសវោ កិំ សោចិស្សតិ, ន សោចតិ ទេវតេតិ.

នន្ទតិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. នត្ថិបុត្តសមសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ នត្ថិ បុត្តសមំ បេមន្តិ វិរូបេបិ ហិ អត្តនោ បុត្តកេ សុវណ្ណពិម្ពកំ វិយ មញ្ញន្តិ, មាលាគុឡេ វិយ សីសាទីសុ កត្វា បរិហរមានា តេហិ ឱហទិតាបិ ឱមុត្តិកាបិ គន្ធវិលេបនបតិតា វិយ សោមនស្សំ អាបជ្ជន្តិ. តេនាហ – ‘‘នត្ថិ បុត្តសមំ បេម’’ន្តិ. បុត្តបេមសមំ បេមំ នាម នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. គោសមិតំ ធនន្តិ គោហិ សមំ គោធនសមំ គោធនសទិសំ អញ្ញំ ធនំ នាម នត្ថិ ភគវាតិ អាហ. សូរិយសមា អាភាតិ សូរិយាភាយ សមា អញ្ញា អាភា នាម នត្ថីតិ ទស្សេតិ. សមុទ្ទបរមាតិ យេ កេចិ អញ្ញេ សរា នាម, សព្ពេ តេ សមុទ្ទបរមា, សមុទ្ទោ តេសំ ឧត្តមោ, សមុទ្ទសទិសំ អញ្ញំ ឧទកនិធានំ នាម នត្ថិ, ភគវាតិ.

យស្មា បន អត្តបេមេន សមំ បេមំ នាម នត្ថិ. មាតាបិតាទយោ ហិ ឆឌ្ឌេត្វាបិ បុត្តធីតាទយោ ច អបោសេត្វាបិ សត្តា អត្តានមេវ បោសេន្តិ. ធញ្ញេន ច សមំ ធនំ នាម នត្ថិ. (យទា ហិ សត្តា ទុព្ភិក្ខា ហោន្តិ), តថារូបេ ហិ កាលេ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទីនិ គោមហិំសាទីនិបិ ធញ្ញគ្គហណត្ថំ ធញ្ញសាមិកានមេវ សន្តិកំ គហេត្វា គច្ឆន្តិ. បញ្ញាយ ច សមា អាភា នាម នត្ថិ. សូរិយាទយោ ហិ ឯកទេសំយេវ ឱភាសន្តិ, បច្ចុប្បន្នមេវ ច តមំ វិនោទេន្តិ. បញ្ញា បន ទសសហស្សិម្បិ លោកធាតុំ ឯកប្បជ្ជោតំ កាតុំ សក្កោតិ, អតីតំសាទិបដិច្ឆាទកញ្ច តមំ វិធមតិ. មេឃវុដ្ឋិយា ច សមោ សរោ នាម នត្ថិ. នទីវាបិ ហោតុ តលាកាទីនិ វា, វុដ្ឋិសមោ សរោ នាម នត្ថិ. មេឃវុដ្ឋិយា ហិ បច្ឆិន្នាយ មហាសមុទ្ទោ អង្គុលិបព្ពតេមនមត្តម្បិ ឧទកំ ន ហោតិ, វុដ្ឋិយា បន បវត្តមានាយ យាវ អាភស្សរភវនាបិ ឯកោទកំ ហោតិ. តស្មា ភគវា ទេវតាយ បដិគាថំ វទន្តោ នត្ថិ អត្តសមំ បេមន្តិអាទិមាហាតិ.

នត្ថិបុត្តសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ខត្តិយសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ ខត្តិយោ ទ្វិបទន្តិ ទ្វិបទានំ រាជា សេដ្ឋោ. កោមារីតិ កុមារិកាលេ គហិតា. អយំ សេសភរិយានំ សេដ្ឋាតិ វទតិ. បុព្ពជោតិ បឋមំ ជាតោ កាណោ វាបិ ហោតុ កុណិអាទីនំ វា អញ្ញតរោ, យោ បឋមំ ជាតោ, អយមេវ បុត្តោ ឥមិស្សា ទេវតាយ វាទេ សេដ្ឋោ នាម ហោតិ. យស្មា បន ទ្វិបទាទីនំ ពុទ្ធាទយោ សេដ្ឋា, តស្មា ភគវា បដិគាថំ អាហ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ភគវា សព្ពេសំយេវ អបទាទិភេទានំ សត្តានំ សេដ្ឋោ, ឧប្បជ្ជមានោ បនេស សព្ពសត្តសេដ្ឋោ ទ្វិបទេសុយេវ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា សម្ពុទ្ធោ ទ្វិបទំ សេដ្ឋោតិ អាហ. ទ្វិបទេសុ ឧប្បន្នស្ស ចស្ស សព្ពសត្តសេដ្ឋភាវោ អប្បដិហតោវ ហោតិ. អាជានីយោតិ ហត្ថី វា ហោតុ អស្សាទីសុ អញ្ញតរោ វា, យោ ការណំ ជានាតិ, អយំ អាជានីយោវ ចតុប្បទានំ សេដ្ឋោតិ អត្ថោ. កូដកណ្ណរញ្ញោ គុឡវណ្ណអស្សោ វិយ. រាជា កិរ បាចីនទ្វារេន និក្ខមិត្វា ចេតិយបព្ពតំ គមិស្សាមីតិ កលម្ពនទីតីរំ សម្បត្តោ, អស្សោ តីរេ ឋត្វា ឧទកំ ឱតរិតុំ ន ឥច្ឆតិ, រាជា អស្សាចរិយំ អាមន្តេត្វា, ‘‘អហោ វត តយា អស្សោ សិក្ខាបិតោ ឧទកំ ឱតរិតុំ ន ឥច្ឆតី’’តិ អាហ. អាចរិយោ ‘‘សុសិក្ខាបិតោ ទេវ អស្សោ, ឯតស្ស ហិ ចិត្តំ – ‘សចាហំ ឧទកំ ឱតរិស្សាមិ, វាលំ តេមិស្សតិ, វាលេ តិន្តេ រញ្ញោ អង្គេ ឧទកំ បាតេយ្យា’តិ, ឯវំ តុម្ហាកំ សរីរេ ឧទកបាតនភយេន ន ឱតរតិ, វាលំ គណ្ហាបេថា’’តិ អាហ. រាជា តថា ការេសិ. អស្សោ វេគេន ឱតរិត្វា បារំ គតោ. សុស្សូសាតិ សុស្សូសមានា. កុមារិកាលេ វា គហិតា ហោតុ បច្ឆា វា, សុរូបា វា វិរូបា វា, យា សាមិកំ សុស្សូសតិ បរិចរតិ តោសេតិ, សា ភរិយានំ សេដ្ឋា. អស្សវោតិ អាសុណមានោ. ជេដ្ឋោ វា ហិ ហោតុ កនិដ្ឋោ វា, យោ មាតាបិតូនំ វចនំ សុណាតិ, សម្បដិច្ឆតិ, ឱវាទបដិករោ ហោតិ, អយំ បុត្តានំ សេដ្ឋោ, អញ្ញេហិ សន្ធិច្ឆេទកាទិចោរេហិ បុត្តេហិ កោ អត្ថោ ទេវតេតិ.

ខត្តិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សណមានសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ ឋិតេ មជ្ឈន្ហិកេតិ ឋិតមជ្ឈន្ហិកេ. សន្និសីវេសូតិ យថា ផាសុកដ្ឋានំ ឧបគន្ត្វា សន្និសិន្នេសុ វិស្សមមានេសុ. ឋិតមជ្ឈន្ហិកកាលោ នាមេស សព្ពសត្តានំ ឥរិយាបថទុព្ពល្យកាលោ. ឥធ បន បក្ខីនំយេវ វសេន ទស្សិតោ. សណតេវាតិ សណតិ វិយ មហាវិរវំ វិយ មុច្ចតិ. សណមានមេវ ចេត្ថ ‘‘សណតេវា’’តិ វុត្តំ. តប្បដិភាគំ នាមេតំ. និទាឃសមយស្មិញ្ហិ ឋិតមជ្ឈន្ហិកកាលេ ចតុប្បទគណេសុ ចេវ បក្ខីគណេសុ ច សន្និសិន្នេសុ វាតបូរិតានំ សុសិររុក្ខានញ្ចេវ ឆិទ្ទវេណុបព្ពានញ្ច ខន្ធេន ខន្ធំ សាខាយ សាខំ សង្ឃដ្ដយន្តានំ បាទបានញ្ច អរញ្ញមជ្ឈេ មហាសទ្ទោ ឧប្បជ្ជតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. តំ ភយំ បដិភាតិ មន្តិ តំ ឯវរូបេ កាលេ មហាអរញ្ញស្ស សណមានំ មយ្ហំ ភយំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. ទន្ធបញ្ញា កិរេសា ទេវតា តស្មិំ ខណេ អត្តនោ និសជ្ជផាសុកំ កថាផាសុកំ ទុតិយកំ អលភន្តី ឯវមាហ. យស្មា បន តាទិសេ កាលេ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តស្ស វិវិត្តេ អរញ្ញាយតនេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា និសិន្នស្ស ភិក្ខុនោ អនប្បកំ សុខំ ឧប្បជ្ជតិ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘សុញ្ញាគារំ បវិដ្ឋស្ស, សន្តចិត្តស្ស ភិក្ខុនោ;

អមានុសី រតី ហោតិ, សម្មា ធម្មំ វិបស្សតោ’’តិ. (ធ. ប. ៣៧៣) ច,

‘‘បុរតោ បច្ឆតោ វាបិ, អបរោ ចេ ន វិជ្ជតិ;

អតីវ ផាសុ ភវតិ, ឯកស្ស វសតោ វនេ’’តិ. (ថេរគា. ៥៣៧) ច;

តស្មា ភគវា ទុតិយំ គាថមាហ. តត្ថ សា រតិ បដិភាតិ មន្តិ យា ឯវរូបេ កាលេ ឯកកស្ស និសជ្ជា នាម, សា រតិ មយ្ហំ ឧបដ្ឋាតីតិ អត្ថោ. សេសំ តាទិសមេវាតិ.

សណមានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. និទ្ទាតន្ទីសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ និទ្ទាតិ, ‘‘អភិជានាមហំ, អគ្គិវេស្សន, គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ និទ្ទំ ឱក្កមិតា’’តិ (ម. និ. ១.៣៨៧) ឯវរូបាយ អព្យាកតនិទ្ទាយ បុព្ពភាគាបរភាគេសុ សេខបុថុជ្ជនានំ សសង្ខារិកអកុសលេ ចិត្តេ ឧប្បន្នំ ថិនមិទ្ធំ. តន្ទីតិ អតិច្ឆាតាតិសីតាទិកាលេសុ ឧប្បន្នំ អាគន្តុកំ អាលសិយំ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘តត្ថ កតមា តន្ទី? យា តន្ទី តន្ទិយនា តន្ទិមនតា អាលស្យំ អាលស្យាយនា អាលស្យាយិតត្តំ, អយំ វុច្ចតិ តន្ទី’’តិ (វិភ. ៨៥៧). វិជម្ភិតាតិ កាយវិជម្ភនា. អរតីតិ អកុសលបក្ខា ឧក្កណ្ឋិតតា. ភត្តសម្មទោតិ ភត្តមុច្ឆា ភត្តកិលមថោ. វិត្ថារោ បន តេសំ – ‘‘តត្ថ កតមា វិជម្ភិតា? យា កាយស្ស ជម្ភនា វិជម្ភនា’’តិអាទិនា នយេន អភិធម្មេ អាគតោវ. ឯតេនាតិ ឯតេន និទ្ទាទិនា ឧបក្កិលេសេន ឧបក្កិលិដ្ឋោ និវារិតបាតុភាវោ. នប្បកាសតីតិ ន ជោតតិ, ន បាតុភវតីតិ អត្ថោ. អរិយមគ្គោតិ លោកុត្តរមគ្គោ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. បាណិនន្តិ សត្តានំ. វីរិយេនាតិ មគ្គសហជាតវីរិយេន. នំ បណាមេត្វាតិ ឯតំ កិលេសជាតំ នីហរិត្វា. អរិយមគ្គោតិ លោកិយលោកុត្តរមគ្គោ. ឥតិ មគ្គេនេវ ឧបក្កិលេសេ នីហរិត្វា មគ្គស្ស វិសុទ្ធិ វុត្តាតិ.

និទ្ទាតន្ទីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ទុក្ករសុត្តវណ្ណនា

១៧. សត្តមេ ទុត្តិតិក្ខន្តិ ទុក្ខមំ ទុអធិវាសិយំ. អព្យត្តេនាតិ ពាលេន. សាមញ្ញន្តិ សមណធម្មោ. ឥមិនា ទេវតា ឥទំ ទស្សេតិ – យំ បណ្ឌិតា កុលបុត្តា ទសបិ វស្សានិ វីសតិបិ សដ្ឋិបិ វស្សានិ ទន្តេ អភិទន្តមាធាយ ជិវ្ហាយ តាលុំ អាហច្ចបិ ចេតសា ចិត្តំ អភិនិគ្គណ្ហិត្វាបិ ឯកាសនំ ឯកភត្តំ បដិសេវមានា អាបាណកោដិកំ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តា សាមញ្ញំ ករោន្តិ. តំ ភគវា ពាលោ អព្យត្តោ កាតុំ ន សក្កោតីតិ. ពហូ ហិ តត្ថ សម្ពាធាតិ តស្មិំ សាមញ្ញសង្ខាតេ អរិយមគ្គេ ពហូ សម្ពាធា មគ្គាធិគមាយ បដិបន្នស្ស បុព្ពភាគេ ពហូ បរិស្សយាតិ ទស្សេតិ.

ចិត្តញ្ចេ ន និវារយេតិ យទិ អយោនិសោ ឧប្បន្នំ ចិត្តំ ន និវារេយ្យ, កតិ អហានិ សាមញ្ញំ ចរេយ្យ? ឯកទិវសម្បិ ន ចរេយ្យ. ចិត្តវសិកោ ហិ សមណធម្មំ កាតុំ ន សក្កោតិ. បទេ បទេតិ អារម្មណេ អារម្មណេ. អារម្មណញ្ហិ ឥធ បទន្តិ អធិប្បេតំ. យស្មិំ យស្មិំ ហិ អារម្មណេ កិលេសោ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ តត្ថ ពាលោ វិសីទតិ នាម. ឥរិយាបថបទម្បិ វដ្ដតិ. គមនាទីសុ ហិ យត្ថ យត្ថ កិលេសោ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ តត្ថេវ វិសីទតិ នាម. សង្កប្បានន្តិ កាមសង្កប្បាទីនំ.

កុម្មោ វាតិ កច្ឆបោ វិយ. អង្គានីតិ គីវបញ្ចមានិ អង្គានិ. សមោទហន្តិ សមោទហន្តោ, សមោទហិត្វា វា. មនោវិតក្កេតិ មនម្ហិ ឧប្បន្នវិតក្កេ. ឯត្តាវតា ឥទំ ទស្សេតិ – យថា កុម្មោ សោណ្ឌិបញ្ចមានិ អង្គានិ សកេ កបាលេ សមោទហន្តោ សិង្គាលស្ស ឱតារំ ន ទេតិ, សមោទហិត្វា ចស្ស អប្បសយ្ហតំ អាបជ្ជតិ, ឯវមេវំ ភិក្ខុ មនម្ហិ ឧប្បន្នវិតក្កេ សកេ អារម្មណកបាលេ សមោទហំ មារស្ស ឱតារំ ន ទេតិ, សមោទហិត្វា ចស្ស អប្បសយ្ហតំ អាបជ្ជតីតិ. អនិស្សិតោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិនិស្សយេហិ អនិស្សិតោ ហុត្វា. អហេឋយានោតិ អវិហិំសមានោ. បរិនិព្ពុតោតិ កិលេសនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. នូបវទេយ្យ កញ្ចីតិ យំកិញ្ចិ បុគ្គលំ អាចារវិបត្តិអាទីសុ យាយ កាយចិ មង្កុំ កាតុកាមោ ហុត្វា ន វទេយ្យ, ‘‘កាលេន វក្ខាមិ នោ អកាលេនា’’តិអាទយោ បន បញ្ច ធម្មេ អជ្ឈត្តំ ឧបដ្ឋបេត្វា ឧល្លុម្បនសភាវសណ្ឋិតេន ចិត្តេន ការុញ្ញតំ បដិច្ច វទេយ្យាតិ.

ទុក្ករសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ហិរីសុត្តវណ្ណនា

១៨. អដ្ឋមេ ហិរីនិសេធោតិ ហិរិយា អកុសលេ ធម្មេ និសេធេតីតិ ហិរីនិសេធោ. កោចិ លោកស្មិំ វិជ្ជតីតិ កោចិ ឯវរូបោ វិជ្ជតីតិ បុច្ឆតិ. យោ និន្ទំ អបពោធតីតិ យោ គរហំ អបហរន្តោ ពុជ្ឈតិ. អស្សោ ភទ្រោ កសាមិវាតិ យថា ភទ្រោ អស្សាជានីយោ កសំ អបហរន្តោ ពុជ្ឈតិ, បតោទច្ឆាយំ ទិស្វា សំវិជ្ឈន្តោ វិយ កសាយ អត្តនិ និបាតំ ន ទេតិ, ឯវមេវ យោ ភិក្ខុ ភូតស្ស ទសអក្កោសវត្ថុនោ អត្តនិ និបាតំ អទទន្តោ និន្ទំ អបពោធតិ អបហរន្តោ ពុជ្ឈតិ, ឯវរូបោ កោចិ ខីណាសវោ វិជ្ជតីតិ បុច្ឆតិ. អភូតក្កោសេន បន បរិមុត្តោ នាម នត្ថិ. តនុយាតិ តនុកា, ហិរិយា អកុសលេ ធម្មេ និសេធេត្វា ចរន្តា ខីណាសវា នាម អប្បកាតិ អត្ថោ. សទា សតាតិ និច្ចកាលំ សតិវេបុល្លេន សមន្នាគតា. អន្តំ ទុក្ខស្ស បប្បុយ្យាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស កោដិំ អន្តភូតំ និព្ពានំ បាបុណិត្វា. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

ហិរីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. កុដិកាសុត្តវណ្ណនា

១៩. នវមេ កច្ចិ តេ កុដិកាតិ អយំ ទេវតា ទស មាសេ អន្តោវសនដ្ឋានដ្ឋេន មាតរំ កុដិកំ កត្វា, យថា សកុណា ទិវសំ គោចរបសុតា រត្តិំ កុលាវកំ អល្លីយន្តិ, ឯវមេវំ សត្តា តត្ថ តត្ថ គន្ត្វាបិ មាតុគាមស្ស សន្តិកំ អាគច្ឆន្តិ, អាលយវសេន ភរិយំ កុលាវកំ កត្វា. កុលបវេណិំ សន្តានកដ្ឋេន បុត្តេ សន្តានកេ កត្វា, តណ្ហំ ពន្ធនំ កត្វា, គាថាពន្ធនេន ឥមេ បញ្ហេ សមោធានេត្វា ភគវន្តំ បុច្ឆិ, ភគវាបិស្សា វិស្សជ្ជេន្តោ តគ្ឃាតិអាទិមាហ. តត្ថ តគ្ឃាតិ ឯកំសវចនេ និបាតោ. នត្ថីតិ បហាយ បព្ពជិតត្តា វដ្ដស្មិំ វា បុន មាតុកុច្ឆិវាសស្ស ទារភរណស្ស បុត្តនិព្ពត្តិយា វា អភាវតោ នត្ថិ.

ទេវតា ‘‘មយា សន្នាហំ ពន្ធិត្វា គុឡ្ហា បញ្ហា បុច្ឆិតា, អយញ្ច សមណោ បុច្ឆិតមត្តេយេវ វិស្សជ្ជេសិ, ជានំ នុ ខោ មេ អជ្ឈាសយំ កថេសិ, ឧទាហុ អជានំ យំ វា តំ វា មុខារុឡ្ហំ កថេសី’’តិ ចិន្តេត្វា បុន កិន្តាហន្តិអាទិមាហ. តត្ថ កិន្តាហន្តិ កិំ តេ អហំ. អថស្សា ភគវា អាចិក្ខន្តោ មាតរន្តិអាទិមាហ. សាហុ តេតិ គាថាយ អនុមោទិត្វា សម្បហំសិត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា អត្តនោ ទេវដ្ឋានមេវ គតាតិ.

កុដិកាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សមិទ្ធិសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ តបោទារាមេតិ តបោទស្ស តត្តោទកស្ស រហទស្ស វសេន ឯវំ លទ្ធនាមេ អារាមេ. វេភារបព្ពតស្ស កិរ ហេដ្ឋា ភុម្មដ្ឋកនាគានំ បញ្ចយោជនសតិកំ នាគភវនំ ទេវលោកសទិសំ មណិមយេន តលេន អារាមុយ្យានេហិ ច សមន្នាគតំ. តត្ថ នាគានំ កីឡនដ្ឋានេ មហាឧទករហទោ, តតោ តបោទា នាម នទី សន្ទតិ កុថិតា ឧណ្ហោទកា. កស្មា បនេសា ឯទិសា? រាជគហំ កិរ បរិវារេត្វា មហាបេតលោកោ តិដ្ឋតិ, តត្ថ ទ្វិន្នំ មហាលោហកុម្ភិនិរយានំ អន្តរេន អយំ តបោទា អាគច្ឆតិ, តស្មា កុថិតា សន្ទតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘យតាយំ, ភិក្ខវេ, តបោទា សន្ទតិ, សោ ទហោ អច្ឆោទកោ សីតោទកោ សាតោទកោ សេតោទកោ សុប្បតិត្ថោ រមណីយោ បហូតមច្ឆកច្ឆបោ, ចក្កមត្តានិ ច បទុមានិ បុប្ផន្តិ. អបិចាយំ, ភិក្ខវេ, តបោទា ទ្វិន្នំ មហានិរយានំ អន្តរិកាយ អាគច្ឆតិ, តេនាយំ តបោទា កុថិតា សន្ទតី’’តិ (បារា. ២៣១).

ឥមស្ស បន អារាមស្ស អភិមុខដ្ឋានេ តតោ មហាឧទករហទោ ជាតោ, តស្ស វសេនាយំ វិហារោ ‘‘តបោទារាមោ’’តិ វុច្ចតិ.

សមិទ្ធីតិ តស្ស កិរ ថេរស្ស អត្តភាវោ សមិទ្ធោ អភិរូបោ បាសាទិកោ, តស្មា ‘‘សមិទ្ធី’’ត្វេវ សង្ខំ គតោ. គត្តានិ បរិសិញ្ចិតុន្តិ បធានិកត្ថេរោ ឯស, ពលវបច្ចូសេ ឧដ្ឋាយាសនា សរីរំ ឧតុំ គាហាបេត្វា ពហិ សដ្ឋិហត្ថមត្តេ មហាចង្កមេ អបរាបរំ ចង្កមិត្វា ‘‘សេទគហិតេហិ គត្តេហិ បរិភុញ្ជមានំ សេនាសនំ កិលិស្សតី’’តិ មញ្ញមានោ គត្តានិ បរិសិញ្ចនត្ថំ សរីរធោវនត្ថំ ឧបសង្កមិ. ឯកចីវរោ អដ្ឋាសីតិ និវាសនំ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ចីវរំ ហត្ថេន គហេត្វា អដ្ឋាសិ.

គត្តានិ បុព្ពាបយមានោតិ គត្តានិ បុព្ពសទិសានិ វោទកានិ កុរុមានោ. អល្លសរីរេ បារុតំ ហិ ចីវរំ កិលិស្សតិ ទុគ្គន្ធំ ហោតិ, ន ចេតំ វត្តំ. ថេរោ បន វត្តសម្បន្នោ, តស្មា វត្តេ ឋិតោវ ន្ហាយិត្វា បច្ចុត្តរិត្វា អដ្ឋាសិ. តត្ថ ឥទំ ន្ហានវត្តំ – ឧទកតិត្ថំ គន្ត្វា យត្ថ កត្ថចិ ចីវរានិ និក្ខិបិត្វា វេគេន ឋិតកេនេវ ន ឱតរិតព្ពំ, សព្ពទិសា បន ឱលោកេត្វា វិវិត្តភាវំ ញត្វា ខាណុគុម្ពលតាទីនិ វវត្ថបេត្វា តិក្ខត្តុំ ឧក្កាសិត្វា អវកុជ្ជ ឋិតេន ឧត្តរាសង្គចីវរំ អបនេត្វា បសារេតព្ពំ, កាយពន្ធនំ មោចេត្វា ចីវរបិដ្ឋេយេវ ឋបេតព្ពំ. សចេ ឧទកសាដិកា នត្ថិ, ឧទកន្តេ ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា និវាសនំ មោចេត្វា សចេ សិន្នដ្ឋានំ អត្ថិ, បសារេតព្ពំ. នោ ចេ អត្ថិ, សំហរិត្វា ឋបេតព្ពំ. ឧទកំ ឱតរន្តេន សណិកំ នាភិប្បមាណមត្តំ ឱតរិត្វា វីចិំ អនុដ្ឋាបេន្តេន សទ្ទំ អករោន្តេន និវត្តិត្វា អាគតទិសាភិមុខេន និមុជ្ជិតព្ពំ, ឯវំ ចីវរំ រក្ខិតំ ហោតិ. ឧម្មុជ្ជន្តេនបិ សទ្ទំ អករោន្តេន សណិកំ ឧម្មុជ្ជិត្វា ន្ហានបរិយោសានេ ឧទកន្តេ ឧក្កុដិកេន និសីទិត្វា និវាសនំ បរិក្ខិបិត្វា ឧដ្ឋាយ សុបរិមណ្ឌលំ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ចីវរំ អបារុបិត្វាវ ឋាតព្ពន្តិ.

ថេរោបិ តថា ន្ហាយិត្វា បច្ចុត្តរិត្វា វិគច្ឆមានឧទកំ កាយំ ឱលោកយមានោ អដ្ឋាសិ. តស្ស បកតិយាបិ បាសាទិកស្ស បច្ចូសសមយេ សម្មា បរិណតាហារស្ស ឧណ្ហោទកេន ន្ហាតស្ស អតិវិយ មុខវណ្ណោ វិរោចិ, ពន្ធនា បវុត្តតាលផលំ វិយ បភាសម្បន្នោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ តង្ខណវិកសិតបទុមំ វិយ មុខំ សស្សិរិកំ អហោសិ, សរីរវណ្ណោបិ វិប្បសីទិ. តស្មិំ សមយេ វនសណ្ឌេ អធិវត្ថា ភុម្មទេវតា បាសាទិកំ ភិក្ខុំ ឱលោកយមានា សមនំ និគ្គហេតុំ អសក្កោន្តី កាមបរិឡាហាភិភូតា ហុត្វា, ‘‘ថេរំ បលោភេស្សាមី’’តិ អត្តភាវំ ឧឡារេន អលង្ការេន អលង្ករិត្វា សហស្សវដ្ដិបទីបំ បជ្ជលមានា វិយ ចន្ទំ ឧដ្ឋាបយមានា វិយ សកលារាមំ ឯកោភាសំ កត្វា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា អវន្ទិត្វាវ វេហាសេ ឋិតា គាថំ អភាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អញ្ញតរា ទេវតា…បេ… អជ្ឈភាសី’’តិ.

អភុត្វាតិ បញ្ច កាមគុណេ អបរិភុញ្ជិត្វា. ភិក្ខសីតិ បិណ្ឌាយ ចរសិ. មា តំ កាលោ ឧបច្ចគាតិ ឯត្ថ កាលោ នាម បញ្ចកាមគុណបដិសេវនក្ខមោ ទហរយោព្ពនកាលោ. ជរាជិណ្ណេន ហិ ឱភគ្គេន ទណ្ឌបរាយណេន បវេធមានេន កាសសាសាភិភូតេន ន សក្កា កាមេ បរិភុញ្ជិតុំ. ឥតិ ឥមំ កាលំ សន្ធាយ ទេវតា ‘‘មា តំ កាលោ ឧបច្ចគា’’តិ អាហ. តត្ថ មា ឧបច្ចគាតិ មា អតិក្កមិ.

កាលំ វោហំ ន ជានាមីតិ ឯត្ថ វោតិ និបាតមត្តំ. កាលំ ន ជានាមីតិ មរណកាលំ សន្ធាយ វទតិ. សត្តានញ្ហិ –

‘‘ជីវិតំ ព្យាធិ កាលោ ច, ទេហនិក្ខេបនំ គតិ;

បញ្ចេតេ ជីវលោកស្មិំ, អនិមិត្តា ន នាយរេ’’.

តត្ថ ជីវិតំ តាវ ‘‘ឯត្តកមេវ, ន ឥតោ បរ’’ន្តិ វវត្ថានាភាវតោ អនិមិត្តំ. កលលកាលេបិ ហិ សត្តា មរន្តិ, អព្ពុទ-បេសិ-ឃន-អឌ្ឍមាស-ឯកមាស-ទ្វេមាស-តេមាស-ចតុមាសបញ្ចមាស…បេ… ទសមាសកាលេបិ, កុច្ឆិតោ និក្ខន្តសមយេបិ, តតោ បរំ វស្សសតស្ស អន្តោបិ ពហិបិ មរន្តិយេវ. ព្យាធិបិ ‘‘ឥមិនាវ ព្យាធិនា សត្តា មរន្តិ, ន អញ្ញេនា’’តិ វវត្ថានាភាវតោ អនិមិត្តោ. ចក្ខុរោគេនបិ ហិ សត្តា មរន្តិ សោតរោគាទីនំ អញ្ញតរេនបិ. កាលោបិ, ‘‘ឥមស្មិំ យេវ កាលេ មរិតព្ពំ, ន អញ្ញស្មិ’’ន្តិ ឯវំ វវត្ថានាភាវតោ អនិមិត្តោ. បុព្ពណ្ហេបិ ហិ សត្តា មរន្តិ មជ្ឈន្ហិកាទីនំ អញ្ញតរស្មិម្បិ. ទេហនិក្ខេបនម្បិ, ‘‘ឥធេវ មីយមានានំ ទេហេន បតិតព្ពំ, ន អញ្ញត្ថា’’តិ ឯវំ វវត្ថានាភាវតោ អនិមិត្តំ. អន្តោគាមេ ជាតានញ្ហិ ពហិគាមេបិ អត្តភាវោ បតតិ, ពហិគាមេបិ ជាតានំ អន្តោគាមេបិ. តថា ថលជានំ ជលេ, ជលជានំ ថលេតិ អនេកប្បការតោ វិត្ថារេតព្ពំ. គតិបិ, ‘‘ឥតោ ចុតេន ឥធ និព្ពត្តិតព្ព’’ន្តិ ឯវំ វវត្ថានាភាវតោ អនិមិត្តា. ទេវលោកតោ ហិ ចុតា មនុស្សេសុបិ និព្ពត្តន្តិ, មនុស្សលោកតោ ចុតា ទេវលោកាទីនំ យត្ថ កត្ថចិ និព្ពត្តន្តីតិ ឯវំ យន្តេ យុត្តគោណោ វិយ គតិបញ្ចកេ លោកោ សម្បរិវត្តតិ. តស្សេវំ សម្បរិវត្តតោ ‘‘ឥមស្មិំ នាម កាលេ មរណំ ភវិស្សតី’’តិ ឥមំ មរណស្ស កាលំ វោហំ ន ជានាមិ.

ឆន្នោ កាលោ ន ទិស្សតីតិ អយំ កាលោ មយ្ហំ បដិច្ឆន្នោ អវិភូតោ ន បញ្ញាយតិ. តស្មាតិ យស្មា អយំ កាលោ បដិច្ឆន្នោ ន បញ្ញាយតិ, តស្មា បញ្ច កាមគុណេ អភុត្វាវ ភិក្ខាមិ. មា មំ កាលោ ឧបច្ចគាតិ ឯត្ថ សមណធម្មករណកាលំ សន្ធាយ ‘‘កាលោ’’តិ អាហ. អយញ្ហិ សមណធម្មោ នាម បច្ឆិមេ កាលេ តិស្សោ វយោសីមា អតិក្កន្តេន ឱភគ្គេន ទណ្ឌបរាយណេន បវេធមានេន កាសសាសាភិភូតេន ន សក្កា កាតុំ. តទា ហិ ន សក្កា ហោតិ ឥច្ឆិតិច្ឆិតំ ពុទ្ធវចនំ វា គណ្ហិតុំ, ធុតង្គំ វា បរិភុញ្ជិតុំ, អរញ្ញវាសំ វា វសិតុំ, ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបត្តិំ វា សមាបជ្ជិតុំ, បទភាណ-សរភញ្ញធម្មកថា-អនុមោទនាទីនិ វា កាតុំ, តរុណយោព្ពនកាលេ បនេតំ សព្ពំ សក្កា កាតុន្តិ អយំ សមណធម្មករណស្ស កាលោ មា មំ ឧបច្ចគា, យាវ មំ នាតិក្កមតិ, តាវ កាមេ អភុត្វាវ សមណធម្មំ ករោមីតិ អាហ.

បថវិយំ បតិដ្ឋហិត្វាតិ សា កិរ ទេវតា – ‘‘អយំ ភិក្ខុ សមណធម្មករណស្ស កាលំ នាម កថេតិ, អកាលំ នាម កថេតិ, សហេតុកំ កថេតិ សានិសំស’’ន្តិ ឯត្តាវតាវ ថេរេ លជ្ជំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា មហាព្រហ្មំ វិយ អគ្គិក្ខន្ធំ វិយ ច នំ មញ្ញមានា គារវជាតា អាកាសា ឱរុយ្ហ បថវិយំ អដ្ឋាសិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ បថវិយំ ឋិតា, យេន បនត្ថេន អាគតា, បុនបិ តមេវ គហេត្វា ទហរោ ត្វន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សុសូតិ តរុណោ. កាឡកេសោតិ សុដ្ឋុ កាឡកេសោ. ភទ្រេនាតិ ភទ្ទកេន. ឯកច្ចោ ហិ ទហរោបិ សមានោ កាណោ វា ហោតិ កុណិអាទីនំ វា អញ្ញតរោ, សោ ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ នាម ន ហោតិ. យោ បន អភិរូបោ ហោតិ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ សព្ពសម្បត្តិសម្បន្នោ, យំ យទេវ អលង្ការបរិហារំ ឥច្ឆតិ, តេន តេន អលង្កតោ ទេវបុត្តោ វិយ ចរតិ, អយំ ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ នាម ហោតិ. ថេរោ ច ឧត្តមរូបសម្បន្នោ, តេន នំ ឯវមាហ.

អនិក្កីឡិតាវី កាមេសូតិ កាមេសុ អកីឡិតកីឡោ អភុត្តាវី, អកតកាមកីឡោតិ អត្ថោ. មា សន្ទិដ្ឋិកំ ហិត្វាតិ យេភុយ្យេន ហិ តា អទិដ្ឋសច្ចា អវីតរាគា អបរចិត្តវិទូនិយោ ទេវតា ភិក្ខូ ទសបិ វស្សានិ វីសតិម្បិ…បេ… សដ្ឋិម្បិ វស្សានិ បរិសុទ្ធំ អខណ្ឌំ ព្រហ្មចរិយំ ចរមានេ ទិស្វា – ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ មានុសកេ បញ្ច កាមគុណេ បហាយ ទិព្ពេ កាមេ បត្ថយន្តា សមណធម្មំ ករោន្តី’’តិ សញ្ញំ ឧប្បាទេន្តិ, អយម្បិ តត្ថេវ ឧប្បាទេសិ. តស្មា មានុសកេ កាមេ សន្ទិដ្ឋិកេ, ទិព្ពេ ច កាលិកេ កត្វា ឯវមាហ.

ន ខោ អហំ, អាវុសោតិ, អាវុសោ, អហំ សន្ទិដ្ឋិកេ កាមេ ហិត្វា កាលិកេ កាមេ ន អនុធាវាមិ ន បត្ថេមិ ន បិហេមិ. កលិកញ្ច ខោ អហំ, អាវុសោតិ អហំ ខោ, អាវុសោ, កាលិកំ កាមំ ហិត្វា សន្ទិដ្ឋិកំ លោកុត្តរធម្មំ អនុធាវាមិ. ឥតិ ថេរោ ចិត្តានន្តរំ អលទ្ធព្ពតាយ ទិព្ពេបិ មានុសកេបិ បញ្ច កាមគុណេ កាលិកាតិ អកាសិ, ចិត្តានន្តរំ លទ្ធព្ពតាយ លោកុត្តរធម្មំ សន្ទិដ្ឋិកន្តិ. បញ្ចកាមគុណេសុ សមោហិតេសុបិ សម្បន្នកាមស្សាបិ កាមិនោ ចិត្តានន្តរំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតារម្មណានុភវនំ ន សម្បជ្ជតិ. ចក្ខុទ្វារេ ឥដ្ឋារម្មណំ អនុភវិតុកាមេន ហិ ចិត្តការបោត្ថការរូបការាទយោ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘ឥទំ នាម សជ្ជេថា’’តិ វត្តព្ពំ ហោតិ. ឯត្ថន្តរេ អនេកកោដិសតសហស្សានិ ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ. អថ បច្ឆា តំ អារម្មណំ សម្បាបុណាតិ. សេសទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ. សោតាបត្តិមគ្គានន្តរំ បន សោតាបត្តិផលមេវ ឧប្បជ្ជតិ, អន្តរា អញ្ញស្ស ចិត្តស្ស វារោ នត្ថិ. សេសផលេសុបិ ឯសេវ នយោតិ.

សោ តមេវត្ថំ គហេត្វា កាលិកា ហិ, អាវុសោតិអាទិមាហ. តត្ថ កាលិកាតិ វុត្តនយេន សមោហិតសម្បត្តិនាបិ កាលន្តរេ បត្តព្ពា. ពហុទុក្ខាតិ បញ្ច កាមគុណេ និស្សាយ បត្តព្ពទុក្ខស្ស ពហុតាយ ពហុទុក្ខា. តំវត្ថុកស្សេវ ឧបាយាសស្ស ពហុតាយ ពហុបាយាសា. អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោតិ បញ្ច កាមគុណេ និស្សាយ លទ្ធព្ពសុខតោ អាទីនវោ ភិយ្យោ, ទុក្ខមេវ ពហុតរន្តិ អត្ថោ. សន្ទិដ្ឋិកោ អយំ ធម្មោតិ អយំ លោកុត្តរធម្មោ យេន យេន អធិគតោ ហោតិ, តេន តេន បរសទ្ធាយ គន្តព្ពតំ ហិត្វា បច្ចវេក្ខណញាណេន សយំ ទដ្ឋព្ពោតិ សន្ទិដ្ឋិកោ. អត្តនោ ផលទានំ សន្ធាយ នាស្ស កាលោតិ អកាលោ, អកាលោយេវ អកាលិកោ. យោ ឯត្ថ អរិយមគ្គធម្មោ, សោ អត្តនោ បវត្តិសមនន្តរមេវ ផលំ ទេតីតិ អត្ថោ. ‘‘ឯហិ បស្ស ឥមំ ធម្ម’’ន្តិ ឯវំ បវត្តំ ឯហិបស្សវិធិំ អរហតីតិ ឯហិបស្សិកោ. អាទិត្តំ ចេលំ វា សីសំ វា អជ្ឈុបេក្ខិត្វាបិ ភាវនាវសេន អត្តនោ ចិត្តេ ឧបនយំ អរហតីតិ ឱបនេយ្យិកោ. សព្ពេហិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូអាទីហិ វិញ្ញូហិ ‘‘ភាវិតោ មេ មគ្គោ, អធិគតំ ផលំ, សច្ឆិកតោ និរោធោ’’តិ អត្តនិ អត្តនិ វេទិតព្ពោតិ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហីតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៤៦ អាទយោ) ធម្មានុស្សតិវណ្ណនាយំ វុត្តោ.

ឥទានិ សា ទេវតា អន្ធោ វិយ រូបវិសេសំ ថេរេន កថិតស្ស អត្ថេ អជានន្តី កថញ្ច ភិក្ខូតិអាទិមាហ. តត្ថ កថញ្ចាតិបទស្ស ‘‘កថញ្ច ភិក្ខុ កាលិកា កាមា វុត្តា ភគវតា, កថំ ពហុទុក្ខា, កថំ ពហុបាយាសា’’តិ? ឯវំ សព្ពបទេហិ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ.

នវោតិ អបរិបុណ្ណបញ្ចវស្សោ ហិ ភិក្ខុ នវោ នាម ហោតិ, បញ្ចវស្សតោ បដ្ឋាយ មជ្ឈិមោ, ទសវស្សតោ បដ្ឋាយ ថេរោ. អបរោ នយោ – អបរិបុណ្ណទសវស្សោ នវោ, ទសវស្សតោ បដ្ឋាយ មជ្ឈិមោ, វីសតិវស្សតោ បដ្ឋាយ ថេរោ. តេសំ អហំ នវោតិ វទតិ.

នវោបិ ឯកច្ចោ សត្តដ្ឋវស្សកាលេ បព្ពជិត្វា ទ្វាទសតេរសវស្សានិ សាមណេរភាវេនេវ អតិក្កន្តោ ចិរបព្ពជិតោ ហោតិ, អហំ បន អចិរបព្ពជិតោតិ វទតិ. ឥមំ ធម្មវិនយន្តិ ឥមំ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច. ឧភយម្បេតំ សាសនស្សេវ នាមំ. ធម្មេន ហេត្ថ ទ្វេ បិដកានិ វុត្តានិ, វិនយេន វិនយបិដកំ, ឥតិ តីហិ បិដកេហិ បកាសិតំ បដិបត្តិំ អធុនា អាគតោម្ហីតិ វទតិ.

មហេសក្ខាហីតិ មហាបរិវារាហិ. ឯកេកស្ស ហិ ទេវរញ្ញោ កោដិសតម្បិ កោដិសហស្សម្បិ បរិវារោ ហោតិ, តេ អត្តានំ មហន្តេ ឋានេ ឋបេត្វា តថាគតំ បស្សន្តិ. តត្ថ អម្ហាទិសានំ អប្បេសក្ខានំ មាតុគាមជាតិកានំ កុតោ ឱកាសោតិ ទស្សេតិ.

មយម្បិ អាគច្ឆេយ្យាមាតិ ឥទំ សា ទេវតា ‘‘សចេបិ ចក្កវាឡំ បូរេត្វា បរិសា និសិន្នា ហោតិ, មហតិយា ពុទ្ធវីថិយា សត្ថុ សន្តិកំ គន្តុំ លភតី’’តិ ញត្វា អាហ. បុច្ឆ ភិក្ខុ, បុច្ឆ ភិក្ខូតិ ថិរករណវសេន អាមេឌិតំ កតំ.

អក្ខេយ្យសញ្ញិនោតិ ឯត្ថ ‘‘ទេវោ, មនុស្សោ, គហដ្ឋោ, បព្ពជិតោ, សត្តោ, បុគ្គលោ, តិស្សោ, ផុស្សោ’’តិអាទិនា នយេន អក្ខេយ្យតោ សព្ពេសំ អក្ខានានំ សព្ពាសំ កថានំ វត្ថុភូតតោ បញ្ចក្ខន្ធា ‘‘អក្ខេយ្យា’’តិ វុច្ចន្តិ. ‘‘សត្តោ នរោ បោសោ បុគ្គលោ ឥត្ថី បុរិសោ’’តិ ឯវំ សញ្ញា ឯតេសំ អត្ថីតិ សញ្ញិនោ, អក្ខេយ្យេស្វេវ សញ្ញិនោតិ អក្ខេយ្យសញ្ញិនោ, បញ្ចសុ ខន្ធេសុ សត្តបុគ្គលាទិសញ្ញិនោតិ អត្ថោ. អក្ខេយ្យស្មិំ បតិដ្ឋិតាតិ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អដ្ឋហាការេហិ បតិដ្ឋិតា. រត្តោ ហិ រាគវសេន បតិដ្ឋិតោ ហោតិ, ទុដ្ឋោ ទោសវសេន, មូឡ្ហោ មោហវសេន, បរាមដ្ឋោ ទិដ្ឋិវសេន, ថាមគតោ អនុសយវសេន, វិនិពទ្ធោ មានវសេន, អនិដ្ឋង្គតោ វិចិកិច្ឆាវសេន, វិក្ខេបគតោ ឧទ្ធច្ចវសេន បតិដ្ឋិតោ ហោតិ. អក្ខេយ្យំ អបរិញ្ញាយាតិ បញ្ចក្ខន្ធេ តីហិ បរិញ្ញាហិ អបរិជានិត្វា. យោគមាយន្តិ មច្ចុនោតិ មច្ចុនោ យោគំ បយោគំ បក្ខេបំ ឧបក្ខេបំ ឧបក្កមំ អព្ភន្តរំ អាគច្ឆន្តិ, មរណវសំ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. ឯវមិមាយ គាថាយ កាលិកា កាមា កថិតា.

បរិញ្ញាយាតិ ញាតបរិញ្ញា, តីរណបរិញ្ញា, បហានបរិញ្ញាតិ ឥមាហិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា. តត្ថ កតមា ញាតបរិញ្ញា? បញ្ចក្ខន្ធេ បរិជានាតិ – ‘‘អយំ រូបក្ខន្ធោ, អយំ វេទនាក្ខន្ធោ, អយំ សញ្ញាក្ខន្ធោ, អយំ សង្ខារក្ខន្ធោ, អយំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, ឥមានិ តេសំ លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានី’’តិ, អយំ ញាតបរិញ្ញា. កតមា តីរណបរិញ្ញា? ឯវំ ញាតំ កត្វា បញ្ចក្ខន្ធេ តីរេតិ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ រោគតោតិ ទ្វាចត្តាលីសាយ អាការេហិ. អយំ តីរណបរិញ្ញា. កតមា បហានបរិញ្ញា? ឯវំ តីរយិត្វា អគ្គមគ្គេន បញ្ចសុ ខន្ធេសុ ឆន្ទរាគំ បជហតិ. អយំ បហានបរិញ្ញា.

អក្ខាតារំ ន មញ្ញតីតិ ឯវំ តីហិ បរិញ្ញាហិ បញ្ចក្ខន្ធេ បរិជានិត្វា ខីណាសវោ ភិក្ខុ អក្ខាតារំ បុគ្គលំ ន មញ្ញតិ. អក្ខាតារន្តិ កម្មវសេន ការណំ វេទិតព្ពំ, អក្ខាតព្ពំ កថេតព្ពំ បុគ្គលំ ន មញ្ញតិ, ន បស្សតីតិ អត្ថោ. កិន្តិ អក្ខាតព្ពន្តិ? ‘‘តិស្សោ’’តិ វា ‘‘ផុស្សោ’’តិ វា ឯវំ យេន កេនចិ នាមេន វា គោត្តេន វា បកាសេតព្ពំ. តញ្ហិ តស្ស ន ហោតីតិ តំ តស្ស ខីណាសវស្ស ន ហោតិ. យេន នំ វជ្ជាតិ យេន នំ ‘‘រាគេន រត្តោ’’តិ វា ‘‘ទោសេន ទុដ្ឋោ’’តិ វា ‘‘មោហេន មូឡ្ហោ’’តិ វាតិ កោចិ វទេយ្យ, តំ ការណំ តស្ស ខីណាសវស្ស នត្ថិ.

សចេ វិជានាសិ វទេហីតិ សចេ ឯវរូបំ ខីណាសវំ ជានាសិ, ‘‘ជានាមី’’តិ វទេហិ. នោ ចេ ជានាសិ, អថ ‘‘ន ជានាមី’’តិ វទេហិ. យក្ខាតិ ទេវតំ អាលបន្តោ អាហ. ឥតិ ឥមាយ គាថាយ សន្ទិដ្ឋិកោ នវវិធោ លោកុត្តរធម្មោ កថិតោ. សាធូតិ អាយាចនត្ថេ និបាតោ.

យោ មញ្ញតីតិ យោ អត្តានំ ‘‘អហំ សមោ’’តិ វា ‘‘វិសេសី’’តិ វា ‘‘និហីនោ’’តិ វា មញ្ញតិ. ឯតេន ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទយោ តយោ មានា គហិតាវ. តេសុ គហិតេសុ នវ មានា គហិតាវ ហោន្តិ. សោ វិវទេថ តេនាតិ សោ បុគ្គលោ តេនេវ មានេន យេន កេនចិ បុគ្គលេន សទ្ធិំ – ‘‘កេន មំ ត្វំ បាបុណាសិ, កិំ ជាតិយា បាបុណាសិ, ឧទាហុ គោត្តេន, កុលបទេសេន, វណ្ណបោក្ខរតាយ, ពាហុសច្ចេន, ធុតគុណេនា’’តិ ឯវំ វិវទេយ្យ. ឥតិ ឥមាយបិ ឧបឌ្ឍគាថាយ កាលិកា កាមា កថិតា.

តីសុ វិធាសូតិ តីសុ មានេសុ. ‘‘ឯកវិធេន រូបសង្គហោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៥៨៤) ហិ កោដ្ឋាសោ ‘‘វិធោ’’តិ វុត្តោ. ‘‘កថំវិធំ សីលវន្តំ វទន្តិ, កថំវិធំ បញ្ញវន្តំ វទន្តី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.៩៥) អាការោ. ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វិធា. កតមា តិស្សោ? សេយ្យោហមស្មីតិ វិធា, សទិសោហមស្មីតិ វិធា, ហីនោហមស្មីតិ វិធា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.១៦២) មានោ ‘‘វិធា’’តិ វុត្តោ. ឥធាបិ មានោវ. តេន វុត្តំ ‘‘តីសុ វិធាសូតិ តីសុ មានេសូ’’តិ. អវិកម្បមានោតិ សោ បុគ្គលោ ឯតេសុ សង្ខេបតោ តីសុ, វិត្ថារតោ នវសុ មានេសុ ន កម្បតិ, ន ចលតិ. សមោ វិសេសីតិ ន តស្ស ហោតីតិ តស្ស បហីនមានស្ស ខីណាសវស្ស ‘‘អហំ សទិសោ’’តិ វា ‘‘សេយ្យោ’’តិ វា ‘‘ហីនោ’’តិ វា ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. បច្ឆិមបទំ វុត្តនយមេវ. ឥតិ ឥមាយបិ ឧបឌ្ឍគាថាយ នវវិធោ សន្ទិដ្ឋិកោ លោកុត្តរធម្មោ កថិតោ.

បហាសិ សង្ខន្តិ, ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.១២០, ២៣៩) បញ្ញា ‘‘សង្ខា’’តិ អាគតា. ‘‘អត្ថិ តេ កោចិ គណកោ វា មុទ្ទិកោ វា សង្ខាយកោ វា, យោ បហោតិ គង្គាយ វាលុកំ គណេតុ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៤១០) ឯត្ថ គណនា. ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៨៨០) កោដ្ឋាសោ. ‘‘យា តេសំ តេសំ ធម្មានំ សង្ខា សមញ្ញា’’តិ (ធ. ស. ១៣១៣-១៣១៥) ឯត្ថ បណ្ណត្តិ ‘‘សង្ខា’’តិ អាគតា. ឥធាបិ អយមេវ អធិប្បេតា. បហាសិ សង្ខន្តិ បទស្ស ហិ អយមេវត្ថោ – រត្តោ ទុដ្ឋោ មូឡ្ហោ ឥតិ ឥមំ បណ្ណត្តិំ ខីណាសវោ បហាសិ ជហិ បជហីតិ.

ន វិមានមជ្ឈគាតិ នវភេទំ តិវិធមានំ ន ឧបគតោ. និវាសដ្ឋេន វា មាតុកុច្ឆិ ‘‘វិមាន’’ន្តិ វុច្ចតិ, តំ អាយតិំ បដិសន្ធិវសេន ន ឧបគច្ឆីតិបិ អត្ថោ. អនាគតត្ថេ អតីតវចនំ. អច្ឆេច្ឆីតិ ឆិន្ទិ. ឆិន្នគន្ថន្តិ ចត្តារោ គន្ថេ ឆិន្ទិត្វា ឋិតំ. អនីឃន្តិ និទ្ទុក្ខំ. និរាសន្តិ និត្តណ្ហំ. បរិយេសមានាតិ ឱលោកយមានា. នាជ្ឈគមុន្តិ ន អធិគច្ឆន្តិ ន វិន្ទន្តិ ន បស្សន្តិ. វត្តមានត្ថេ អតីតវចនំ. ឥធ វា ហុរំ វាតិ ឥធលោកេ វា បរលោកេ វា. សព្ពនិវេសនេសូតិ តយោ ភវា, ចតស្សោ យោនិយោ, បញ្ច គតិយោ, សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ, នវ សត្តាវាសា, ឥតិ ឥមេសុបិ សព្ពេសុ សត្តនិវេសនេសុ ឯវរូបំ ខីណាសវំ កាយស្ស ភេទា ឧប្បជ្ជមានំ វា ឧប្បន្នំ វា ន បស្សន្តីតិ អត្ថោ. ឥមាយ គាថាយ សន្ទិដ្ឋិកំ លោកុត្តរធម្មមេវ កថេសិ.

ឥមញ្ច គាថំ សុត្វា សាបិ ទេវតា អត្ថំ សល្លក្ខេសិ, តេនេវ ការណេន ឥមស្ស ខ្វាហំ, ភន្តេតិអាទិមាហ. តត្ថ បាបំ ន កយិរាតិ គាថាយ ទសកុសលកម្មបថវសេនបិ កថេតុំ វដ្ដតិ អដ្ឋង្គិកមគ្គវសេនបិ. ទសកុសលកម្មបថវសេន តាវ វចសាតិ ចតុព្ពិធំ វចីសុចរិតំ គហិតំ. មនសាតិ តិវិធំ មនោសុចរិតំ គហិតំ. កាយេន វា កិញ្ចន សព្ពលោកេតិ តិវិធំ កាយសុចរិតំ គហិតំ. ឥមេ តាវ ទសកុសលកម្មបថធម្មា ហោន្តិ. កាមេ បហាយាតិ ឥមិនា បន កាមសុខល្លិកានុយោគោ បដិក្ខិត្តោ. សតិមា សម្បជានោតិ ឥមិនា ទសកុសលកម្មបថការណំ សតិសម្បជញ្ញំ គហិតំ. ទុក្ខំ ន សេវេថ អនត្ថសំហិតន្តិ ឥមិនា អត្តកិលមថានុយោគោ បដិសិទ្ធោ. ឥតិ ទេវតា ‘‘ឧភោ អន្តេ វិវជ្ជេត្វា ការណេហិ សតិសម្បជញ្ញេហិ សទ្ធិំ ទសកុសលកម្មបថធម្មេ តុម្ហេហិ កថិតេ អាជានាមិ ភគវា’’តិ វទតិ.

អដ្ឋង្គិកមគ្គវសេន បន អយំ នយោ – តស្មិំ កិរ ឋានេ មហតី ធម្មទេសនា អហោសិ. ទេសនាបរិយោសានេ ទេវតា យថាឋានេ ឋិតាវ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ អត្តនា អធិគតំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ទស្សេន្តី ឯវមាហ. តត្ថ វចសាតិ សម្មាវាចា គហិតា, មនោ បន អង្គំ ន ហោតីតិ មនសាតិ មគ្គសម្បយុត្តកំ ចិត្តំ គហិតំ. កាយេន វា កិញ្ចន សព្ពលោកេតិ សម្មាកម្មន្តោ គហិតោ, អាជីវោ បន វាចាកម្មន្តបក្ខិកត្តា គហិតោវ ហោតិ. សតិមាតិ ឥមិនា វាយាមសតិសមាធយោ គហិតា. សម្បជានោតិបទេន សម្មាទិដ្ឋិសម្មាសង្កប្បា. កាមេ បហាយ, ទុក្ខំ ន សេវេថាតិបទទ្វយេន អន្តទ្វយវជ្ជនំ. ឥតិ ឥមេ ទ្វេ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈិមំ បដិបទំ តុម្ហេហិ កថិតំ, អាជានាមិ ភគវាតិ វត្វា តថាគតំ គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមីតិ.

សមិទ្ធិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នន្ទនវគ្គោ ទុតិយោ.