៤. សាមគាមសុត្តវណ្ណនា

៤១. ឯវំ មេ សុតន្តិ សាមគាមសុត្តំ. តត្ថ សាមគាមេតិ សាមាកានំ ឧស្សន្នត្តា ឯវំលទ្ធនាមេ គាមេ. អធុនា កាលង្កតោតិ សម្បតិ កាលំ កតោ. ទ្វេធិកជាតាតិ ទ្វេជ្ឈជាតា ទ្វេភាគជាតា. ភណ្ឌនាទីសុ ភណ្ឌនំ បុព្ពភាគកលហោ, តំ ទណ្ឌាទានាទិវសេន បណ្ណត្តិវីតិក្កមវសេន ច វទ្ធិតំ កលហោ, ‘‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសី’’តិអាទិកំ វិរុទ្ធវចនំ វិវាទោ. វិតុទន្តាតិ វិតុជ្ជន្តា. សហិតំ មេតិ មម វចនំ អត្ថសំហិតំ. អធិចិណ្ណំ តេ វិបរាវត្តន្តិ យំ តវ អធិចិណ្ណំ ចិរកាលសេវនវសេន បគុណំ, តំ មម វាទំ អាគម្ម និវត្តំ. អារោបិតោ តេ វាទោតិ តុយ្ហំ ឧបរិ មយា ទោសោ អារោបិតោ. ចរ វាទប្បមោក្ខាយាតិ ភត្តបុដំ អាទាយ តំ តំ ឧបសង្កមិត្វា វាទប្បមោក្ខត្ថាយ ឧត្តរិ បរិយេសមានោ ចរ. និព្ពេឋេហិ វាតិ អថ មយា អារោបិតវាទតោ អត្តានំ មោចេហិ. សចេ បហោសីតិ សចេ សក្កោសិ. វធោយេវាតិ មរណមេវ.

នាដបុត្តិយេសូតិ នាដបុត្តស្ស អន្តេវាសិកេសុ. និព្ពិន្នរូបាតិ ឧក្កណ្ឋិតសភាវា, អភិវាទនាទីនិ ន ករោន្តិ. វិរត្តរូបាតិ វិគតបេមា. បដិវានរូបាតិ តេសំ និបច្ចកិរិយតោ និវត្តសភាវា. យថា តន្តិ យថា ច ទុរក្ខាតាទិសភាវេ ធម្មវិនយេ និព្ពិន្នវិរត្តបដិវានរូបេហិ ភវិតព្ពំ, តថេវ ជាតាតិ អត្ថោ. ទុរក្ខាតេតិ ទុក្កថិតេ. ទុប្បវេទិតេតិ ទុវិញ្ញាបិតេ. អនុបសមសំវត្តនិកេតិ រាគាទីនំ ឧបសមំ កាតុំ អសមត្ថោ. ភិន្នថូបេតិ ភិន្នបតិដ្ឋេ. ឯត្ថ ហិ នាដបុត្តោវ នេសំ បតិដ្ឋេន ថូបោ, សោ បន ភិន្នោ មតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ភិន្នថូបេ’’តិ. អប្បដិសរណេតិ តស្សេវ អភាវេន បដិសរណវិរហិតេ.

ននុ ចាយំ នាដបុត្តោ នាឡន្ទវាសិកោ, សោ កស្មា បាវាយំ កាលំកតោតិ. សោ កិរ ឧបាលិនា គហបតិនា បដិវិទ្ធសច្ចេន ទសហិ គាថាហិ ភាសិតេ ពុទ្ធគុណេ សុត្វា ឧណ្ហំ លោហិតំ ឆឌ្ឌេសិ. អថ នំ អផាសុកំ គហេត្វា បាវំ អគមំសុ, សោ តត្ថ កាលមកាសិ. កាលំ កុរុមានោ ច ‘‘មម លទ្ធិ អនិយ្យានិកា សាររហិតា, មយំ តាវ នដ្ឋា, អវសេសជនោ មា អបាយបូរកោ អហោសិ. សចេ បនាហំ ‘មម សាសនំ អនិយ្យានិក’ន្តិ វក្ខាមិ, ន សទ្ទហិស្សន្តិ. យំនូនាហំ ទ្វេបិ ជនេ ន ឯកនីហារេន ឧគ្គណ្ហាបេយ្យំ, តេ មមច្ចយេន អញ្ញមញ្ញំ វិវទិស្សន្តិ. សត្ថា តំ វិវាទំ បដិច្ច ឯកំ ធម្មកថំ កថេស្សតិ, តតោ តេ សាសនស្ស មហន្តភាវំ ជាតិស្សន្តី’’តិ.

អថ នំ ឯកោ អន្តេវាសិកោ ឧបសង្កមិត្វា អាហ ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ ទុព្ពលា, មយ្ហំ ឥមស្មិំ ធម្មេ សារំ អាចិក្ខថ អាចរិយប្បមាណ’’ន្តិ. អាវុសោ, ត្វំ មមច្ចយេន សស្សតន្តិ គណ្ហេយ្យាសីតិ. អបរោបិ តំ ឧបសង្កមិ, តំ ឧច្ឆេទំ គណ្ហាបេសិ. ឯវំ ទ្វេបិ ជនេ ឯកលទ្ធិកេ អកត្វា ពហូ នានានីហារេន ឧគ្គណ្ហាបេត្វា កាលមកាសិ. តេ តស្ស សរីរកិច្ចំ កត្វា សន្និបតិត្វា អញ្ញមញ្ញំ បុច្ឆិំសុ ‘‘កស្សាវុសោ, អាចរិយោ សារមាចិក្ខី’’តិ? ឯកោ ឧដ្ឋហិត្វា មយ្ហន្តិ អាហ. កិំ អាចិក្ខីតិ? សស្សតន្តិ. អបរោ តំ បដិពាហិត្វា មយ្ហំ សារំ អាចិក្ខីតិ អាហ. ឯវំ សព្ពេ ‘‘មយ្ហំ សារំ អាចិក្ខិ, អហំ ជេដ្ឋកោ’’តិ អញ្ញមញ្ញំ វិវាទំ វឌ្ឍេត្វា អក្កោសេ ចេវ បរិភាសេ ច ហត្ថបាទបហារាទីនិ ច បវត្តេត្វា ឯកមគ្គេន ទ្វេ អគច្ឆន្តា នានាទិសាសុ បក្កមិំសុ, ឯកច្ចេ គិហី អហេសុំ.

ភគវតោ បន ធរមានកាលេបិ ភិក្ខុសង្ឃេ វិវាទោ ន ឧប្បជ្ជិ. សត្ថា ហិ តេសំ វិវាទការណេ ឧប្បន្នមត្តេយេវ សយំ វា គន្ត្វា តេ វា ភិក្ខូ បក្កោសាបេត្វា ខន្តិ មេត្តា បដិសង្ខា អវិហិំសា សារណីយធម្មេសុ ឯកំ ការណំ កថេត្វា វិវាទំ វូបសមេតិ. ឯវំ ធរមានោបិ សង្ឃស្ស បតិដ្ឋាវ អហោសិ. បរិនិព្ពាយមានោបិ អវិវាទការណំ កត្វាវ បរិនិព្ពាយិ. ភគវតា ហិ សុត្តេ ទេសិតា ចត្តារោ មហាបទេសា (អ. និ. ៤.១៨០; ទី. និ. ២.១៨៧) យាវជ្ជទិវសា ភិក្ខូនំ បតិដ្ឋា ច អវស្សយោ ច. តថា ខន្ធកេ ទេសិតា ចត្តារោ មហាបទេសា (មហាវ. ៣០៥) សុត្តេ វុត្តានិ ចត្តារិ បញ្ហព្យាករណានិ (អ. និ. ៤.៤២) ច. តេនេវាហ – ‘‘យោ វោ មយា, អានន្ទ, ធម្មោ ច វិនយោ ច ទេសិតោ បញ្ញត្តោ, សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៦).

៤២. អថ ខោ ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោតិ អយំ ថេរោ ធម្មសេនាបតិស្ស កនិដ្ឋភាតិកោ. តំ ភិក្ខូ អនុបសម្បន្នកាលេ ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោតិ សមុទាចរិត្វា ថេរកាលេបិ តថេវ សមុទាចរិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ’’តិ. ឧបសង្កមីតិ កស្មា ឧបសង្កមិ? នាដបុត្តេ កិរ កាលំកតេ ជម្ពុទីបេ មនុស្សា តត្ថ តត្ថ កថំ បវត្តយិំសុ – ‘‘និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ ឯកោ សត្ថាតិ បញ្ញាយិត្ថ, តស្ស កាលកិរិយាយ សាវកានំ ឯវរូបោ វិវាទោ ជាតោ, សមណោ បន គោតមោ ជម្ពុទីបេ ចន្ទោ វិយ សូរិយោ វិយ ច បាកដោយេវ, កីទិសោ នុ ខោ សមណេ គោតមេ បរិនិព្ពុតេ សាវកានំ វិវាទោ ភវិស្សតី’’តិ. ថេរោ តំ កថំ សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមំ កថំ គហេត្វា ទសពលស្ស អារោចេស្សាមិ, សត្ថា ច ឯតំ អត្ថុប្បត្តិំ កត្វា ឯកំ ទេសនំ កថេស្សតី’’តិ. សោ និក្ខមិត្វា យេន សាមគាមោ, យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ. ឧជុមេវ ភគវតោ សន្តិកំ អគន្ត្វា យេនស្ស ឧបជ្ឈាយោ អាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមីតិ អត្ថោ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘ឧបជ្ឈាយោ មេ មហាបញ្ញោ, សោ ឥមំ សាសនំ សត្ថុ អារោចេស្សតិ, អថ សត្ថា តទនុរូបំ ធម្មំ ទេសេស្សតី’’តិ. កថាបាភតន្តិ កថាមូលំ, មូលញ្ហិ បាភតន្តិ វុច្ចតិ. យថាហ –

‘‘អប្បកេនបិ មេធាវី, បាភតេន វិចក្ខណោ;

សមុដ្ឋាបេតិ អត្តានំ, អណុំ អគ្គិំវ សន្ធម’’ន្តិ. (ជា. ២.១.៤);

ទស្សនាយាតិ ទស្សនត្ថាយ. កិំ បនិមិនា ភគវា ន ទិដ្ឋបុព្ពោតិ? នោ ន ទិដ្ឋបុព្ពោ, អយញ្ហិ អាយស្មា ទិវា នវ វារេ រត្តិំ នវ វារេតិ ឯកាហំ អដ្ឋារស វារេ ឧបដ្ឋានមេវ គច្ឆតិ. ទិវសស្ស បន សតក្ខត្តុំ វា សហស្សក្ខត្តុំ វា គន្តុកាមោ សមានោបិ ន អការណា គច្ឆតិ, ឯកំ បញ្ហុទ្ធារំ គហេត្វាវ គច្ឆតិ. សោ តំទិវសំ តេន គន្តុកាមោ ឯវមាហ.

អហិតាយ ទុក្ខាយ ទេវមនុស្សានន្តិ ឯកស្មិំ វិហារេ សង្ឃមជ្ឈេ ឧប្បន្នោ វិវាទោ កថំ ទេវមនុស្សានំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តតិ? កោសម្ពកក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៤៥១) វិយ ហិ ទ្វីសុ ភិក្ខូសុ វិវាទំ អាបន្នេសុ តស្មិំ វិហារេ តេសំ អន្តេវាសិកា វិវទន្តិ, តេសំ ឱវាទំ គណ្ហន្តោ ភិក្ខុនិសង្ឃោ វិវទតិ, តតោ តេសំ ឧបដ្ឋាកា វិវទន្តិ, អថ មនុស្សានំ អារក្ខទេវតា ទ្វេ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ. តត្ថ ធម្មវាទីនំ អារក្ខទេវតា ធម្មវាទិនិយោ ហោន្តិ, អធម្មវាទីនំ អធម្មវាទិនិយោ ហោន្តិ. តតោ តាសំ អារក្ខទេវតានំ មិត្តា ភុម្មទេវតា ភិជ្ជន្តិ. ឯវំ បរម្បរាយ យាវ ព្រហ្មលោកា ឋបេត្វា អរិយសាវកេ សព្ពេ ទេវមនុស្សា ទ្វេ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ. ធម្មវាទីហិ បន អធម្មវាទិនោវ ពហុតរា ហោន្តិ, តតោ យំ ពហូហិ គហិតំ, តំ គណ្ហន្តិ. ធម្មំ វិស្សជ្ជេត្វា ពហុតរាវ អធម្មំ គណ្ហន្តិ. តេ អធម្មំ បូរេត្វា វិហរន្តា អបាយេ និព្ពត្តន្តិ. ឯវំ ឯកស្មិំ វិហារេ សង្ឃមជ្ឈេ ឧប្បន្នោ វិវាទោ ពហូនំ អហិតាយ ទុក្ខាយ ហោតិ.

៤៣. អភិញ្ញា ទេសិតាតិ មហាពោធិមូលេ និសិន្នេន បច្ចក្ខំ កត្វា បវេទិតា. បតិស្សយមានរូបា វិហរន្តីតិ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តិ. ភគវតោ អច្ចយេនាតិ ឯតរហិ ភគវន្តំ ជេដ្ឋកំ កត្វា សគារវា វិហរន្តិ, តុម្ហាកំ, ភន្តេ, ឧគ្គតេជតាយ ទុរាសទតាយ វិវាទំ ជនេតុំ ន សក្កោន្តិ, ភគវតោ បន អច្ចយេន វិវាទំ ជនេយ្យុន្តិ វទតិ. យត្ថ បន តំ វិវាទំ ជនេយ្យុំ, តំ ទស្សេន្តោ អជ្ឈាជីវេ វា អធិបាតិមោក្ខេ វាតិ អាហ. តត្ថ អជ្ឈាជីវេតិ អាជីវហេតុ អាជីវការណា – ‘‘ភិក្ខុ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឧល្លបតិ អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិអាទិនា (បរិ. ២៨៧) នយេន បរិវារេ បញ្ញត្តានិ ឆ សិក្ខាបទានិ, តានិ ឋបេត្វា សេសានិ សព្ពសិក្ខាបទានិ អធិបាតិមោក្ខំ នាម. អប្បមត្តកោ សោ អានន្ទាតិ អជ្ឈាជីវំ អធិបាតិមោក្ខញ្ច អារព្ភ ឧប្បន្នវិវាទោ នាម យស្មា បរស្ស កថាយបិ អត្តនោ ធម្មតាយបិ សល្លក្ខេត្វា សុប្បជហោ ហោតិ, តស្មា ‘‘អប្បមត្តកោ’’តិ វុត្តោ.

តត្រាយំ នយោ – ឥធេកច្ចោ ‘‘ន សក្កា ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ អនុល្លបន្តេន កិញ្ចិ លទ្ធុ’’ន្តិអាទីនិ ចិន្តេត្វា អាជីវហេតុ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ វា ឧល្លបតិ សញ្ចរិត្តំ វា អាបជ្ជតិ, យោ តេ វិហារេ វសតិ, សោ ភិក្ខុ អរហាតិអាទិនា នយេន សាមន្តជប្បនំ វា ករោតិ, អគិលានោ វា អត្តនោ អត្ថាយ បណីតភោជនានិ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, ភិក្ខុនី វា បន តានិ វិញ្ញាបេត្វា បាដិទេសនីយំ អាបជ្ជតិ, យោ កោចិ ទុក្កដវត្ថុកំ យំកិញ្ចិ សូបោទនវិញ្ញត្តិមេវ វា ករោតិ, អញ្ញតរំ វា បន បណ្ណត្តិវីតិក្កមំ ករោន្តោ វិហរតិ, តមេនំ សព្រហ្មចារី ឯវំ សញ្ជានន្តិ – ‘‘កិំ ឥមស្ស ឥមិនា លាភេន លទ្ធេន, យោ សាសនេ បព្ពជិត្វា មិច្ឆាជីវេន ជីវិកំ កប្បេតិ, បណ្ណត្តិវីតិក្កមំ ករោតី’’តិ. អត្តនោ ធម្មតាយបិស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘កិស្ស មយ្ហំ ឥមិនា លាភេន, យ្វាហំ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ បព្ពជិត្វា មិច្ឆាជីវេន ជីវិកំ កប្បេមិ, បណ្ណត្តិវីតិក្កមំ ករោមី’’តិ សល្លក្ខេត្វា តតោ ឱរមតិ. ឯវំ បរស្ស កថាយបិ អត្តនោ ធម្មតាយបិ សល្លក្ខេត្វា សុប្បជហោ ហោតិ. តេន ភគវា ‘‘អប្បមត្តកោ’’តិ អាហ.

មគ្គេ វា ហិ, អានន្ទ, បដិបទាយ វាតិ លោកុត្តរមគ្គំ បត្វា វិវាទោ នាម សព្ពសោ វូបសម្មតិ, នត្ថិ អធិគតមគ្គានំ វិវាទោ. បុព្ពភាគមគ្គំ បន បុព្ពភាគបដិបទញ្ច សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

តត្រាយំ នយោ – ឯវំ ភិក្ខុំ មនុស្សា លោកុត្តរធម្មេ សម្ភាវេន្តិ. សោ សទ្ធិវិហារិកាទយោ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា ឋិតេ បុច្ឆតិ ‘‘កិំ អាគតត្ថា’’តិ. មនសិកាតព្ពកម្មដ្ឋានំ បុច្ឆិតុំ, ភន្តេតិ. និសីទថ, ខណេនេវ អរហត្តំ បាបេតុំ សមត្ថកម្មដ្ឋានកថំ អាចិក្ខិស្សាមីតិ វត្វា វទតិ – ‘‘ឥធ ភិក្ខុ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ បវិសិត្វា និសិន្នោ មូលកម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ, តស្ស តំ មនសិករោតោ ឱភាសោ ឧប្បជ្ជតិ. អយំ បឋមមគ្គោ នាម. សោ ទុតិយំ ឱភាសញាណំ និព្ពត្តេតិ, ទុតិយមគ្គោ អធិគតោ ហោតិ, ឯវំ តតិយញ្ច ចតុត្ថញ្ច. ឯត្តាវតា មគ្គប្បត្តោ ចេវ ផលប្បត្តោ ច ហោតី’’តិ. អថ តេ ភិក្ខូ ‘‘អខីណាសវោ នាម ឯវំ កម្មដ្ឋានំ កថេតុំ ន សក្កោតិ, អទ្ធាយំ ខីណាសវោ’’តិ និដ្ឋំ គច្ឆន្តិ.

សោ អបរេន សមយេន កាលំ ករោតិ. សមន្តា ភិក្ខាចារគាមេហិ មនុស្សា អាគន្ត្វា បុច្ឆន្តិ ‘‘កេនចិ, ភន្តេ, ថេរោ បញ្ហំ បុច្ឆិតោ’’តិ. ឧបាសកា បុព្ពេវ ថេរេន បញ្ហោ កថិតោ អម្ហាកន្តិ. តេ បុប្ផមណ្ឌបំ បុប្ផកូដាគារំ សជ្ជេត្វា សុវណ្ណេន អក្ខិបិធានមុខបិធានាទិំ ករិត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា សត្តាហំ សាធុកីឡិកំ កីឡេត្វា ឈាបេត្វា អដ្ឋីនិ អាទាយ ចេតិយំ ករោន្តិ. អញ្ញេ អាគន្តុកា វិហារំ អាគន្ត្វា បាទេ ធោវិត្វា ‘‘មហាថេរំ បស្សិស្សាម, កហំ, អាវុសោ, មហាថេរោ’’តិ បុច្ឆន្តិ. បរិនិព្ពុតោ, ភន្តេតិ. ទុក្ករំ, អាវុសោ, ថេរេន កតំ មគ្គផលានិ និព្ពត្តេន្តេន, បញ្ហំ បុច្ឆិត្ថ, អាវុសោតិ. ភិក្ខូនំ កម្មដ្ឋានំ កថេន្តោ ឥមិនា និយាមេន កថេសិ, ភន្តេតិ. ន ឯសោ, អាវុសោ, មគ្គោ, វិបស្សនុបក្កិលេសោ នាមេស, ន តុម្ហេ ជានិត្ថ, បុថុជ្ជនោ, អាវុសោ, ថេរោតិ. តេ កលហំ ករោន្តា ឧដ្ឋហិត្វា ‘‘សកលវិហារេ ភិក្ខូ ច ភិក្ខាចារគាមេសុ មនុស្សា ច ន ជានន្តិ, តុម្ហេយេវ ជានាថ. កតរមគ្គេន តុម្ហេ អាគតា, កិំ វោ វិហារទ្វារេ ចេតិយំ ន ទិដ្ឋ’’ន្តិ. ឯវំវាទីនំ បន ភិក្ខូនំ សតំ វា, ហោតុ សហស្សំ វា, យាវ តំ លទ្ធិំ នប្បជហន្តិ, សគ្គោបិ មគ្គោបិ វារិតោយេវ.

អបរោបិ តាទិសោវ កម្មដ្ឋានំ កថេន្តោ ឯវំ កថេតិ – ចិត្តេនេវ តីសុ ឧទ្ធនេសុ តីណិ កបល្លានិ អារោបេត្វា ហេដ្ឋា អគ្គិំ កត្វា ចិត្តេនេវ អត្តនោ ទ្វត្តិំសាការំ ឧប្បាដេត្វា កបល្លេសុ បក្ខិបិត្វា ចិត្តេនេវ ទណ្ឌកេន បរិវត្តេត្វា បរិវត្តេត្វា ភជ្ជិតព្ពំ, យា ឈាយមានេ ឆារិកា ហោតិ, សា មុខវាតេន បលាសេតព្ពា. ឯត្តកេន ធូតបាបោ នាមេស សមណោ ហោតិ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ.

អបរោ ឯវំ កថេតិ – ចិត្តេនេវ មហាចាដិំ ឋបេត្វា មត្ថុំ យោជេត្វា ចិត្តេនេវ អត្តនោ ទ្វត្តិំសាការំ ឧប្បាដេត្វា តត្ថ បក្ខិបិត្វា មត្ថុំ ឱតារេត្វា មន្ថិតព្ពំ. មថិយមានំ វិលីយតិ, វិលីនេ ឧបរិ ផេណោ ឧគ្គច្ឆតិ. សោ ផេណោ បរិភុញ្ជិតព្ពោ. ឯត្តាវតា វោ អមតំ បរិភុត្តំ នាម ភវិស្សតិ. ឥតោ បរំ ‘‘អថ តេ ភិក្ខូ’’តិអាទិ សព្ពំ បុរិមនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ.

៤៤. ឥទានិ យោ ឯវំ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តស្ស មូលំ ទស្សេន្តោ ឆយិមានីតិអាទិមាហ. តត្ថ អគារវោតិ គារវវិរហិតោ. អប្បតិស្សោតិ អប្បតិស្សយោ អនីចវុត្តិ. ឯត្ថ បន យោ ភិក្ខុ សត្ថរិ ធរមានេ តីសុ កាលេសុ ឧបដ្ឋានំ ន យាតិ, សត្ថរិ អនុបាហនេ ចង្កមន្តេ សឧបាហនោ ចង្កមតិ, នីចេ ចង្កមេ ចង្កមន្តេ ឧច្ចេ ចង្កមេ ចង្កមតិ, ហេដ្ឋា វសន្តេ ឧបរិ វសតិ, សត្ថុ ទស្សនដ្ឋានេ ឧភោ អំសេ បារុបតិ, ឆត្តំ ធារេតិ, ឧបាហនំ ធារេតិ, ន្ហានតិត្ថេ ឧច្ចារំ វា បស្សាវំ វា ករោតិ, បរិនិព្ពុតេ វា បន ចេតិយំ វន្ទិតុំ ន គច្ឆតិ, ចេតិយស្ស បញ្ញាយនដ្ឋានេ សត្ថុទស្សនដ្ឋានេ វុត្តំ សព្ពំ ករោតិ, អញ្ញេហិ ច ភិក្ខូហិ ‘‘កស្មា ឯវំ ករោសិ, ន ឥទំ វដ្ដតិ, សម្មាសពុទ្ធស្ស នាម លជ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តេ ‘‘តូណ្ហី ហោតិ, កិំ ពុទ្ធោ ពុទ្ធោតិ វទសី’’តិ ភណតិ, អយំ សត្ថរិ អគារវោ នាម.

យោ បន ធម្មស្សវនេ សង្ឃុដ្ឋេ សក្កច្ចំ ន គច្ឆតិ, សក្កច្ចំ ធម្មំ ន សុណាតិ, និទ្ទាយតិ វា សល្លបេន្តោ វា និសីទតិ, សក្កច្ចំ ន គណ្ហាតិ ន ធារេតិ, ‘‘កិំ ធម្មេ អគារវំ ករោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘តុណ្ហី ហោតិ, ធម្មោ ធម្មោតិ វទសិ, កិំ ធម្មោ នាមា’’តិ វទតិ, អយំ ធម្មេ អគារវោ នាម.

យោ បន ថេរេន ភិក្ខុនា អនជ្ឈិដ្ឋោ ធម្មំ ទេសេតិ, និសីទតិ បញ្ហំ កថេតិ, វុឌ្ឍេ ភិក្ខូ ឃដ្ដេន្តោ គច្ឆតិ, តិដ្ឋតិ និសីទតិ, ទុស្សបល្លត្ថិកំ វា ហត្ថបល្លត្ថិកំ វា ករោតិ, សង្ឃមជ្ឈេ ឧភោ អំសេ បារុបតិ, ឆត្តុបាហនំ ធារេតិ, ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស លជ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តេបិ ‘‘តុណ្ហី ហោតិ, សង្ឃោ សង្ឃោតិ វទសិ, កិំ សង្ឃោ, មិគសង្ឃោ អជសង្ឃោ’’តិអាទីនិ វទតិ, អយំ សង្ឃេ អគារវោ នាម. ឯកភិក្ខុស្មិម្បិ ហិ អគារវេ កតេ សង្ឃេ កតោយេវ ហោតិ. តិស្សោ សិក្ខា បន អបរិបូរយមានោវ សិក្ខាយ ន បរិបូរការី នាម.

អជ្ឈត្តំ វាតិ អត្តនិ វា អត្តនោ បរិសាយ វា. ពាហិទ្ធាតិ បរស្មិំ វា បរស្ស បរិសាយ វា.

៤៦. ឥទានិ អយំ ឆ ឋានានិ និស្សាយ ឧប្បន្នវិវាទោ វឌ្ឍន្តោ យានិ អធិករណានិ បាបុណាតិ, តានិ ទស្សេតុំ ចត្តារិមានីតិអាទិមាហ. តត្ថ វូបសមនត្ថាយ បវត្តមានេហិ សមថេហិ អធិកាតព្ពានីតិ អធិករណានិ. វិវាទោវ អធិករណំ វិវាទាធិករណំ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឥទានិ ឥមានិបិ ចត្តារិ អធិករណានិ បត្វា ឧបរិ វឌ្ឍេន្តោ សោ វិវាទោ យេហិ សមថេហិ វូបសម្មតិ, តេសំ ទស្សនត្ថំ សត្ត ខោ បនិមេតិអាទិមាហ. តត្ថ អធិករណានិ សមេន្តិ វូបសមេន្តីតិ អធិករណសមថា. ឧប្បន្នុប្បន្នានន្តិ ឧប្បន្នានំ ឧប្បន្នានំ. អធិករណានន្តិ ឯតេសំ វិវាទាធិករណាទីនំ ចតុន្នំ. សមថាយ វូបសមាយាតិ សមនត្ថញ្ចេវ វូបសមនត្ថញ្ច. សម្មុខាវិនយោ ទាតព្ពោ…បេ… តិណវត្ថារកោតិ ឥមេ សត្ត សមថា ទាតព្ពា.

តត្រាយំ វិនិច្ឆយកថា – អធិករណេសុ តាវ ធម្មោតិ វា អធម្មោតិ វាតិ អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ វិវទន្តានំ ភិក្ខូនំ យោ វិវាទោ, ឥទំ វិវាទាធិករណំ នាម. សីលវិបត្តិយា វា អាចារទិដ្ឋិអាជីវវិបត្តិយា វា អនុវទន្តានំ យោ អនុវាទោ ឧបវទនា ចេវ ចោទនា ច, ឥទំ អនុវាទាធិករណំ នាម. មាតិកាយំ អាគតា បញ្ច វិភង្គេ ទ្វេតិ សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា អាបត្តាធិករណំ នាម. យំ សង្ឃស្ស អបលោកនាទីនំ ចតុន្នំ កម្មានំ ករណំ, ឥទំ កិច្ចាធិករណំ នាម.

តត្ថ វិវាទាធិករណំ ទ្វីហិ សមថេហិ សម្មតិ សម្មុខាវិនយេន ច យេភុយ្យសិកាយ ច. សម្មុខាវិនយេនេវ សម្មមានំ យស្មិំ វិហារេ ឧប្បន្នំ, តស្មិំយេវ វា, អញ្ញត្ថ វូបសមេតុំ គច្ឆន្តានំ អន្តរាមគ្គេ វា, យត្ថ គន្ត្វា សង្ឃស្ស និយ្យាតិតំ, តត្ថ សង្ឃេន វា គណេន វា វូបសមេតុំ អសក្កោន្តេ តត្ថេវ ឧព្ពាហិកាយ សម្មតបុគ្គលេហិ វា វិនិច្ឆិតំ សម្មតិ. ឯវំ សម្មមានេ បន តស្មិំ យា សង្ឃសម្មុខតា ធម្មសម្មុខតា, វិនយសម្មុខតា, បុគ្គលសម្មុខតា, អយំ សម្មុខាវិនយោ នាម.

តត្ថ ច ការកសង្ឃស្ស សាមគ្គិវសេន សម្មុខីភាវោ សង្ឃសម្មុខតា. សមេតព្ពស្ស វត្ថុនោ ភូតតា ធម្មសម្មុខតា. យថា តំ សមេតព្ពំ, តថេវ សមនំ វិនយសម្មុខតា. យោ ច វិវទតិ, យេន ច វិវទតិ, តេសំ ឧភិន្នំ អត្តបច្ចត្ថិកានំ សម្មុខីភាវោ បុគ្គលសម្មុខតា. ឧព្ពាហិកាយ វូបសមេ បនេត្ថ សង្ឃសម្មុខតា បរិហាយតិ. ឯវំ តាវ សម្មុខាវិនយេនេវ សម្មតិ.

សចេ បនេវម្បិ ន សម្មតិ, អថ នំ ឧព្ពាហិកាយ សម្មតា ភិក្ខូ ‘‘ន មយំ សក្កោម វូបសមេតុ’’ន្តិ សង្ឃស្សេវ និយ្យាតេន្តិ. តតោ សង្ឃោ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ ភិក្ខុំ សលាកគ្គាហកំ សម្មន្និត្វា តេន គុឡ្ហកវិវដកសកណ្ណជប្បកេសុ តីសុ សលាកគ្គាហេសុ អញ្ញតរវសេន សលាកំ គាហេត្វា សន្និបតិតបរិសាយ ធម្មវាទីនំ យេភុយ្យតាយ យថា តេ ធម្មវាទិនោ វទន្តិ, ឯវំ វូបសន្តំ អធិករណំ សម្មុខាវិនយេន ច យេភុយ្យសិកាយ ច វូបសន្តំ ហោតិ. តត្ថ សម្មុខាវិនយោ វុត្តនយោ ឯវ. យំ បន យេភុយ្យសិកាយ កម្មស្ស ករណំ, អយំ យេភុយ្យសិកា នាម. ឯវំ វិវាទាធិករណំ ទ្វីហិ សមថេហិ សម្មតិ.

អនុវាទាធិករណំ ចតូហិ សមថេហិ សម្មតិ សម្មុខាវិនយេន ច សតិវិនយេន ច អមូឡ្ហវិនយេន ច តស្សបាបិយសិកាយ ច. សម្មុខាវិនយេនេវ សម្មមានំ យោ ច អនុវទតិ, យញ្ច អនុវទតិ, តេសំ វចនំ សុត្វា, សចេ កាចិ អាបត្តិ នត្ថិ, ឧភោ ខមាបេត្វា, សចេ អត្ថិ, អយំ នាមេត្ថ អាបត្តីតិ ឯវំ វិនិច្ឆិតំ វូបសម្មតិ. តត្ថ សម្មុខាវិនយលក្ខណំ វុត្តនយមេវ.

យទា បន ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ អមូលិកាយ សីលវិបត្តិយា អនុទ្ធំសិតស្ស សតិវិនយំ យាចមានស្ស សង្ឃោ ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន សតិវិនយំ ទេតិ, តទា សម្មុខាវិនយេន ច សតិវិនយេន ច វូបសន្តំ ហោតិ. ទិន្នេ បន សតិវិនយេ បុន តស្មិំ បុគ្គលេ កស្សចិ អនុវាទោ ន រុហតិ.

យទា ឧម្មត្តកោ ភិក្ខុ ឧម្មាទវសេន កតេ អស្សាមណកេ អជ្ឈាចារេ ‘‘សរតាយស្មា ឯវរូបិំ អាបត្តិ’’ន្តិ ភិក្ខូហិ វុច្ចមានោ – ‘‘ឧម្មត្តកេន មេ, អាវុសោ, ឯតំ កតំ, នាហំ តំ សរាមី’’តិ ភណន្តោបិ ភិក្ខូហិ ចោទិយមានោវ បុន អចោទនត្ថាយ អមូឡ្ហវិនយំ យាចតិ, សង្ឃោ ចស្ស ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន អមូឡ្ហវិនយំ ទេតិ, តទា សម្មុខាវិនយេន ច អមូឡ្ហវិនយេន ច វូបសន្តំ ហោតិ. ទិន្នេ បន អមូឡ្ហវិនយេ បុន តស្មិំ បុគ្គលេ កស្សចិ តប្បច្ចយា អនុវាទោ ន រុហតិ.

យទា បន បារាជិកេន វា បារាជិកសាមន្តេន វា ចោទិយមានស្ស អញ្ញេនាញ្ញំ បដិចរតោ បាបុស្សន្នតាយ បាបិយស្ស បុគ្គលស្ស – ‘‘សចាយំ អច្ឆិន្នមូលោ ភវិស្សតិ, សម្មា វត្តិត្វា ឱសារណំ លភិស្សតិ, សចេ ឆិន្នមូលោ, អយមេវស្ស នាសនា ភវិស្សតី’’តិ មញ្ញមានោ សង្ឃោ ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន តស្សបាបិយសិកំ ករោតិ, តទា សម្មុខាវិនយេន ច តស្ស បាបិយសិកាយ ច វូបសន្តំ ហោតិ. ឯវំ អនុវាទាធិករណំ ចតូហិ សមថេហិ សម្មតិ.

អាបត្តាធិករណំ តីហិ សមថេហិ សម្មតិ សម្មុខាវិនយេន ច បដិញ្ញាតករណេន ច តិណវត្ថារកេន ច. តស្ស សម្មុខាវិនយេនេវ វូបសមោ នត្ថិ. យទា បន ឯកស្ស វា ភិក្ខុនោ សន្តិកេ សង្ឃគណមជ្ឈេសុ វា ភិក្ខុ លហុកំ អាបត្តិំ ទេសេតិ, តទា អាបត្តាធិករណំ សម្មុខាវិនយេន ច បដិញ្ញាតករណេន ច វូបសម្មតិ. តត្ថ សម្មុខាវិនយោ តាវ យោ ច ទេសេតិ, យស្ស ច ទេសេតិ, តេសំ សម្មុខតា. សេសំ វុត្តនយមេវ. បុគ្គលស្ស ច គណស្ស ច ទេសនាកាលេ សង្ឃសម្មុខតា បរិហាយតិ. យំ បនេត្ថ ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អបន្នោ’’តិ ច, អាម ‘‘បស្សាមី’’តិ ច បដិញ្ញាតាយ ‘‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ ករណំ, តំ បដិញ្ញាតករណំ នាម. សង្ឃាទិសេសេ បរិវាសាទិយាចនា បដិញ្ញា, បរិវាសាទីនំ ទានំ បដិញ្ញាតករណំ នាម.

ទ្វេបក្ខជាតា បន ភណ្ឌនការកា ភិក្ខូ ពហុំ អស្សាមណកំ អជ្ឈាចារំ ចរិត្វា បុន លជ្ជិធម្មេ ឧប្បន្នេ ‘‘សចេ មយំ ឥមាហិ អាបត្តីហិ អញ្ញមញ្ញំ ការេស្សាម, សិយាបិ តំ អធិករណំ កក្ខឡត្តាយ សំវត្តេយ្យា’’តិ អញ្ញមញ្ញំ អាបត្តិយា ការាបនេ ទោសំ ទិស្វា យទា តិណវត្ថារកកម្មំ ករោន្តិ, តទា អាបត្តាធិករណំ សម្មុខាវិនយេន ច តិណវត្ថារកេន ច សម្មតិ. តត្រ ហិ យត្តកា ហត្ថបាសុបគតា ‘‘ន មេ តំ ខមតី’’តិ ឯវំ ទិដ្ឋាវិកម្មំ អកត្វា ‘‘ទុក្កដំ កម្មំ បុន កាតព្ពំ កម្ម’’ន្តិ ន ឧក្កោដេន្តិ, និទ្ទម្បិ ឱក្កន្តា ហោន្តិ, សព្ពេសម្បិ ឋបេត្វា ថុល្លវជ្ជញ្ច គិហិបដិសំយុត្តញ្ច សព្ពាបត្តិយោ វុដ្ឋហន្តិ. ឯវំ អាបត្តាធិករណំ តីហិ សមថេហិ សម្មតិ. កិច្ចាធិករណំ ឯកេន សមថេន សម្មតិ សម្មុខាវិនយេនេវ.

ឥមានិ ចត្តារិ អធិករណានិ យថានុរូបំ ឥមេហិ សត្តហិ សមថេហិ សម្មន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧប្បន្នុប្បន្នានំ អធិករណានំ សមថាយ វូបសមាយ សម្មុខាវិនយោ ទាតព្ពោ…បេ… តិណវត្ថារកោ’’តិ. អយមេត្ថ វិនិច្ឆយនយោ, វិត្ថារោ បន សមថក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ១៨៥) អាគតោយេវ. វិនិច្ឆយោបិស្ស សមន្តបាសាទិកាយ វុត្តោ.

៤៧. យោ បនាយំ ឥមស្មិំ សុត្តេ ‘‘ឥធានន្ទ, ភិក្ខូ វិវទន្តី’’តិអាទិកោ វិត្ថារោ វុត្តោ, សោ ឯតេន នយេន សង្ខេបតោវ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ធម្មោតិអាទីសុ សុត្តន្តបរិយាយេន តាវ ទស កុសលកម្មបថា ធម្មោ, អកុសលកម្មបថា អធម្មោ. តថា ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ ហេដ្ឋា អាគតា សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា, តយោ សតិបដ្ឋានា តយោ សម្មប្បធានា តយោ ឥទ្ធិបាទា ឆ ឥន្ទ្រិយានិ ឆ ពលានិ អដ្ឋ ពោជ្ឈង្គា នវង្គិកោ មគ្គោ ចាតិ, ចត្តារោ ឧបាទានា បញ្ច នីវរណានីតិអាទយោ សង្កលិដ្ឋធម្មា ចាតិ អយំ អធម្មោ.

តត្ថ យំកិញ្ចិ ឯកំ អធម្មកោដ្ឋាសំ គហេត្វា ‘‘ឥមំ អធម្មំ ធម្មោតិ ករិស្សាម, ឯវំ អម្ហាកំ អាចរិយកុលំ និយ្យានិកំ ភវិស្សតិ, មយញ្ច លោកេ បាកដា ភវិស្សាមា’’តិ តំ អធម្មំ ‘‘ធម្មោ អយ’’ន្តិ កថេន្តា ធម្មោតិ វិវទន្តិ. តត្ថេវ ធម្មកោដ្ឋាសេសុ ឯកំ គហេត្វា ‘‘អធម្មោ អយ’’ន្តិ កថេន្តា អធម្មោតិ វិវទន្តិ.

វិនយបរិយាយេន បន ភូតេន វត្ថុនា ចោទេត្វា សារេត្វា យថាបដិញ្ញាយ កាតព្ពកម្មំ ធម្មោ នាម, អភូតេន បន វត្ថុនា អចោទេត្វា អសារេត្វា អបដិញ្ញាយ កតព្ពកម្មំ អធម្មោ នាម. តេសុបិ អធម្មំ ‘‘ធម្មោ អយ’’ន្តិ កថេន្តា ធម្មោតិ វិវទន្តិ, ‘‘អធម្មោ អយ’’ន្តិ កថេន្តា អធម្មោតិ វិវទន្តិ.

សុត្តន្តបរិយាយេន បន រាគវិនយោ ទោសវិនយោ មោហវិនយោ សំវរោ បហានំ បដិសង្ខាតិ អយំ វិនយោ នាម, រាគាទីនំ អវិនយោ អសំវរោ អប្បហានំ អប្បដិសង្ខាតិ អយំ អវិនយោ នាម. វិនយបរិយាយេន វត្ថុសម្បត្តិ ញត្តិសម្បត្តិ អនុសាវនសម្បត្តិ សីមសម្បតិ បរិសសម្បត្តីតិ អយំ វិនយោ នាម, វត្ថុវិបត្តិ…បេ… បរិសវិបត្តីតិ អយំ អវិនយោ នាម. តេសុបិ យំកិញ្ចិ អវិនយំ ‘‘វិនយោ អយ’’ន្តិ កថេន្តា វិនយោតិ វិវទន្តិ, វិនយំ អវិនយោតិ កថេន្តា អវិនយោតិ វិវទន្តិ.

ធម្មនេត្តិ សមនុមជ្ជិតព្ពាតិ ធម្មរជ្ជុ អនុមជ្ជិតព្ពា ញាណេន ឃំសិតព្ពា ឧបបរិក្ខិតព្ពា. សា បនេសា ធម្មនេត្តិ ‘‘ឥតិ ខោ វច្ឆ ឥមេ ទស ធម្មា អកុសលា ទស ធម្មា កុសលា’’តិ ឯវំ មហាវច្ឆគោត្តសុត្តេ (ម. និ. ២.១៩៤) អាគតាតិ វុត្តា. សា ឯវ វា ហោតុ, យោ វា ឥធ ធម្មោតិ ច វិនយោ ច វុត្តោ. យថា តត្ថ សមេតីតិ យថា តាយ ធម្មនេត្តិយា សមេតិ, ‘‘ធម្មោ ធម្មោវ ហោតិ, អធម្មោ អធម្មោវ, វិនយោ វិនយោវ ហោតិ, អវិនយោ អវិនយោវ’’. តថា តន្តិ ឯវំ តំ អធិករណំ វូបសមេតព្ពំ. ឯកច្ចានំ អធិករណានន្តិ ឥធ វិវាទាធិករណមេវ ទស្សិតំ, សម្មុខាវិនយោ បន ន កិស្មិញ្ចិ អធិករណេ ន លព្ភតិ.

៤៨. តំ បនេតំ យស្មា ទ្វីហិ សមថេហិ សម្មតិ សម្មុខាវិនយេន ច យេភុយ្យសិកាយ ច, តស្មា ហេដ្ឋា មាតិកាយ ឋបិតានុក្កមេន ឥទានិ សតិវិនយស្ស វារេ បត្តេបិ តំ អវត្វា វិវាទាធិករណយេវ តាវ ទុតិយសមថំ ទស្សេន្តោ កថញ្ចានន្ទ, យេភុយ្យសិកាតិអាទិមាហ. តត្ថ ពហុតរាតិ អន្តមសោ ទ្វីហិ តីហិបិ អតិរេកតរា. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៤៩. ឥទានិ ហេដ្ឋា អវិត្ថារិតំ សតិវិនយំ អាទិំ កត្វា វិត្ថារិតាវសេសសមថេ បដិបាដិយា វិត្ថារេតុំ កថញ្ចានន្ទ, សតិវិនយោតិអាទិមាហ. តត្ថ បារាជិកសាមន្តេន វាតិ ទ្វេ សាមន្តានិ ខន្ធសាមន្តញ្ច អាបត្តិសាមន្តញ្ច. តត្ថ បារាជិកាបត្តិក្ខន្ធោ សង្ឃាទិសេសាបត្តិក្ខន្ធោ ថុល្លច្ចយ-បាចិត្តិយ-បាដិទេសនីយ-ទុក្កដ-ទុព្ភាសិតាបត្តិក្ខន្ធោតិ ឯវំ បុរិមស្ស បច្ឆិមខន្ធំ ខន្ធសាមន្តំ នាម ហោតិ. បឋមបារាជិកស្ស បន បុព្ពភាគេ ទុក្កដំ, សេសានំ ថុល្លច្ចយន្តិ ឥទំ អាបត្តិសាមន្តំ នាម. តត្ថ ខន្ធសាមន្តេ បារាជិកសាមន្តំ គរុកាបត្តិ នាម ហោតិ. សរតាយស្មាតិ សរតុ អាយស្មា. ឯកច្ចានំ អធិករណានន្តិ ឥធ អនុវាទាធិករណមេវ ទស្សិតំ.

៥០. ភាសិតបរិក្កន្តន្តិ វាចាយ ភាសិតំ កាយេន ច បរិក្កន្តំ, បរក្កមិត្វា កតន្តិ អត្ថោ. ឯកច្ចានន្តិ ឥធាបិ អនុវាទាធិករណមេវ អធិប្បេតំ. បដិញ្ញាតករណេ ‘‘ឯកច្ចាន’’ន្តិ អាបត្តាធិករណំ ទស្សិតំ.

៥២. ទវាតិ សហសា. រវាតិ អញ្ញំ ភណិតុកាមេន អញ្ញំ វុត្តំ. ឯវំ ខោ, អានន្ទ, តស្សបាបិយសិកា ហោតីតិ តស្សបុគ្គលស្ស បាបុស្សន្នតា បាបិយសិកា ហោតិ. ឥមិនា កម្មស្ស វត្ថុ ទស្សិតំ. ឯវរូបស្ស ហិ បុគ្គលស្ស កម្មំ កាត្តព្ពំ. កម្មេន ហិ អធិករណស្ស វូបសមោ ហោតិ, ន បុគ្គលស្ស បាបុស្សន្នតាយ. ឥធាបិ ច អនុវាទាធិករណមេវ អធិករណន្តិ វេទិតព្ពំ.

៥៣. កថញ្ចានន្ទ, តិណវត្ថារកោតិ ឯត្ថ ឥទំ កម្មំ តិណវត្ថារកសទិសត្តា តិណវត្ថារកោតិ វុត្តំ. យថា ហិ គូថំ វា មុត្តំ វា ឃដ្ដិយមានំ ទុគ្គន្ធតាយ ពាធតិ, តិណេហិ អវត្ថរិត្វា សុប្បដិច្ឆាទិតស្ស បនស្ស សោ គន្ធោ ន ពាធតិ, ឯវមេវ យំ អធិករណំ មូលានុមូលំ គន្ត្វា វូបសមិយមានំ កក្ខឡត្តាយ វាឡត្តាយ ភេទាយ សំវត្តតិ, តំ ឥមិនា កម្មេន វូបសន្តំ គូថំ វិយ តិណវត្ថារកេន បដិច្ឆន្នំ វូបសន្តំ ហោតីតិ ឥទំ កម្មំ តិណវត្ថារកសទិសត្តា តិណវត្ថារកោតិ វុត្តំ. តស្ស ឥធានន្ទ, ភិក្ខូនំ ភណ្ឌនជាតានន្តិអាទិវចនេន អាការមត្តមេវ ទស្សិតំ, ខន្ធកេ អាគតាយេវ បនេត្ថ កម្មវាចា បមាណំ. ឋបេត្វា ថុល្លវជ្ជំ ឋបេត្វា គិហិបដិសំយុត្តន្តិ. ឯត្ថ បន ថុល្លវជ្ជន្តិ ថូល្លវជ្ជំ បារាជិកញ្ចេវ សង្ឃាទិសេសញ្ច. គិហិបដិសំយុត្តន្តិ គិហីនំ ហីនេន ខុំសនវម្ភនធម្មិកបដិស្សវេសុ អាបន្នា អាបត្តិ. អធិករណានន្តិ ឥធ អាបត្តាធិករណមេវ វេទិតព្ពំ. កិច្ចាធិករណស្ស បន វសេន ឥធ ន កិញ្ចិ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ន វុត្តំ, សម្មុខាវិនយេនេវ បនស្ស វូបសមោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

៥៤. ឆយិមេ, អានន្ទ, ធម្មា សារណីយាតិ ហេដ្ឋា កលហវសេន សុត្តំ អារទ្ធំ, ឧបរិ សារណីយធម្មា អាគតា. ឥតិ យថានុសន្ធិនាវ ទេសនា គតា ហោតិ. ហេដ្ឋា កោសម្ពិយសុត្តេ (ម. និ. ១.៤៩៨-៥០០) បន សោតាបត្តិមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ កថិតា, ឥមស្មិំ សុត្តេ សោតាបត្តិផលសម្មាទិដ្ឋិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អណុន្តិ អប្បសាវជ្ជំ. ថូលន្តិ មហាសាវជ្ជំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

សាមគាមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.