២. បញ្ចត្តយសុត្តវណ្ណនា

២១. ឯវំ មេ សុតន្តិ បញ្ចត្តយសុត្តំ. តត្ថ ឯកេតិ ឯកច្ចេ. សមណព្រាហ្មណាតិ បរិព្ពជុបគតភាវេន សមណា ជាតិយា ព្រាហ្មណា, លោកេន វា សមណាតិ ច ព្រាហ្មណាតិ ច ឯវំ សម្មតា. អបរន្តំ កប្បេត្វា វិកប្បេត្វា គណ្ហន្តីតិ អបរន្តកប្បិកា. អបរន្តកប្បោ វា ឯតេសំ អត្ថីតិបិ អបរន្តកប្បិកា. ឯត្ថ ច អន្តោតិ ‘‘សក្កាយោ ខោ, អាវុសោ, ឯកោ អន្តោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៦.៦១) វិយ ឥធ កោដ្ឋាសោ អធិប្បេតោ. កប្បោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិយោ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘កប្បោតិ ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កប្បា តណ្ហាកប្បោ ច ទិដ្ឋិកប្បោ ចា’’តិ. តស្មា តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន អនាគតំ ខន្ធកោដ្ឋាសំ កប្បេត្វា ឋិតាតិ អបរន្តកប្បិកាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តេសំ ឯវំ អបរន្តំ កប្បេត្វា ឋិតានំ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនវសេន អបរន្តមេវ អនុគតា ទិដ្ឋីតិ អបរន្តានុទិដ្ឋិនោ. តេ ឯវំទិដ្ឋិនោ តំ អបរន្តំ អារព្ភ អាគម្ម បដិច្ច អញ្ញម្បិ ជនំ ទិដ្ឋិគតិកំ ករោន្តា អនេកវិហិតានិ អធិវុត្តិបទានិ អភិវទន្តិ. អនេកវិហិតានីតិ អនេកវិធានិ. អធិវុត្តិបទានីតិ អធិវចនបទានិ. អថ វា ភូតមត្ថំ អធិភវិត្វា យថាសភាវតោ អគ្គហេត្វា វត្តនតោ អធិវុត្តិយោតិ ទិដ្ឋិយោ វុច្ចន្តិ, អធិវុត្តីនំ បទានិ អធិវុត្តិបទានិ, ទិដ្ឋិទីបកានិ វចនានីតិ អត្ថោ.

សញ្ញីតិ សញ្ញាសមង្គី. អរោគោតិ និច្ចោ. ឥត្ថេកេតិ ឥត្ថំ ឯកេ, ឯវមេកេតិ អត្ថោ. ឥមិនា សោឡស សញ្ញីវាទា កថិតា, អសញ្ញីតិ ឥមិនា អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា, នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ ឥមិនា អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា, សតោ វា បន សត្តស្សាតិ ឥមិនា សត្ត ឧច្ឆេទវាទា. តត្ថ សតោតិ វិជ្ជមានស្ស. ឧច្ឆេទន្តិ ឧបច្ឆេទំ. វិនាសន្តិ អទស្សនំ. វិភវន្តិ ភវវិគមំ. សព្ពានេតានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានេវ. ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ វាតិ ឥមិនា បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទា កថិតា. តត្ថ ទិដ្ឋធម្មោតិ បច្ចក្ខធម្មោ វុច្ចតិ, តត្ថ តត្ថ បដិលទ្ធអត្តភាវស្សេតំ អធិវចនំ. ទិដ្ឋធម្មេ និព្ពានំ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ, ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ទុក្ខវូបសមន្តិ អត្ថោ. សន្តំ វាតិ សញ្ញីតិអាទិវសេន តីហាការេហិ សន្តំ. តីណិ ហោន្តីតិ សញ្ញី អត្តាតិអាទីនិ សន្តអត្តវសេន ឯកំ, ឥតរានិ ទ្វេតិ ឯវំ តីណិ.

២២. រូបិំ វាតិ ករជរូបេន វា កសិណរូបេន វា រូបិំ. តត្ថ លាភី កសិណរូបំ អត្តាតិ គណ្ហាតិ, តក្កី ឧភោបិ រូបានិ គណ្ហាតិយេវ. អរូបិន្តិ អរូបសមាបត្តិនិមិត្តំ វា, ឋបេត្វា សញ្ញាក្ខន្ធំ សេសអរូបធម្មេ វា អត្តាតិ បញ្ញបេន្តា លាភិនោបិ តក្កិកាបិ ឯវំ បញ្ញបេន្តិ. តតិយទិដ្ឋិ បន មិស្សកគាហវសេន បវត្តា, ចតុត្ថា តក្កគាហេនេវ. ទុតិយចតុក្កេ បឋមទិដ្ឋិ សមាបន្នកវារេន កថិតា, ទុតិយទិដ្ឋិ អសមាបន្នកវារេន, តតិយទិដ្ឋិ សុប្បមត្តេន វា សរាវមត្តេន វា កសិណបរិកម្មវសេន, ចតុត្ថទិដ្ឋិ វិបុលកសិណវសេន កថិតាតិ វេទិតព្ពា.

ឯតំ វា បនេកេសំ ឧបាតិវត្តតន្តិ សញ្ញីតិបទេន សង្ខេបតោ វុត្តំ សញ្ញាសត្តកំ អតិក្កន្តានន្តិ អត្ថោ. អបរេ អដ្ឋកន្តិ វទន្តិ. តទុភយំ បរតោ អាវិភវិស្សតិ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – កេចិ ហិ ឯតា សត្ត វា អដ្ឋ វា សញ្ញា សមតិក្កមិតុំ សក្កោន្តិ, កេចិ បន ន សក្កោន្តិ. តត្ថ យេ សក្កោន្តិ, តេវ គហិតា. តេសំ បន ឯកេសំ ឧបាតិវត្តតំ អតិក្កមិតុំ សក្កោន្តានំ យថាបិ នាម គង្គំ ឧត្តិណ្ណេសុ មនុស្សេសុ ឯកោ ទីឃវាបិំ គន្ត្វា តិដ្ឋេយ្យ, ឯកោ តតោ បរំ មហាគាមំ; ឯវមេវ ឯកេ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ អប្បមាណំ អានេញ្ជន្តិ វត្វា តិដ្ឋន្តិ, ឯកេ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ. តត្ថ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ តាវ ទស្សេតុំ វិញ្ញាណកសិណមេកេតិ វុត្តំ. បរតោ ‘‘អាកិញ្ចញ្ញាយតនមេកេ’’តិ វក្ខតិ. តយិទន្តិ តំ ឥទំ ទិដ្ឋិគតញ្ច ទិដ្ឋិបច្ចយញ្ច ទិដ្ឋារម្មណញ្ច. តថាគតោ អភិជានាតីតិ. ឥមិនា បច្ចយេន ឥទំ នាម ទស្សនំ គហិតន្តិ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន ជានាតិ.

ឥទានិ តទេវ វិត្ថារេន្តោ យេ ខោ តេ ភោន្តោតិអាទិមាហ. យា វា បន ឯតាសំ សញ្ញានន្តិ យា វា បន ឯតាសំ ‘‘យទិ រូបសញ្ញាន’’ន្តិ ឯវំ វុត្តសញ្ញានំ. បរិសុទ្ធាតិ និរុបក្កិលេសា. បរមាតិ ឧត្តមា. អគ្គាតិ សេដ្ឋា. អនុត្តរិយា អក្ខាយតីតិ អសទិសា កថីយតិ. យទិ រូបសញ្ញានន្តិ ឥមិនា ចតស្សោ រូបាវចរសញ្ញា កថិតា. យទិ អរូបសញ្ញានន្តិ ឥមិនា អាកាសានញ្ចាយតនវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា. ឥតរេហិ បន ទ្វីហិ បទេហិ សមាបន្នកវារោ ច អសមាបន្នកវារោ ច កថិតោតិ ឯវមេតា កោដ្ឋាសតោ អដ្ឋ, អត្ថតោ បន សត្ត សញ្ញា ហោន្តិ. សមាបន្នកវារោ ហិ បុរិមាហិ ឆហិសង្គហិតោយេវ. តយិទំ សង្ខតន្តិ តំ ឥទំ សព្ពម្បិ សញ្ញាគតំ សទ្ធិំ ទិដ្ឋិគតេន សង្ខតំ បច្ចយេហិ សមាគន្ត្វា កតំ. ឱឡារិកន្តិ សង្ខតត្តាវ ឱឡារិកំ. អត្ថិ ខោ បន សង្ខារានំ និរោធោតិ ឯតេសំ បន សង្ខតន្តិ វុត្តានំ សង្ខារានំ និរោធសង្ខាតំ និព្ពានំ នាម អត្ថិ. អត្ថេតន្តិ ឥតិ វិទិត្វាតិ តំ ខោ បន និព្ពានំ ‘‘អត្ថិ ឯត’’ន្តិ ឯវំ ជានិត្វា. តស្ស និស្សរណទស្សាវីតិ តស្ស សង្ខតស្ស និស្សរណទស្សី និព្ពានទស្សី. តថាគតោ តទុបាតិវត្តោតិ តំ សង្ខតំ អតិក្កន្តោ សមតិក្កន្តោតិ អត្ថោ.

២៣. តត្រាតិ តេសុ អដ្ឋសុ អសញ្ញីវាទេសុ. រូបិំ វាតិអាទីនិ សញ្ញីវាទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. អយញ្ច យស្មា អសញ្ញីវាទោ, តស្មា ឥធ ទុតិយចតុក្កំ ន វុត្តំ. បដិក្កោសន្តីតិ បដិពាហន្តិ បដិសេធេន្តិ. សញ្ញា រោគោតិអាទីសុ អាពាធដ្ឋេន រោគោ, សទោសដ្ឋេន គណ្ឌោ, អនុបវិដ្ឋដ្ឋេន សល្លំ. អាគតិំ វា គតិំ វាតិអាទីសុ បដិសន្ធិវសេន អាគតិំ, ចុតិវសេន គតិំ, ចវនវសេន ចុតិំ, ឧបបជ្ជនវសេន ឧបបត្តិំ, បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជិត្វា អបរាបរំ វឌ្ឍនវសេន វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ. កាមញ្ច ចតុវោការភវេ រូបំ វិនាបិ វិញ្ញាណស្ស បវត្តិ អត្ថិ, សេសេ បន តយោ ខន្ធេ វិនា នត្ថិ. អយំ បន បញ្ហោ បញ្ចវោការភវវសេន កថិតោ. បញ្ចវោការេ ហិ ឯត្តកេ ខន្ធេ វិនា វិញ្ញាណស្ស បវត្តិ នាម នត្ថិ. វិតណ្ឌវាទី បនេត្ថ ‘‘អញ្ញត្រ រូបាតិអាទិវចនតោ អរូបភវេបិ រូបំ, អសញ្ញាភវេ ច វិញ្ញាណំ អត្ថិ, តថា និរោធសមាបន្នស្សា’’តិ វទតិ. សោ វត្តព្ពោ – ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ ចេ អត្ថំ បដិពាហសិ, អាគតិំ វាតិអាទិវចនតោ តំ វិញ្ញាណំ បក្ខិទ្វិបទចតុប្បទា វិយ ឧប្បតិត្វាបិ គច្ឆតិ, បទសាបិ គច្ឆតិ, គោវិសាណវល្លិអាទីនិ វិយ ច វឌ្ឍតីតិ អាបជ្ជតិ. យេ ច ភគវតា អនេកសតេសុ សុត្តេសុ តយោ ភវា វុត្តា, តេ អរូបភវស្ស អភាវា ទ្វេវ អាបជ្ជន្តិ. តស្មា មា ឯវំ អវច, យថា វុត្តមត្ថំ ធារេហីតិ.

២៤. តត្រាតិ អដ្ឋសុ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទេសុ ភុម្មំ. ឥធាបិ រូបិំ វាតិអាទីនិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. អសញ្ញា សម្មោហោតិ និស្សញ្ញភាវោ នាមេស សម្មោហដ្ឋានំ. យោ ហិ កិញ្ចិ ន ជានាតិ, តំ អសញ្ញី ឯសោតិ វទន្តិ. ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពសង្ខារមត្តេនាតិ ទិដ្ឋវិញ្ញាតព្ពមត្តេន សុតវិញ្ញាតព្ពមត្តេន មុតវិញ្ញាតព្ពមត្តេន. ឯត្ថ ច វិជានាតីតិ វិញ្ញាតព្ពំ, ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពមត្តេន បញ្ចទ្វារិកសញ្ញាបវត្តិមត្តេនាតិ អយញ្ហិ ឯត្ថ អត្ថោ. សង្ខារមត្តេនាតិ ឱឡារិកសង្ខារបវត្តិមត្តេនាតិ អត្ថោ. ឯតស្ស អាយតនស្សាតិ ឯតស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្ស. ឧបសម្បទន្តិ បដិលាភំ. ព្យសនំ ហេតន្តិ វិនាសោ ហេស, វុដ្ឋានំ ហេតន្តិ អត្ថោ. បញ្ចទ្វារិកសញ្ញាបវត្តញ្ហិ ឱឡារិកសង្ខារបវត្តំ វា អប្បវត្តំ កត្វា តំ សមាបជ្ជិតព្ពំ. តស្ស បន បវត្តេន តតោ វុដ្ឋានំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. សង្ខារសមាបត្តិបត្តព្ពមក្ខាយតីតិ ឱឡារិកសង្ខារបវត្តិយា បត្តព្ពន្តិ ន អក្ខាយតិ. សង្ខារាវសេសសមាបត្តិបត្តព្ពន្តិ សង្ខារានំយេវ អវសេសា ភាវនាវសេន សព្ពសុខុមភាវំ បត្តា សង្ខារា, តេសំ បវត្តិយា ឯតំ បត្តព្ពន្តិ អត្ថោ. ឯវរូបេសុ ហិ សង្ខារេសុ បវត្តេសុ ឯតំ បត្តព្ពំ នាម ហោតិ. តយិទន្តិ តំ ឥទំ ឯតំ សុខុមម្បិ សមានំ សង្ខតំ សង្ខតត្តា ច ឱឡារិកំ.

២៥. តត្រាតិ សត្តសុ ឧច្ឆេទវាទេសុ ភុម្មំ. ឧទ្ធំ សរន្តិ ឧទ្ធំ វុច្ចតិ អនាគតសំសារវាទោ, អនាគតំ សំសារវាទំ សរន្តីតិ អត្ថោ. អាសត្តិំយេវ អភិវទន្តិ លគ្គនកំយេវ វទន្តិ. ‘‘អាសត្ត’’ន្តិបិ បាឋោ, តណ្ហំយេវ វទន្តីតិ អត្ថោ. ឥតិ បេច្ច ភវិស្សាមាតិ ឯវំ បេច្ច ភវិស្សាម. ខត្តិយា ភវិស្សាម, ព្រាហ្មណា ភវិស្សាមាតិ ឯវមេត្ថ នយោ នេតព្ពោ. វាណិជូបមា មញ្ញេតិ វាណិជូបមា វិយ វាណិជបដិភាគា វាណិជសទិសា មយ្ហំ ឧបដ្ឋហន្តិ. សក្កាយភយាតិ សក្កាយស្ស ភយា. តេ ហិ យថេវ ‘‘ចត្តារោ ខោ, មហារាជ, អភយស្ស ភាយន្តិ. កតមេ ចត្តារោ? គណ្ឌុប្បាទោ ខោ, មហារាជ, ភយា បថវិំ ន ខាទតិ ‘មា បថវី ខិយី’តិ, កោន្តោ ខោ, មហារាជ, ឯកបាទេន តិដ្ឋតិ ‘មា បថវី ឱសីទី’តិ, កិកី ខោ, មហារាជ, ឧត្តានា សេតិ ‘មា អម្ភា ឧន្ទ្រិយី’តិ, ព្រាហ្មណធម្មិកោ ខោ, មហារាជ, ព្រហ្មចរិយំ ន ចរតិ ‘មា លោកោ ឧច្ឆិជ្ជី’តិ ឥមេ ចត្តារោ អភយស្ស ភាយន្តិ, ឯវំ សក្កាយស្ស ភាយន្តិ’’. សក្កាយបរិជេគុច្ឆាតិ តមេវ តេភូមកសង្ខាតំ សក្កាយំ បរិជិគុច្ឆមានា. សា គទ្ទុលពទ្ធោតិ ទណ្ឌកេ រជ្ជុំ បវេសេត្វា ពទ្ធសុនខោ. ឯវមេវិមេតិ ឯត្ថ ទឡ្ហត្ថម្ភោ វិយ ខីលោ វិយ ច តេភូមកធម្មសង្ខាតោ សក្កាយោ ទដ្ឋព្ពោ, សា វិយ ទិដ្ឋិគតិកោ, ទណ្ឌកោ វិយ ទិដ្ឋិ, រជ្ជុ វិយ តណ្ហា, គទ្ទុលេន ពន្ធិត្វា ថម្ភេ វា ខីលេ វា ឧបនិពទ្ធសុនខស្ស អត្តនោ ធម្មតាយ ឆិន្ទិត្វា គន្តុំ អសមត្ថស្ស អនុបរិធាវនំ វិយ ទិដ្ឋិគតិកស្ស ទិដ្ឋិទណ្ឌកេ បវេសិតាយ តណ្ហារជ្ជុយា ពន្ធិត្វា សក្កាយេ ឧបនិពទ្ធស្ស អនុបរិធាវនំ វេទិតព្ពំ.

២៦. ឥមានេវ បញ្ចាយតនានីតិ ឥមានេវ បញ្ច ការណានិ. ឥតិ មាតិកំ ឋបេន្តេនបិ បញ្ចេវ ឋបិតានិ, និគមេន្តេនបិ បញ្ចេវ និគមិតានិ, ភាជេន្តេន បន ចត្តារិ ភាជិតានិ. ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ កុហិំ បវិដ្ឋន្តិ. ឯកត្តនានត្តវសេន ទ្វីសុ បទេសុ បវិដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ.

២៧. ឯវញ្ច ចតុចត្តាលីស អបរន្តកប្បិកេ ទស្សេត្វា ឥទានិ អដ្ឋារស បុព្ពន្តកប្បិកេ ទស្សេតុំ សន្តិ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ អតីតកោដ្ឋាសសង្ខាតំ បុព្ពន្តំ កប្បេត្វា វិកប្បេត្វា គណ្ហន្តីតិ បុព្ពន្តកប្បិកា. បុព្ពន្តកប្បោ វា ឯតេសំ អត្ថីតិ បុព្ពន្តកប្បិកា. ឯវំ សេសម្បិ បុព្ពេ វុត្តប្បការំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចាតិ រូបាទីសុ អញ្ញតរំ អត្តាតិ ច លោកោតិ ច គហេត្វា សស្សតោ អមរោ និច្ចោ ធុវោតិ អភិវទន្តិ. យថាហ ‘‘រូបំ អត្តា ចេវ លោកោ ច សស្សតោ ចាតិ អត្តានញ្ច លោកញ្ច បញ្ញបេន្តី’’តិ វិត្ថារោ. អសស្សតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច បឋមវាទេន ចត្តារោ សស្សតវាទា វុត្តា, ទុតិយវាទេន សត្ត ឧច្ឆេទវាទា.

ននុ ចេតេ ហេដ្ឋា អាគតា, ឥធ កស្មា បុន គហិតាតិ. ហេដ្ឋា តត្ថ តត្ថ មតោ តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជតីតិ ទស្សនត្ថំ អាគតា. ឥធ បន បុព្ពេនិវាសលាភី ទិដ្ឋិគតិកោ អតីតំ បស្សតិ, ន អនាគតំ, តស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘បុព្ពន្តតោ អាគតោ អត្តា ឥធេវ ឧច្ឆិជ្ជតិ, ឥតោ បរំ ន គច្ឆតី’’តិ ឥមស្សត្ថស្ស ទស្សនត្ថំ គហិតា. តតិយវាទេន ចត្តារោ ឯកច្ចសស្សតវាទា វុត្តា, ចតុត្ថវាទេន ចត្តារោ អមរាវិក្ខេបិកា វុត្តា. អន្តវាតិ សបរិយន្តោ បរិច្ឆិន្នោ បរិវដុមោ. អវឌ្ឍិតកសិណស្ស តំ កសិណំ អត្តាតិ ច លោកោតិ ច គហេត្វា ឯវំ ហោតិ. ទុតិយវាទោ វឌ្ឍិតកសិណស្ស វសេន វុត្តោ, តតិយវាទោ តិរិយំ វឌ្ឍេត្វា ឧទ្ធមធោ អវឌ្ឍិតកសិណស្ស, ចតុត្ថវាទោ តក្កិវសេន វុត្តោ. អនន្តរចតុក្កំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

ឯកន្តសុខីតិ និរន្តរសុខី. អយំ ទិដ្ឋិ លាភីជាតិស្សរតក្កីនំ វសេន ឧប្បជ្ជតិ. លាភិនោ ហិ បុព្ពេនិវាសញាណេន ខត្តិយាទិកុលេ ឯកន្តសុខមេវ អត្តនោ ជាតិំ អនុស្សរន្តស្ស ឯវំ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ. តថា ជាតិស្សរស្ស បច្ចុប្បន្នំ សុខមនុភវតោ អតីតាសុ សត្តសុ ជាតីសុ តាទិសមេវ អត្តភាវំ អនុស្សរន្តស្ស. តក្កិស្ស បន ឥធ សុខសមង្គិនោ ‘‘អតីតេបាហំ ឯវមេវ អហោសិ’’ន្តិ តក្កេនេវ ឧប្បជ្ជតិ.

ឯកន្តទុក្ខីតិ អយំ ទិដ្ឋិ លាភិនោ នុប្បជ្ជតិ. សោ ហិ ឯកន្តេនេវ ឥធ ឈានសុខេន សុខី ហោតិ. ឥធ ទុក្ខេន ផុដ្ឋស្ស បន ជាតិស្សរស្ស តក្កិស្សេវ ច សា ឧប្បជ្ជតិ. តតិយា ឥធ វោកិណ្ណសុខទុក្ខានំ សព្ពេសម្បិ តេសំ ឧប្បជ្ជតិ, តថា ចតុត្ថា ទិដ្ឋិ. លាភិនោ ហិ ឥទានិ ចតុត្ថជ្ឈានវសេន អទុក្ខមសុខស្ស, បុព្ពេ ចតុត្ថជ្ឈានិកមេវ ព្រហ្មលោកំ អនុស្សរន្តស្ស. ជាតិស្សរស្សាបិ បច្ចុប្បន្នេ មជ្ឈត្តស្ស, អនុស្សរន្តស្សាបិ មជ្ឈត្តភូតដ្ឋានមេវ អនុស្សរន្តស្ស, តក្កិនោបិ បច្ចុប្បន្នេ មជ្ឈត្តស្ស, អតីតេបិ ឯវំ ភវិស្សតីតិ តក្កេនេវ គណ្ហន្តស្ស ឯសា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ. ឯត្តាវតា ចត្តារោ សស្សតវាទា, ចត្តារោ ឯកច្ចសស្សតិកា, ចត្តារោ អន្តានន្តិកា, ចត្តារោ អមរាវិក្ខេបិកា, ទ្វេ អធិច្ច-សមុប្បន្និកាតិ អដ្ឋារសបិ បុព្ពន្តកប្បិកា កថិតា ហោន្តិ.

២៨. ឥទានិ ទិដ្ឋុទ្ធារំ ឧទ្ធរន្តោ តត្រ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ បច្ចត្តំយេវ ញាណន្តិ បច្ចក្ខញាណំ. បរិសុទ្ធន្តិ និរុបក្កិលេសំ. បរិយោទាតន្តិ បភស្សរំ. សព្ពបទេហិ វិបស្សនាញាណំយេវ កថិតំ. សទ្ធាទយោ ហិ បញ្ច ធម្មា ពាហិរសមយស្មិម្បិ ហោន្តិ, វិបស្សនាញាណំ សាសនស្មិំយេវ. តត្ថ ញាណភាគមត្តមេវ បរិយោទបេន្តីតិ មយមិទំ ជានាមាតិ ឯវំ តត្ថ ញាណកោដ្ឋាសំ ឱតារេន្តិយេវ. ឧបាទានមក្ខាយតីតិ ន តំ ញាណំ, មិច្ឆាទស្សនំ នាមេតំ, តស្មា តទបិ តេសំ ភវន្តានំ ទិដ្ឋុបាទានំ អក្ខាយតីតិ អត្ថោ. អថាបិ តំ ជាននមត្តលក្ខណត្តា ញាណភាគមត្តមេវ, តថាបិ តស្ស ទស្សនស្ស អនុបាតិវត្តនតោ ឧបាទានបច្ចយតោ ច ឧបាទានមេវ. តទុបាតិវត្តោតិ តំ ទិដ្ឋិំ អតិក្កន្តោ. ឯត្តាវតា ចត្តារោ សស្សតវាទា, ចត្តារោ ឯកច្ចសស្សតិកា, ចត្តារោ អន្តានន្តិកា, ចត្តារោ អមរាវិក្ខេបិកា, ទ្វេ អធិច្ចសមុប្បន្និកា, សោឡស សញ្ញីវាទា, អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា, អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា, សត្ត ឧច្ឆេទវាទា, បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ ព្រហ្មជាលេ អាគតា ទ្វាសដ្ឋិបិ ទិដ្ឋិយោ កថិតា ហោន្តិ. ព្រហ្មជាលេ បន កថិតេ ឥទំ សុត្តំ អកថិតមេវ ហោតិ. កស្មា? ឥធ តតោ អតិរេកាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា អាគតត្តា. ឥមស្មិំ បន កថិតេ ព្រហ្មជាលំ កថិតមេវ ហោតិ.

៣០. ឥទានិ ឥមា ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ឧប្បជ្ជមានា សក្កាយទិដ្ឋិបមុខេនេវ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ទស្សេតុំ ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោតិអាទិមាហ. តត្ថ បដិនិស្សគ្គាតិ បរិច្ចាគេន. កាមសំយោជនានំ អនធិដ្ឋានាតិ បញ្ចកាមគុណតណ្ហានំ និស្សដ្ឋត្តា. បវិវេកំ បីតិន្តិ សប្បីតិកជ្ឈានទ្វយបីតិំ. និរុជ្ឈតីតិ ឈាននិរោធេន និរុជ្ឈតិ. សមាបត្តិតោ បន វុដ្ឋិតស្ស និរុទ្ធា នាម ហោតិ. យថេវ ហិ ‘‘អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ និរោធា ឧប្បជ្ជតិ និរាមិសំ សុខំ, និរាមិសសុខស្ស និរោធា ឧប្បជ្ជតិ អទុក្ខមសុខា វេទនា’’តិ ឯត្ថ ន អយមត្ថោ ហោតិ – ចតុត្ថជ្ឈាននិរោធា តតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ. អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – ចតុត្ថជ្ឈានា វុដ្ឋាយ តតិយំ ឈានំ សមាបជ្ជតិ, តតិយជ្ឈានា វុដ្ឋាយ ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបជ្ជតីតិ, ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. ឧប្បជ្ជតិ ទោមនស្សន្តិ ហីនជ្ឈានបរិយាទានកទោមនស្សំ. សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតចិត្តស្ស បន កម្មនីយភាវោ កថិតោ.

បវិវេកា បីតីតិ សា ឯវ ឈានទ្វយបីតិ. យំ ឆាយា ជហតីតិ យំ ឋានំ ឆាយា ជហតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យស្មិំ ឋានេ ឆាយា អត្ថិ, តស្មិំ អាតបោ នត្ថិ. យស្មិំ អាតបោ អត្ថិ, តស្មិំ ឆាយា នត្ថីតិ.

៣១. និរាមិសំ សុខន្តិ តតិយជ្ឈានសុខំ.

៣២. អទុក្ខមសុខន្តិ ចតុត្ថជ្ឈានវេទនំ.

៣៣. អនុបាទានោហមស្មីតិ និគ្គហណោ អហមស្មិ. និព្ពានសប្បាយន្តិ និព្ពានស្ស សប្បាយំ ឧបការភូតំ. ននុ ច មគ្គទស្សនំ នាម សព្ពត្ថ និកន្តិយា សុក្ខាបិតាយ ឧប្បជ្ជតិ, កថមេតំ និព្ពានស្ស ឧបការបដិបទា នាម ជាតន្តិ, សព្ពត្ថ អនុបាទិយនវសេន អគ្គណ្ហនវសេន ឧបការបដិបទា នាម ជាតំ. អភិវទតីតិ អភិមានេន ឧបវទតិ. បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិន្តិ អដ្ឋារសវិធម្បិ បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិំ. អបរន្តានុទិដ្ឋិន្តិ ចតុចត្តារីសវិធម្បិ អបរន្តានុទិដ្ឋិំ. ឧបាទានមក្ខាយតីតិ អហមស្មីតិ គហណស្ស សក្កាយទិដ្ឋិបរិយាបន្នត្តា ទិដ្ឋុបាទានំ អក្ខាយតិ.

សន្តិវរបទន្តិ វូបសន្តកិលេសត្តា សន្តំ ឧត្តមបទំ. ឆន្នំ ផស្សាយតនានន្តិ ភគវតា ‘‘យត្ថ ចក្ខុ ច និរុជ្ឈតិ រូបសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ សោ អាយតនោ វេទិតព្ពោ’’តិ ឯត្ថ ទ្វិន្នំ អាយតនានំ បដិក្ខេបេន និព្ពានំ ទស្សិតំ.

‘‘យត្ថ អាបោ ច បថវី, តេជោ វាយោ ន គាធតិ;

អតោ សរា និវត្តន្តិ, ឯត្ថ វដ្ដំ ន វត្តតិ;

ឯត្ថ នាមញ្ច រូបញ្ច, អសេសំ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ. (សំ. និ. ១.២៧) –

ឯត្ថ បន សង្ខារបដិក្ខេបេន និព្ពានំ ទស្សិតំ.

‘‘កត្ថ អាបោ ច បថវី, តេជោ វាយោ ន គាធតិ;

កត្ថ ទីឃញ្ច រស្សញ្ច, អណុំ ថូលំ សុភាសុភំ;

កត្ថ នាមញ្ច រូបញ្ច, អសេសំ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ. (ទី. និ. ១.៤៩៨);

តត្រ វេយ្យាករណំ ភវតិ –

‘‘វិញ្ញាណំ អនិទស្សនំ, អនន្តំ សព្ពតោ បភ’’ន្តិ –

ឯត្ថ សង្ខារបដិក្ខេបេន និព្ពានំ ទស្សិតំ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ ឆអាយតនបដិក្ខេបេន ទស្សិតំ. អញ្ញត្ថ ច អនុបាទាវិមោក្ខោតិ និព្ពានមេវ ទស្សិតំ, ឥធ បន អរហត្តផលសមាបត្តិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

បញ្ចត្តយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.