១. ទេវទហសុត្តវណ្ណនា

១. ឯវំ មេ សុតន្តិ ទេវទហសុត្តំ. តត្ថ ទេវទហំ នាមាតិ ទេវា វុច្ចន្តិ រាជានោ, តត្ថ ច សក្យរាជូនំ មង្គលបោក្ខរណី អហោសិ បាសាទិកា អារក្ខសម្បន្នា, សា ទេវានំ ទហត្តា ‘‘ទេវទហ’’ន្តិ បញ្ញាយិត្ថ. តទុបាទាយ សោបិ និគមោ ទេវទហន្ត្វេវ សង្ខំ គតោ. ភគវា តំ និគមំ និស្សាយ លុម្ពិនិវនេ វិហរតិ. សព្ពំ តំ បុព្ពេកតហេតូតិ បុព្ពេ កតកម្មបច្ចយា. ឥមិនា កម្មវេទនញ្ច កិរិយវេទនញ្ច បដិក្ខិបិត្វា ឯកំ វិបាកវេទនមេវ សម្បដិច្ឆន្តីតិ ទស្សេតិ. ឯវំ វាទិនោ, ភិក្ខវេ, និគណ្ឋាតិ ឥមិនា បុព្ពេ អនិយមេត្វា វុត្តំ និយមេត្វា ទស្សេតិ.

អហុវម្ហេវ មយន្តិ ឥទំ ភគវា តេសំ អជាននភាវំ ជានន្តោវ កេវលំ កលិសាសនំ អារោបេតុកាមោ បុច្ឆតិ. យេ ហិ ‘‘មយំ អហុវម្ហា’’តិបិ ន ជានន្តិ, តេ កថំ កម្មស្ស កតភាវំ វា អកតភាវំ វា ជានិស្សន្តិ. ឧត្តរិបុច្ឆាយបិ ឯសេវ នយោ.

២. ឯវំ សន្តេតិ ចូឡទុក្ខក្ខន្ធេ (ម. និ. ១.១៧៩-១៨០) មហានិគណ្ឋស្ស វចនេ សច្ចេ សន្តេតិ អត្ថោ, ឥធ បន ឯត្តកស្ស ឋានស្ស តុម្ហាកំ អជាននភាវេ សន្តេតិ អត្ថោ. ន កល្លន្តិ ន យុត្តំ.

៣. គាឡ្ហូបលេបនេនាតិ ពហលូបលេបនេន, បុនប្បុនំ វិសរញ្ជិតេន, ន បន ខលិយា លិត្តេន វិយ. ឯសនិយាតិ ឯសនិសលាកាយ អន្តមសោ នន្តកវដ្ដិយាបិ. ឯសេយ្យាតិ គម្ភីរំ វា ឧត្តានំ វាតិ វីមំសេយ្យ. អគទង្គារន្តិ ឈាមហរីតកស្ស វា អាមលកស្ស វា ចុណ្ណំ. ឱទហេយ្យាតិ បក្ខិបេយ្យ. អរោគោតិអាទិ មាគណ្ឌិយសុត្តេ (ម. និ. ២.២១៣) វុត្តមេវ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ, សល្លេន វិទ្ធស្ស ហិ វិទ្ធកាលេ វេទនាយ បាកដកាលោ វិយ ឥមេសំ ‘‘មយំ បុព្ពេ អហុវម្ហា វា នោ វា, បាបកម្មំ អករម្ហា វា នោ វា, ឯវរូបំ វា បាបំ ករម្ហា’’តិ ជាននកាលោ សិយា. វណមុខស្ស បរិកន្តនាទីសុ ចតូសុ កាលេសុ វេទនាយ បាកដកាលោ វិយ ‘‘ឯត្តកំ វា នោ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ, ឯត្តកេ វា និជ្ជិណ្ណេ សព្ពមេវ ទុក្ខំ និជ្ជិណ្ណំ ភវិស្សតិ, សុទ្ធន្តេ បតិដ្ឋិតា នាម ភវិស្សាមា’’តិ ជាននកាលោ សិយា. អបរភាគេ ផាសុភាវជាននកាលោ វិយ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ ជាននកាលោ សិយា. ឯវមេត្ថ ឯកាយ ឧបមាយ តយោ អត្ថា, ចតូហិ ឧបមាហិ ឯកោ អត្ថោ បរិទីបិតោ.

៤. ឥមេ បន តតោ ឯកម្បិ ន ជានន្តិ, វិរជ្ឈិត្វា គតេ សល្លេ អវិទ្ធោវ ‘‘វិទ្ធោសិ មយា’’តិ បច្ចត្ថិកស្ស វចនប្បមាណេនេវ ‘‘វិទ្ធោស្មី’’តិ សញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា ទុក្ខប្បត្តបុរិសោ វិយ កេវលំ មហានិគណ្ឋស្ស វចនប្បមាណេន សព្ពមេតំ សទ្ទហន្តា ឯវំ សល្លោបមាយ ភគវតា និគ្គហិតា បច្ចាហរិតុំ អសក្កោន្តា យថា នាម ទុព្ពលោ សុនខោ មិគំ ឧដ្ឋាបេត្វា សាមិកស្ស អភិមុខំ ករិត្វា អត្តនា ឱសក្កតិ, ឯវំ មហានិគណ្ឋស្ស មត្ថកេ វាទំ បក្ខិបន្តា និគណ្ឋោ, អាវុសោតិអាទីមាហំសុ.

៥. អថ នេ ភគវា សាចរិយកេ និគ្គណ្ហន្តោ បញ្ច ខោ ឥមេតិអាទិមាហ. តត្រាយស្មន្តានន្តិ តេសុ បញ្ចសុ ធម្មេសុ អាយស្មន្តានំ. កា អតីតំសេ សត្ថរិ សទ្ធាតិ អតីតំសវាទិម្ហិ សត្ថរិ កា សទ្ធា. យា អតីតវាទំ សទ្ទហន្តានំ តុម្ហាកំ មហានិគណ្ឋស្ស សទ្ធា, សា កតមា? កិំ ភូតត្ថា អភូតត្ថា, ភូតវិបាកា អភូតវិបាកាតិ បុច្ឆតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. សហធម្មិកន្តិ សហេតុកំ សការណំ. វាទបដិហារន្តិ បច្ចាគមនកវាទំ. ឯត្តាវតា តេសំ ‘‘អបនេថ សទ្ធំ, សព្ពទុព្ពលា ឯសា’’តិ សទ្ធាឆេទកវាទំ នាម ទស្សេតិ.

៦. អវិជ្ជា អញ្ញាណាតិ អវិជ្ជាយ អញ្ញាណេន. សម្មោហាតិ សម្មោហេន. វិបច្ចេថាតិ វិបរីតតោ សទ្ទហថ, វិបល្លាសគ្គាហំ វា គណ្ហថាតិ អត្ថោ.

៧. ទិដ្ឋធម្មវេទនីយន្តិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកទាយកំ. ឧបក្កមេនាតិ បយោគេន. បធានេនាតិ វីរិយេន. សម្បរាយវេទនីយន្តិ ទុតិយេ វា តតិយេ វា អត្តភាវេ វិបាកទាយកំ. សុខវេទនីយន្តិ ឥដ្ឋារម្មណវិបាកទាយកំ កុសលកម្មំ. វិបរីតំ ទុក្ខវេទនីយំ. បរិបក្កវេទនីយន្តិ បរិបក្កេ និប្ផន្នេ អត្តភាវេ វេទនីយំ, ទិដ្ឋធម្មវេទនីយស្សេវេតំ អធិវចនំ. អបរិបក្កវេទនីយន្តិ អបរិបក្កេ អត្តភាវេ វេទនីយំ, សម្បរាយវេទនីយស្សេវេតំ អធិវចនំ. ឯវំ សន្តេបិ អយមេត្ថ វិសេសោ – យំ បឋមវយេ កតំ បឋមវយេ វា មជ្ឈិមវយេ វា បច្ឆិមវយេ វា វិបាកំ ទេតិ, មជ្ឈិមវយេ កតំ មជ្ឈិមវយេ វា បច្ឆិមវយេ វា វិបាកំ ទេតិ, បច្ឆិមវយេ កតំ តត្ថេវ វិបាកំ ទេតិ, តំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ នាម. យំ បន សត្តទិវសព្ភន្តរេ វិបាកំ ទេតិ, តំ បរិបក្កវេទនីយំ នាម. តំ កុសលម្បិ ហោតិ អកុសលម្បិ.

តត្រិមានិ វត្ថូនិ – បុណ្ណោ នាម កិរ ទុគ្គតមនុស្សោ រាជគហេ សុមនសេដ្ឋិំ និស្សាយ វសតិ. តមេនំ ឯកទិវសំ នគរម្ហិ នក្ខត្តេ សង្ឃុដ្ឋេ សេដ្ឋិ អាហ – ‘‘សចេ អជ្ជ កសិស្សសិ, ទ្វេ ច គោណេ នង្គលញ្ច លភិស្សសិ. កិំ នក្ខត្តំ កីឡិស្សសិ, កសិស្សសី’’តិ. កិំ មេ នក្ខត្តេន, កសិស្សាមីតិ? តេន ហិ យេ គោណេ ឥច្ឆសិ, តេ គហេត្វា កសាហីតិ. សោ កសិតុំ គតោ. តំ ទិវសំ សារិបុត្តត្ថេរោ និរោធា វុដ្ឋាយ ‘‘កស្ស សង្គហំ ករោមី’’តិ? អាវជ្ជន្តោ បុណ្ណំ ទិស្វា បត្តចីវរំ អាទាយ តស្ស កសនដ្ឋានំ គតោ. បុណ្ណោ កសិំ ឋបេត្វា ថេរស្ស ទន្តកដ្ឋំ ទត្វា មុខោទកំ អទាសិ. ថេរោ សរីរំ បដិជគ្គិត្វា កម្មន្តស្ស អវិទូរេ និសីទិ ភត្តាភិហារំ ឱលោកេន្តោ. អថស្ស ភរិយំ ភត្តំ អាហរន្តិំ ទិស្វា អន្តរាមគ្គេយេវ អត្តានំ ទស្សេសិ.

សា សាមិកស្ស អាហដភត្តំ ថេរស្ស បត្តេ បក្ខិបិត្វា បុន គន្ត្វា អញ្ញំ ភត្តំ សម្បាទេត្វា ទិវា អគមាសិ. បុណ្ណោ ឯកវារំ កសិត្វា និសីទិ. សាបិ ភត្តំ គហេត្វា អាគច្ឆន្តី អាហ – ‘‘សាមិ បាតោវ តេ ភត្តំ អាហរិយិត្ថ, អន្តរាមគ្គេ បន សារិបុត្តត្ថេរំ ទិស្វា តំ តស្ស ទត្វា អញ្ញំ បចិត្វា អាហរន្តិយា មេ ឧស្សូរោ ជាតោ, មា កុជ្ឈិ សាមី’’តិ. ភទ្ទកំ តេ ភទ្ទេ កតំ, មយា ថេរស្ស បាតោវ ទន្តកដ្ឋញ្ច មុខោទកញ្ច ទិន្នំ, អម្ហាកំយេវានេន បិណ្ឌបាតោបិ បរិភុត្តោ, អជ្ជ ថេរេន កតសមណធម្មស្ស មយំ ភាគិនោ ជាតាតិ ចិត្តំ បសាទេសិ. ឯកវារំ កសិតដ្ឋានំ សុវណ្ណមេវ អហោសិ. សោ ភុញ្ជិត្វា កសិតដ្ឋានំ ឱលោកេន្តោ វិជ្ជោតមានំ ទិស្វា ឧដ្ឋាយ យដ្ឋិយា បហរិត្វា រត្តសុវណ្ណភាវំ ជានិត្វា ‘‘រញ្ញោ អកថេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន សក្កា’’តិ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា តំ សព្ពំ សកដេហិ អាហរាបេត្វា រាជង្គណេ រាសិំ ការេត្វា ‘‘កស្សិមស្មិំ នគរេ ឯត្តកំ សុវណ្ណំ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. កស្សចិ នត្ថីតិ ច វុត្តេ សេដ្ឋិដ្ឋានមស្ស អទាសិ. សោ បុណ្ណសេដ្ឋិ នាម ជាតោ.

អបរម្បិ វត្ថុ – តស្មិំយេវ រាជគហេ កាឡវេឡិយោ នាម ទុគ្គតោ អត្ថិ. តស្ស ភរិយា បណ្ណម្ពិលយាគុំ បចិ. មហាកស្សបត្ថេរោ និរោធា វុដ្ឋាយ ‘‘កស្ស សង្គហំ ករោមី’’តិ អាវជ្ជន្តោ តំ ទិស្វា គន្ត្វា គេហទ្វារេ អដ្ឋាសិ. សា បត្តំ គហេត្វា សព្ពំ តត្ថ បក្ខិបិត្វា ថេរស្ស អទាសិ, ថេរោ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថុ ឧបនាមេសិ. សត្ថា អត្តនោ យាបនមត្តំ គណ្ហិ, សេសំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ បហោសិ. កាឡវឡិយោបិ តំ ឋានំ បត្តោ ចូឡកំ លភិ. មហាកស្សបោ សត្ថារំ កាឡវឡិយស្ស វិបាកំ បុច្ឆិ. សត្ថា ‘‘ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ សេដ្ឋិច្ឆត្តំ លភិស្សតី’’តិ អាហ. កាឡវឡិយោ តំ កថំ សុត្វា គន្ត្វា ភរិយាយ អារោចេសិ.

តទា ច រាជា នគរំ អនុសញ្ចរន្តោ ពហិនគរេ ជីវសូលេ និសិន្នំ បុរិសំ អទ្ទស. បុរិសោ រាជានំ ទិស្វា ឧច្ចាសទ្ទំ អកាសិ ‘‘តុម្ហាកំ មេ ភុញ្ជនភត្តំ បហិណថ ទេវា’’តិ. រាជា ‘‘បេសេស្សាមី’’តិ វត្វា សាយមាសភត្តេ ឧបនីតេ សរិត្វា ‘‘ឥមំ ហរិតុំ សមត្ថំ ជានាថា’’តិ អាហ, នគរេ សហស្សភណ្ឌិកំ ចារេសុំ. តតិយវារេ កាឡវឡិយស្ស ភរិយា អគ្គហេសិ. អថ នំ រញ្ញោ ទស្សេសុំ, សា បុរិសវេសំ គហេត្វា បញ្ចាវុធសន្នទ្ធា ភត្តបាតិំ គហេត្វា នគរា និក្ខមិ. ពហិនគរេ តាលេ អធិវត្ថោ ទីឃតាលោ នាម យក្ខោ តំ រុក្ខមូលេន គច្ឆន្តិំ ទិស្វា ‘‘តិដ្ឋ តិដ្ឋ ភក្ខោសិ មេ’’តិ អាហ. នាហំ តវ ភក្ខោ, រាជទូតោ អហន្តិ. កត្ថ គច្ឆសីតិ. ជីវសូលេ និសិន្នស្ស បុរិសស្ស សន្តិកន្តិ. មមបិ ឯកំ សាសនំ ហរិតុំ សក្ខិស្សសីតិ. អាម សក្ខិស្សាមីតិ. ‘‘ទីឃតាលស្ស ភរិយា សុមនទេវរាជធីតា កាឡី បុត្តំ វិជាតា’’តិ អារោចេយ្យាសិ. ឥមស្មិំ តាលមូលេ សត្ត និធិកុម្ភិយោ អត្ថិ, តា ត្វំ គណ្ហេយ្យាសីតិ. សា ‘‘ទីឃតាលស្ស ភរិយា សុមនទេវរាជធីតា កាឡី បុត្តំ វិជាតា’’តិ ឧគ្ឃោសេន្តី អគមាសិ.

សុមនទេវោ យក្ខសមាគមេ និសិន្នោ សុត្វា ‘‘ឯកោ មនុស្សោ អម្ហាកំ បិយបវត្តិំ អាហរតិ, បក្កោសថ ន’’ន្តិ សាសនំ សុត្វា បសន្នោ ‘‘ឥមស្ស រុក្ខស្ស បរិមណ្ឌលច្ឆាយាយ ផរណដ្ឋានេ និធិកុម្ភិយោ តុយ្ហំ ទម្មី’’តិ អាហ. ជីវសូលេ និសិន្នបុរិសោ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា មុខបុញ្ឆនកាលេ ឥត្ថិផស្សោតិ ញត្វា ចូឡាយ ឌំសិ, សា អសិនា អត្តនោ ចូឡំ ឆិន្ទិត្វា រញ្ញោ សន្តិកំយេវ គតា. រាជា ភត្តភោជិតភាវោ កថំ ជានិតព្ពោតិ? ចូឡសញ្ញាយាតិ វត្វា រញ្ញោ អាចិក្ខិត្វា តំ ធនំ អាហរាបេសិ. រាជា អញ្ញស្ស ឯត្តកំ ធនំ នាម អត្ថីតិ. នត្ថិ ទេវាតិ. រាជា តស្សា បតិំ តស្មិំ នគរេ ធនសេដ្ឋិំ អកាសិ. មល្លិកាយបិ ទេវិយា វត្ថុ កថេតព្ពំ. ឥមានិ តាវ កុសលកម្មេ វត្ថូនិ.

នន្ទមាណវកោ បន ឧប្បលវណ្ណាយ ថេរិយា វិប្បដិបជ្ជិ, តស្ស មញ្ចតោ ឧដ្ឋាយ និក្ខមិត្វា គច្ឆន្តស្ស មហាបថវី ភិជ្ជិត្វា ឱកាសមទាសិ, តត្ថេវ មហានរកំ បវិដ្ឋោ. នន្ទោបិ គោឃាតកោ បណ្ណាស វស្សានិ គោឃាតកកម្មំ កត្វា ឯកទិវសំ ភោជនកាលេ មំសំ អលភន្តោ ឯកស្ស ជីវមានកគោណស្ស ជិវ្ហំ ឆិន្ទិត្វា អង្គារេសុ បចាបេត្វា ខាទិតុំ អារទ្ធោ. អថស្ស ជិវ្ហា មូលេ ឆិជ្ជិត្វា ភត្តបាតិយំយេវ បតិតា, សោ វិរវន្តោ កាលំ កត្វា និរយេ និព្ពត្តិ. នន្ទោបិ យក្ខោ អញ្ញេន យក្ខេន សទ្ធិំ អាកាសេន គច្ឆន្តោ សារិបុត្តត្ថេរំ នវោរោបិតេហិ កេសេហិ រត្តិភាគេ អព្ភោកាសេ និសិន្នំ ទិស្វា សីសេ បហរិតុកាមោ ឥតរស្ស យក្ខស្ស អារោចេត្វា តេន វារិយមានោបិ បហារំ ទត្វា ឌយ្ហាមិ ឌយ្ហាមីតិ វិរវន្តោ តស្មិំយេវ ឋានេ ភូមិំ បវិសិត្វា មហានិរយេ និព្ពត្តោតិ ឥមានិ អកុសលកម្មេ វត្ថូនិ.

យំ បន អន្តមសោ មរណសន្តិកេបិ កតំ កម្មំ ភវន្តរេ វិបាកំ ទេតិ, តំ សព្ពំ សម្បរាយវេទនីយំ នាម. តត្ថ យោ អបរិហីនស្ស ឈានស្ស វិបាកោ និព្ពត្តិស្សតិ, សោ ឥធ និព្ពត្តិតវិបាកោតិ វុត្តោ. តស្ស មូលភូតំ កម្មំ នេវ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ន សម្បរាយវេទនីយន្តិ, ន វិចារិតំ, កិញ្ចាបិ ន វិចារិតំ, សម្បរាយវេទនីយមេវ បនេតន្តិ វេទិតព្ពំ. យោ បឋមមគ្គាទីនំ ភវន្តរេ ផលសមាបត្តិវិបាកោ, សោ ឥធ និព្ពត្តិតគុណោត្វេវ វុត្តោ. កិញ្ចាបិ ឯវំ វុត្តោ, មគ្គកម្មំ បន បរិបក្កវេទនីយន្តិ វេទិតព្ពំ. មគ្គចេតនាយេវ ហិ សព្ពលហុំ ផលទាយិកា អនន្តរផលត្តាតិ.

៨. ពហុវេទនីយន្តិ សញ្ញាភវូបគំ. អប្បវេទនីយន្តិ អសញ្ញាភវូបគំ. សវេទនីយន្តិ សវិបាកំ កម្មំ. អវេទនីយន្តិ អវិបាកំ កម្មំ. ឯវំ សន្តេតិ ឥមេសំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទីនំ កម្មានំ ឧបក្កមេន សម្បរាយវេទនីយាទិ ភាវការណស្ស អលាភេ សតិ. អផលោតិ និប្ផលោ និរត្ថកោតិ. ឯត្តាវតា អនិយ្យានិកសាសនេ បយោគស្ស អផលតំ ទស្សេត្វា បធានច្ឆេទកវាទោ នាម ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពោ. សហធម្មិកា វាទានុវាទាតិ បរេហិ វុត្តការណេន សការណា ហុត្វា និគណ្ឋានំ វាទា ច អនុវាទា ច. គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆន្តីតិ វិញ្ញូហិ គរហិតព្ពំ ការណំ អាគច្ឆន្តិ. ‘‘វាទានុប្បត្តា គារយ្ហដ្ឋានា’’តិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – បរេហិ វុត្តេន ការណេន សការណា និគណ្ឋានំ វាទំ អនុប្បត្តា តំ វាទំ សោសេន្តា មិលាបេន្តា ទុក្កដកម្មការិនោតិអាទយោ ទស គារយ្ហដ្ឋានា អាគច្ឆន្តិ.

៩. សង្គតិភាវហេតូតិ និយតិភាវការណា. បាបសង្គតិកាតិ បាបនិយតិនោ. អភិជាតិហេតូតិ ឆឡភិជាតិហេតុ.

១០. ឯវំ និគណ្ឋានំ ឧបក្កមស្ស អផលតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ និយ្យានិកសាសនេ ឧបក្កមស្ស វីរិយស្ស ច សផលតំ ទស្សេតុំ កថញ្ច, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ អនទ្ធភូតន្តិ អនធិភូតំ. ទុក្ខេន អនធិភូតោ នាម មនុស្សត្តភាវោ វុច្ចតិ, ន តំ អទ្ធភាវេតិ នាភិភវតីតិ អត្ថោ. តម្បិ នានប្បការាយ ទុក្ករការិកាយ បយោជេន្តោ ទុក្ខេន អទ្ធភាវេតិ នាម. យេ បន សាសនេ បព្ពជិត្វា អារញ្ញកា វា ហោន្តិ រុក្ខមូលិកាទយោ វា, តេ ទុក្ខេន ន អទ្ធភាវេន្តិ នាម. និយ្យានិកសាសនស្មិញ្ហិ វីរិយំ សម្មាវាយាមោ នាម ហោតិ.

ថេរោ បនាហ – យោ ឥស្សរកុលេ និព្ពត្តោ សត្តវស្សិកោ ហុត្វា អលង្កតប្បដិយត្តោ បិតុអង្កេ និសិន្នោ ឃរេ ភត្តកិច្ចំ កត្វា និសិន្នេន ភិក្ខុសង្ឃេន អនុមោទនាយ ករិយមានាយ តិស្សោ សម្បត្តិយោ ទស្សេត្វា សច្ចេសុ បកាសិតេសុ អរហត្តំ បាបុណាតិ, មាតាបិតូហិ វា ‘‘បព្ពជិស្សសិ តាតា’’តិ វុត្តោ ‘‘អាម បព្ពជិស្សាមី’’តិ វត្វា ន្ហាបេត្វា អលង្ករិត្វា វិហារំ នីតោ តចបញ្ចកំ ឧគ្គណ្ហិត្វា និសិន្នោ កេសេសុ ឱហារិយមានេសុ ខុរគ្គេយេវ អរហត្តំ បាបុណាតិ, នវបព្ពជិតោ វា បន មនោសិលាតេលមក្ខិតេន សីសេន បុនទិវសេ មាតាបិតូហិ បេសិតំ កាជភត្តំ ភុញ្ជិត្វា វិហារេ និសិន្នោវ អរហត្តំ បាបុណាតិ, អយំ ន ទុក្ខេន អត្តានំ អទ្ធភាវេតិ នាម. អយំ បន ឧក្កដ្ឋសក្ការោ. យោ ទាសិកុច្ឆិយំ និព្ពត្តោ អន្តមសោ រជតមុទ្ទិកម្បិ បិឡន្ធិត្វា គោរកបិយង្គុមត្តេនាបិ សរីរំ វិលិម្បេត្វា ‘‘បព្ពាជេថ ន’’ន្តិ នីតោ ខុរគ្គេ វា បុនទិវសេ វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, អយម្បិ ន អនទ្ធភូតំ អត្តានំ ទុក្ខេន អទ្ធភាវេតិ នាម.

ធម្មិកំ សុខំ នាម សង្ឃតោ វា គណតោ វា ឧប្បន្នំ ចតុបច្ចយសុខំ. អនធិមុច្ឆិតោតិ តណ្ហាមុច្ឆនាយ អមុច្ឆិតោ. ធម្មិកញ្ហិ សុខំ ន បរិច្ចជាមីតិ ន តត្ថ គេធោ កាតព្ពោ. សង្ឃតោ ហិ ឧប្បន្នំ សលាកភត្តំ វា វស្សាវាសិកំ វា ‘‘ឥទមត្ថំ ឯត’’ន្តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា សង្ឃមជ្ឈេ ភិក្ខូនំ អន្តរេ បរិភុញ្ជន្តោ បត្តន្តរេ បទុមំ វិយ សីលសមាធិវិបស្សនាមគ្គផលេហិ វឌ្ឍតិ. ឥមស្សាតិ បច្ចុប្បន្នានំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ មូលភូតស្ស. ទុក្ខនិទានស្សាតិ តណ្ហាយ. សា ហិ បញ្ចក្ខន្ធទុក្ខស្ស និទានំ. សង្ខារំ បទហតោតិ សម្បយោគវីរិយំ ករោន្តស្ស. វិរាគោ ហោតីតិ មគ្គេន វិរាគោ ហោតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘សង្ខារបធានេន មេ ឥមស្ស ទុក្ខនិទានស្ស វិរាគោ ហោតី’’តិ ឯវំ បជានាតីតិ ឥមិនា សុខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា កថិតា. ទុតិយវារេន តស្ស សម្បយោគវីរិយស្ស មជ្ឈត្តតាការោ កថិតោ. សោ យស្ស ហិ ខ្វាស្សាតិ ឯត្ថ អយំ សង្ខេបត្ថោ – សោ បុគ្គលោ យស្ស ទុក្ខនិទានស្ស សង្ខារបធានេន វិរាគោ ហោតិ, សង្ខារំ តត្ថ បទហតិ, មគ្គបធានេន បទហតិ. យស្ស បន ទុក្ខនិទានស្ស អជ្ឈុបេក្ខតោ ឧបេក្ខំ ភាវេន្តស្ស វិរាគោ ហោតិ, ឧបេក្ខំ តត្ថ ភាវេតិ, មគ្គភាវនាយ ភាវេតិ. តស្សាតិ តស្ស បុគ្គលស្ស.

១១. បដិពទ្ធចិត្តោតិ ឆន្ទរាគេន ពទ្ធចិត្តោ. តិព្ពច្ឆន្ទោតិ ពហលច្ឆន្ទោ. តិព្ពាបេក្ខោតិ ពហលបត្ថនោ. សន្តិដ្ឋន្តិន្តិ ឯកតោ តិដ្ឋន្តិំ. សញ្ជគ្ឃន្តិន្តិ មហាហសិតំ ហសមានំ. សំហសន្តិន្តិ សិតំ កុរុមានំ.

ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មវិភាវនំ – ឯកោ ហិ បុរិសោ ឯកិស្សា ឥត្ថិយា សារត្តោ ឃាសច្ឆាទនមាលាលង្ការាទីនិ ទត្វា ឃរេ វាសេតិ. សា តំ អតិចរិត្វា អញ្ញំ សេវតិ. សោ ‘‘នូន អហំ អស្សា អនុរូបំ សក្ការំ ន ករោមី’’តិ សក្ការំ វឌ្ឍេសិ. សា ភិយ្យោសោមត្តាយ អតិចរតិយេវ. សោ – ‘‘អយំ សក្ករិយមានាបិ អតិចរតេវ, ឃរេ មេ វសមានា អនត្ថម្បិ ករេយ្យ, នីហរាមិ ន’’ន្តិ បរិសមជ្ឈេ អលំវចនីយំ កត្វា ‘‘មា បុន គេហំ បាវិសី’’តិ វិស្សជ្ជេសិ. សា កេនចិ ឧបាយេន តេន សទ្ធិំ សន្ថវំ កាតុំ អសក្កោន្តី នដនច្ចកាទីហិ សទ្ធិំ វិចរតិ. តស្ស បុរិសស្ស តំ ទិស្វា នេវ ឧប្បជ្ជតិ ទោមនស្សំ, សោមនស្សំ បន ឧប្បជ្ជតិ.

តត្ថ បុរិសស្ស ឥត្ថិយា សារត្តកាលោ វិយ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ អត្តភាវេ អាលយោ. ឃាសច្ឆាទនាទីនិ ទត្វា ឃរេ វសាបនកាលោ វិយ អត្តភាវស្ស បដិជគ្គនកាលោ. តស្សា អតិចរណកាលោ វិយ ជគ្គិយមានស្សេវ អត្តភាវស្ស បិត្តបកោបាទីនំ វសេន សាពាធតា. ‘‘អត្តនោ អនុរូបំ សក្ការំ អលភន្តី អតិចរតី’’តិ សល្លក្ខេត្វា សក្ការវឌ្ឍនំ វិយ ‘‘ភេសជ្ជំ អលភន្តោ ឯវំ ហោតី’’តិ សល្លក្ខេត្វា ភេសជ្ជករណកាលោ. សក្ការេ វឌ្ឍិតេបិ បុន អតិចរណំ វិយ បិត្តាទីសុ ឯកស្ស ភេសជ្ជេ ករិយមានេ សេសានំ បកោបវសេន បុន សាពាធតា. បរិសមជ្ឈេ អលំវចនីយំ កត្វា គេហា និក្កឌ្ឍនំ វិយ ‘‘ឥទានិ តេ នាហំ ទាសោ ន កម្មករោ, អនមតគ្គេ សំសារេ តំយេវ ឧបដ្ឋហន្តោ វិចរិំ, កោ មេ តយា អត្ថោ, ឆិជ្ជ វា ភិជ្ជ វា’’តិ តស្មិំ អនបេក្ខតំ អាបជ្ជិត្វា វីរិយំ ថិរំ កត្វា មគ្គេន កិលេសសមុគ្ឃាតនំ. នដនច្ចកាទីហិ នច្ចមានំ វិចរន្តិំ ទិស្វា យថា តស្ស បុរិសស្ស ទោមនស្សំ ន ឧប្បជ្ជតិ, សោមនស្សមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវមេវ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ អរហត្តំ បត្តស្ស បិត្តបកោបាទីនំ វសេន អាពាធិកំ អត្តភាវំ ទិស្វា ទោមនស្សំ ន ឧប្បជ្ជតិ, ‘‘មុច្ចិស្សាមិ វត ខន្ធបរិហារទុក្ខតោ’’តិ សោមនស្សមេវ ឧប្បជ្ជតីតិ. អយំ បន ឧបមា ‘‘បដិពទ្ធចិត្តស្ស ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, អប្បដិពទ្ធចិត្តស្ស នត្ថេតន្តិ ញត្វា ឥត្ថិយា ឆន្ទរាគំ បជហតិ, ឯវមយំ ភិក្ខុ សង្ខារំ វា បទហន្តស្ស ឧបេក្ខំ វា ភាវេន្តស្ស ទុក្ខនិទានំ បហីយតិ, នោ អញ្ញថាតិ ញត្វា តទុភយំ សម្បាទេន្តោ ទុក្ខនិទានំ បជហតី’’តិ ឯតមត្ថំ វិភាវេតុំ អាគតាតិ វេទិតព្ពា.

១២. យថា សុខំ ខោ មេ វិហរតោតិ យេន សុខេន វិហរិតុំ ឥច្ឆាមិ តេន, មេ វិហរតោ. បទហតោតិ បេសេន្តស្ស. ឯត្ថ ច យស្ស សុខា បដិបទា អសប្បាយា, សុខុមចីវរានិ ធារេន្តស្ស បាសាទិកេ សេនាសនេ វសន្តស្ស ចិត្តំ វិក្ខិបតិ, ទុក្ខា បដិបទា សប្បាយា, ឆិន្នភិន្នានិ ថូលចីវរានិ ធារេន្តស្ស សុសានរុក្ខមូលាទីសុ វសន្តស្ស ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ, ឧសុការោ វិយ ហិ ជាតិជរាមរណភីតោ យោគី ទដ្ឋព្ពោ, វង្កកុដិលជិម្ហតេជនំ វិយ វង្កកុដិលជិម្ហចិត្តំ, ទ្វេ អលាតា វិយ កាយិកចេតសិកវីរិយំ, តេជនំ ឧជុំ ករោន្តស្ស កញ្ជិកតេលំ វិយ សទ្ធា, នមនទណ្ឌកោ វិយ លោកុត្តរមគ្គោ, ឧស្សុការស្ស វង្កកុដិលជិម្ហតេជនំ កញ្ជិកតេលេន សិនេហេត្វា អលាតេសុ តាបេត្វា នមនទណ្ឌកេន ឧជុករណំ វិយ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ វង្កកុដិលជិម្ហចិត្តំ សទ្ធាយ សិនេហេត្វា កាយិកចេតសិកវីរិយេន តាបេត្វា លោកុត្តរមគ្គេន ឧជុករណំ, ឧសុការស្សេវ ឯវំ ឧជុកតេន តេជនេន សបត្តំ វិជ្ឈិត្វា សម្បត្តិអនុភវនំ វិយ ឥមស្ស យោគិនោ តថា ឧជុកតេន ចិត្តេន កិលេសគណំ វិជ្ឈិត្វា បាសាទិកេ សេនាសនេ និរោធវរតលគតស្ស ផលសមាបត្តិសុខានុភវនំ ទដ្ឋព្ពំ. ឥធ តថាគតោ សុខាបដិបទាខិប្បាភិញ្ញភិក្ខុនោ, ទុក្ខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញភិក្ខុនោ ច បដិបត្តិយោ កថិតា, ឥតរេសំ ទ្វិន្នំ ន កថិតា, តា កថេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. ឥមាសុ វា ទ្វីសុ កថិតាសុ ឥតរាបិ កថិតាវ ហោន្តិ, អាគមនីយបដិបទា បន ន កថិតា, តំ កថេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. សហាគមនីយាបិ វា បដិបទា កថិតាវ, អទស្សិតំ បន ឯកំ ពុទ្ធុប្បាទំ ទស្សេត្វា ឯកស្ស កុលបុត្តស្ស និក្ខមនទេសនំ អរហត្តេន វិនិវដ្ដេស្សាមីតិ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ទេវទហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.