៤. ចូឡវេទល្លសុត្តវណ្ណនា

៤៦០. ឯវំ មេ សុតន្តិ ចូឡវេទល្លសុត្តំ. តត្ថ វិសាខោ ឧបាសកោតិ វិសាខោតិ ឯវំនាមកោ ឧបាសកោ. យេន ធម្មទិន្នាតិ យេន ធម្មទិន្នា នាម ភិក្ខុនី តេនុបសង្កមិ. កោ បនាយំ វិសាខោ? កា ធម្មទិន្នា? កស្មា ឧបសង្កមីតិ? វិសាខោ នាម ធម្មទិន្នាយ គិហិកាលេ ឃរសាមិកោ. សោ យទា ភគវា សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា បវត្តវរធម្មចក្កោ យសាទយោ កុលបុត្តេ វិនេត្វា ឧរុវេលំ បត្វា តត្ថ ជដិលសហស្សំ វិនេត្វា បុរាណជដិលេហិ ខីណាសវភិក្ខូហិ សទ្ធិំ រាជគហំ គន្ត្វា ពុទ្ធទស្សនត្ថំ ទ្វាទសនហុតាយ បរិសាយ សទ្ធិំ អាគតស្ស ពិម្ពិសារមហារាជស្ស ធម្មំ ទេសេសិ. តទា រញ្ញា សទ្ធិំ អាគតេសុ ទ្វាទសនហុតេសុ ឯកំ នហុតំ ឧបាសកត្តំ បដិវេទេសិ, ឯកាទស នហុតានិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ សទ្ធិំ រញ្ញា ពិម្ពិសារេន. អយំ ឧបាសកោ តេសំ អញ្ញតរោ, តេហិ សទ្ធិំ បឋមទស្សនេវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ, បុន ឯកទិវសំ ធម្មំ សុត្វា សកទាគាមិផលំ បត្វា, តតោ អបរភាគេបិ ឯកទិវសំ ធម្មំ សុត្វា អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋិតោ. សោ អនាគាមី ហុត្វា គេហំ អាគច្ឆន្តោ យថា អញ្ញេសុ ទិវសេសុ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ សិតំ កុរុមានោ អាគច្ឆតិ, ឯវំ អនាគន្ត្វា សន្តិន្ទ្រិយោ សន្តមានសោ ហុត្វា អគមាសិ.

ធម្មទិន្នា សីហបញ្ជរំ ឧគ្ឃាដេត្វា វីថិំ ឱលោកយមានា តស្ស អាគមនាការំ ទិស្វា, ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តស្ស បច្ចុគ្គមនំ កុរុមានា សោបានសីសេ ឋត្វា ឱលម្ពនត្ថំ ហត្ថំ បសារេសិ. ឧបាសកោ អត្តនោ ហត្ថំ សមិញ្ជេសិ. សា ‘‘បាតរាសភោជនកាលេ ជានិស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. ឧបាសកោ បុព្ពេ តាយ សទ្ធិំ ឯកតោ ភុញ្ជតិ. តំ ទិវសំ បន តំ អនបលោកេត្វា យោគាវចរភិក្ខុ វិយ ឯកកោវ ភុញ្ជិ. សា, ‘‘សាយន្ហកាលេ ជានិស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. ឧបាសកោ តំទិវសំ សិរិគព្ភំ ន បាវិសិ, អញ្ញំ គព្ភំ បដិជគ្គាបេត្វា កប្បិយមញ្ចកំ បញ្ញបាបេត្វា និបជ្ជិ. ឧបាសិកា, ‘‘កិំ នុ ខ្វស្ស ពហិទ្ធា បត្ថនា អត្ថិ, ឧទាហុ កេនចិទេវ បរិភេទកេន ភិន្នោ, ឧទាហុ មយ្ហេវ កោចិ ទោសោ អត្ថី’’តិ ពលវទោមនស្សា ហុត្វា, ‘‘ឯកំ ទ្វេ ទិវសេ វសិតកាលេ សក្កា ញាតុ’’ន្តិ តស្ស ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ.

ឧបាសកោ, ‘‘កិំ ធម្មទិន្នេ អកាលេ អាគតាសី’’តិ បុច្ឆិ. អាម អយ្យបុត្ត, អាគតាម្ហិ, ន ត្វំ យថា បុរាណោ, កិំ នុ តេ ពហិទ្ធា បត្ថនា អត្ថីតិ? នត្ថិ ធម្មទិន្នេតិ. អញ្ញោ កោចិ បរិភេទកោ អត្ថីតិ? អយម្បិ នត្ថីតិ. ឯវំ សន្តេ មយ្ហេវ កោចិ ទោសោ ភវិស្សតីតិ. តុយ្ហម្បិ ទោសោ នត្ថីតិ. អថ កស្មា មយា សទ្ធិំ យថា បកតិយា អាលាបសល្លាបមត្តម្បិ ន ករោថាតិ? សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ លោកុត្តរធម្មោ នាម គរុ ភារិយោ ន បកាសេតតព្ពោ, សចេ ខោ បនាហំ ន កថេស្សាមិ, អយំ ហទយំ ផាលេត្វា ឯត្ថេវ កាលំ ករេយ្យា’’តិ តស្សានុគ្គហត្ថាយ កថេសិ – ‘‘ធម្មទិន្នេ អហំ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា លោកុត្តរធម្មំ នាម អធិគតោ, តំ អធិគតស្ស ឯវរូបា លោកិយកិរិយា ន វដ្ដតិ. យទិ ត្វំ ឥច្ឆសិ, តវ ចត្តាលីស កោដិយោ មម ចត្តាលីស កោដិយោតិ អសីតិកោដិធនំ អត្ថិ, ឯត្ថ ឥស្សរា ហុត្វា មម មាតិដ្ឋានេ វា ភគិនិដ្ឋានេ វា ឋត្វា វស. តយា ទិន្នេន ភត្តបិណ្ឌមត្តកេន អហំ យាបេស្សាមិ. អថេវំ ន ករោសិ, ឥមេ ភោគេ គហេត្វា កុលគេហំ គច្ឆ, អថាបិ តេ ពហិទ្ធា បត្ថនា នត្ថិ, អហំ តំ ភគិនិដ្ឋានេ វា ធិតុដ្ឋានេ វា ឋបេត្វា បោសេស្សាមី’’តិ.

សា ចិន្តេសិ – ‘‘បកតិបុរិសោ ឯវំ វត្តា នាម នត្ថិ. អទ្ធា ឯតេន លោកុត្តរវរធម្មោ បដិវិទ្ធោ. សោ បន ធម្មោ កិំ បុរិសេហេវ បដិពុជ្ឈិតព្ពោ, ឧទាហុ មាតុគាមោបិ បដិវិជ្ឈិតុំ សក្កោតី’’តិ វិសាខំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ ឯសោ ធម្មោ បុរិសេហេវ លភិតព្ពោ, មាតុគាមេនបិ សក្កា លទ្ធុ’’ន្តិ? កិំ វទេសិ ធម្មទិន្នេ, យេ បដិបន្នកា, តេ ឯតស្ស ទាយាទា, យស្ស យស្ស ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, សោ សោ ឯតំ បដិលភតីតិ. ឯវំ សន្តេ មយ្ហំ បព្ពជ្ជំ អនុជានាថាតិ. សាធុ ភទ្ទេ, អហម្បិ តំ ឯតស្មិំយេវ មគ្គេ យោជេតុកាមោ, មនំ បន តេ អជានមានោ ន កថេមីតិ តាវទេវ ពិម្ពិសារស្ស រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ.

រាជា, ‘‘កិំ, គហបតិ, អកាលេ អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ធម្មទិន្នា, ‘‘មហារាជ, បព្ពជិស្សាមី’’តិ វទតីតិ. កិំ បនស្ស លទ្ធុំ វដ្ដតីតិ? អញ្ញំ កិញ្ចិ នត្ថិ, សោវណ្ណសិវិកំ ទេវ, លទ្ធុំ វដ្ដតិ នគរញ្ច បដិជគ្គាបេតុន្តិ. រាជា សោវណ្ណសិវិកំ ទត្វា នគរំ បដិជគ្គាបេសិ. វិសាខោ ធម្មទិន្នំ គន្ធោទកេន នហាបេត្វា សព្ពាលង្ការេហិ អលង្ការាបេត្វា សោវណ្ណសិវិកាយ និសីទាបេត្វា ញាតិគណេន បរិវារាបេត្វា គន្ធបុប្ផាទីហិ បូជយមានោ នគរវាសនំ ករោន្តោ វិយ ភិក្ខុនិឧបស្សយំ គន្ត្វា, ‘‘ធម្មទិន្នំ បព្ពាជេថាយ្យេ’’តិ អាហ. ភិក្ខុនិយោ ‘‘ឯកំ វា ទ្វេ វា ទោសេ សហិតុំ វដ្ដតិ គហបតី’’តិ អាហំសុ. នត្ថយ្យេ កោចិ ទោសោ, សទ្ធាយ បព្ពជតីតិ. អថេកា ព្យត្តា ថេរី តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា កេសេ ឱហារេត្វា បព្ពាជេសិ. វិសាខោ, ‘‘អភិរមយ្យេ, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ’’តិ វន្ទិត្វា បក្កាមិ.

តស្សា បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ លាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ. តេនេវ បលិពុទ្ធា សមណធម្មំ កាតុំ ឱកាសំ ន លភតិ. អថាចរិយ-ឧបជ្ឈាយថេរិយោ គហេត្វា ជនបទំ គន្ត្វា អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ ចិត្តរុចិតំ កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា សមណធម្មំ កាតុំ អារទ្ធា, អភិនីហារសម្បន្នត្តា បន នាតិចិរំ កិលមិត្ថ.

ឥតោ បដ្ឋាយ ហិ សតសហស្សកប្បមត្ថកេ បទុមុត្តរោ នាម សត្ថា លោកេ ឧទបាទិ. តទា ឯសា ឯកស្មិំ កុលេ ទាសី ហុត្វា អត្តនោ កេសេ វិក្កិណិត្វា សុជាតត្ថេរស្ស នាម អគ្គសាវកស្ស ទានំ ទត្វា បត្ថនមកាសិ. សា តាយ បត្ថនាភិនីហារសម្បត្តិយា នាតិចិរំ កិលមិត្ថ, កតិបាហេនេវ អរហត្តំ បត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ យេនត្ថេន សាសនេ បព្ពជិតា, សោ មត្ថកំ បត្តោ, កិំ មេ ជនបទវាសេន, មយ្ហំ ញាតកាបិ បុញ្ញានិ ករិស្សន្តិ, ភិក្ខុនិសង្ឃោបិ បច្ចយេហិ ន កិលមិស្សតិ, រាជគហំ គច្ឆាមី’’តិ ភិក្ខុនិសង្ឃំ គហេត្វា រាជគហមេវ អគមាសិ. វិសាខោ, ‘‘ធម្មទិន្នា កិរ អាគតា’’តិ សុត្វា, ‘‘បព្ពជិត្វា នចិរស្សេវ ជនបទំ គតា, គន្ត្វាបិ នចិរស្សេវ បច្ចាគតា, កិំ នុ ខោ ភវិស្សតិ, គន្ត្វា ជានិស្សាមី’’តិ ទុតិយគមនេន ភិក្ខុនិឧបស្សយំ អគមាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ វិសាខោ ឧបាសកោ យេន ធម្មទិន្នា ភិក្ខុនី តេនុបសង្កមី’’តិ.

ឯតទវោចាតិ ឯតំ សក្កាយោតិអាទិវចនំ អវោច. កស្មា អវោចាតិ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អភិរមសិ នាភិរមសិ, អយ្យេ’’តិ ឯវំ បុច្ឆនំ នាម ន បណ្ឌិតកិច្ចំ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ ឧបនេត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមិ, បញ្ហព្យាករណេន តស្សា អភិរតិំ វា អនភិរតិំ វា ជានិស្សាមីតិ, តស្មា អវោច. តំ សុត្វាវ ធម្មទិន្នា អហំ, អាវុសោ វិសាខ, អចិរបព្ពជិតា សកាយំ វា បរកាយំ វា កុតោ ជានិស្សាមីតិ វា, អញ្ញត្ថេរិយោ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆាតិ វា អវត្វា ឧបនិក្ខិត្តំ សម្បដិច្ឆមានា វិយ, ឯកបាសកគណ្ឋិំ មោចេន្តី វិយ គហនដ្ឋានេ ហត្ថិមគ្គំ នីហរមានា វិយ ខគ្គមុខេន សមុគ្គំ វិវរមានា វិយ ច បដិសម្ភិទាវិសយេ ឋត្វា បញ្ហំ វិស្សជ្ជមានា, បញ្ច ខោ ឥមេ, អាវុសោ វិសាខ, ឧបាទានក្ខន្ធាតិអាទិមាហ. តត្ថ បញ្ចាតិ គណនបរិច្ឆេទោ. ឧបាទានក្ខន្ធាតិ ឧបាទានានំ បច្ចយភូតា ខន្ធាតិ ឯវមាទិនា នយេនេត្ថ ឧបាទានក្ខន្ធកថា វិត្ថារេត្វា កថេតព្ពា. សា បនេសា វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតា ឯវាតិ តត្ថ វិត្តារិតនយេនេវ វេទិតព្ពា. សក្កាយសមុទយាទីសុបិ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា តត្ថ តត្ថ វុត្តមេវ.

ឥទំ បន ចតុសច្ចព្យាករណំ សុត្វា វិសាខោ ថេរិយា អភិរតភាវំ អញ្ញាសិ. យោ ហិ ពុទ្ធសាសនេ ឧក្កណ្ឋិតោ ហោតិ អនភិរតោ, សោ ឯវំ បុច្ឆិតបុច្ឆិតបញ្ហំ សណ្ឌាសេន ឯកេកំ បលិតំ គណ្ហន្តោ វិយ, សិនេរុបាទតោ វាលុកំ ឧទ្ធរន្តោ វិយ វិស្សជ្ជេតុំ ន សក្កោតិ. យស្មា បន ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ លោកេ ចន្ទិមសូរិយា វិយ ពុទ្ធសាសនេ បាកដានិ, បរិសមជ្ឈេ គតោ ហិ ភគវាបិ មហាថេរាបិ សច្ចានេវ បកាសេន្តិ; ភិក្ខុសង្ឃោបិ បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ កុលបុត្តេ ចត្តារិ នាម កិំ, ចត្តារិ អរិយសច្ចានីតិ បញ្ហំ ឧគ្គណ្ហាបេតិ. អយញ្ច ធម្មទិន្នា ឧបាយកោសល្លេ ឋិតា បណ្ឌិតា ព្យត្តា នយំ គហេត្វា សុតេនបិ កថេតុំ សមត្ថា, តស្មា ‘‘ន សក្កា ឯតិស្សា ឯត្តាវតា សច្ចានំ បដិវិទ្ធភាវោ ញាតុំ, សច្ចវិនិព្ភោគបញ្ហព្យាករណេន សក្កា ញាតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ហេដ្ឋា កថិតានិ ទ្វេ សច្ចានិ បដិនិវត្តេត្វា គុឡ្ហំ កត្វា គណ្ឋិបញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមីតិ បុច្ឆន្តោ តញ្ញេវ នុ ខោ, អយ្យេតិអាទិមាហ.

តស្ស វិស្សជ្ជនេ ន ខោ, អាវុសោ វិសាខ, តញ្ញេវ ឧបាទានន្តិ ឧបាទានស្ស សង្ខារក្ខន្ធេកទេសភាវតោ ន តំយេវ ឧបាទានំ តេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, នាបិ អញ្ញត្រ បញ្ចហិ ឧបាទានក្ខន្ធេហិ ឧបាទានំ. យទិ ហិ តញ្ញេវ សិយា, រូបាទិសភាវម្បិ ឧបាទានំ សិយា. យទិ អញ្ញត្រ សិយា, បរសមយេ ចិត្តវិប្បយុត្តោ អនុសយោ វិយ បណ្ណត្តិ វិយ និព្ពានំ វិយ ច ខន្ធវិនិមុត្តំ វា សិយា, ឆដ្ឋោ វា ខន្ធោ បញ្ញបេតព្ពោ ភវេយ្យ, តស្មា ឯវំ ព្យាកាសិ. តស្សា ព្យាករណំ សុត្វា ‘‘អធិគតបតិដ្ឋា អយ’’ន្តិ វិសាខោ និដ្ឋមគមាសិ. ន ហិ សក្កា អខីណាសវេន អសម្ពទ្ធេន អវិត្ថាយន្តេន បទីបសហស្សំ ជាលេន្តេន វិយ ឯវរូបោ គុឡ្ហោ បដិច្ឆន្នោ តិលក្ខណាហតោ គម្ភីរោ បញ្ហោ វិស្សជ្ជេតុំ. និដ្ឋំ គន្ត្វា បន, ‘‘អយំ ធម្មទិន្នា សាសនេ លទ្ធបតិដ្ឋា អធិគតបដិសម្ភិទា វេសារជ្ជប្បត្តា ភវមត្ថកេ ឋិតា មហាខីណាសវា, សមត្ថា មយ្ហំ បុច្ឆិតបញ្ហំ កថេតុំ, ឥទានិ បន នំ ឱវត្តិកសារំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តំ បុច្ឆន្តោ, កថំ បនាយ្យេតិអាទិមាហ.

៤៦១. តស្ស វិស្សជ្ជនេ អស្សុតវាតិអាទិ មូលបរិយាយេ វិត្ថារិតមេវ. រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ, ‘‘ឥធេកច្ចោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ. យំ រូបំ សោ អហំ, យោ អហំ តំ រូបន្តិ រូបញ្ច អត្តញ្ច អទ្វយំ សមនុបស្សតិ. សេយ្យថាបិ នាម តេលប្បទីបស្ស ឈាយតោ យា អច្ចិ សោ វណ្ណោ, យោ វណ្ណោ សា អច្ចីតិ អច្ចិញ្ច វណ្ណញ្ច អទ្វយំ សមនុបស្សតិ. ឯវមេវ ឥធេកច្ចោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ…បេ… អទ្វយំ សមនុបស្សតី’’តិ (បដិ. ម. ១.១៣១) ឯវំ រូបំ អត្តាតិ ទិដ្ឋិបស្សនាយ បស្សតិ. រូបវន្តំ វា អត្តានន្តិ អរូបំ អត្តាតិ គហេត្វា ឆាយាវន្តំ រុក្ខំ វិយ តំ អត្តានំ រូបវន្តំ សមនុបស្សតិ. អត្តនិ វា រូបន្តិ អរូបមេវ អត្តាតិ គហេត្វា បុប្ផស្មិំ គន្ធំ វិយ អត្តនិ រូបំ សមនុបស្សតិ. រូបស្មិំ វា អត្តានន្តិ អរូបមេវ អត្តាតិ គហេត្វា ករណ្ឌាយ មណិំ វិយ អត្តានំ រូបស្មិំ សមនុបស្សតិ. វេទនំ អត្តតោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ, រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ សុទ្ធរូបមេវ អត្តាតិ កថិតំ. រូបវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ. វេទនំ អត្តតោ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ ឥមេសុ សត្តសុ ឋានេសុ អរូបំ អត្តាតិ កថិតំ. វេទនាវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា វេទនំ, វេទនាយ វា អត្តានន្តិ ឯវំ ចតូសុ ខន្ធេសុ តិណ្ណំ តិណ្ណំ វសេន ទ្វាទសសុ ឋានេសុ រូបារូបមិស្សកោ អត្តា កថិតោ. តត្ថ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ… វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឋានេសុ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ កថិតា, អវសេសេសុ សស្សតទិដ្ឋីតិ. ឯវមេត្ថ បន្នរស ភវទិដ្ឋិយោ, បញ្ច វិភវទិដ្ឋិយោ ហោន្តិ. ន រូបំ អត្តតោតិ ឯត្ថ រូបំ អត្តាតិ ន សមនុបស្សតិ. អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ បន សមនុបស្សតិ. ន រូបវន្តំ អត្តានំ…បេ… ន វិញ្ញាណស្មិំ អត្តានន្តិ ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធេ កេនចិ បរិយាយេន អត្តតោ ន សមនុបស្សតិ, សព្ពាការេន បន អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តាតិ សមនុបស្សតិ.

ឯត្តាវតា ថេរិយា, ‘‘ឯវំ ខោ, អាវុសោ វិសាខ, សក្កាយទិដ្ឋិ ហោតី’’តិ ឯវំ បុរិមបញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តិយា ឯត្តកេន គមនំ ហោតិ, អាគមនំ ហោតិ, គមនាគមនំ ហោតិ, វដ្ដំ វត្តតីតិ វដ្ដំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សិតំ. ឯវំ ខោ, អាវុសោ វិសាខ, សក្កាយទិដ្ឋិ ន ហោតីតិ បច្ឆិមំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តិយា ឯត្តកេន គមនំ ន ហោតិ, អាគមនំ ន ហោតិ, គមនាគមនំ ន ហោតិ, វដ្ដំ នាម ន វត្តតីតិ វិវដ្ដំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សិតំ.

៤៦២. កតមោ បនាយ្យេ, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ អយំ បញ្ហោ ថេរិយា បដិបុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជេតព្ពោ ភវេយ្យ – ‘‘ឧបាសក, តយា ហេដ្ឋា មគ្គោ បុច្ឆិតោ, ឥធ កស្មា មគ្គមេវ បុច្ឆសី’’តិ. សា បន អត្តនោ ព្យត្តតាយ បណ្ឌិច្ចេន តស្ស អធិប្បាយំ សល្លក្ខេសិ – ‘‘ឥមិនា ឧបាសកេន ហេដ្ឋា បដិបត្តិវសេន មគ្គោ បុច្ឆិតោ ភវិស្សតិ, ឥធ បន តំ សង្ខតាសង្ខតលោកិយលោកុត្តរសង្គហិតាសង្គហិតវសេន បុច្ឆិតុកាមោ ភវិស្សតី’’តិ. តស្មា អប្បដិបុច្ឆិត្វាវ យំ យំ បុច្ឆិ, តំ តំ វិស្សជ្ជេសិ. តត្ថ សង្ខតោតិ ចេតិតោ កប្បិតោ បកប្បិតោ អាយូហិតោ កតោ និព្ពត្តិតោ សមាបជ្ជន្តេន សមាបជ្ជិតព្ពោ. តីហិ ច ខោ, អាវុសោ វិសាខ, ខន្ធេហិ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សង្គហិតោតិ ឯត្ថ យស្មា មគ្គោ សប្បទេសោ, តយោ ខន្ធា និប្បទេសា, តស្មា អយំ សប្បទេសត្តា នគរំ វិយ រជ្ជេន និប្បទេសេហិ តីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតោ. តត្ថ សម្មាវាចាទយោ តយោ សីលមេវ, តស្មា តេ សជាតិតោ សីលក្ខន្ធេន សង្គហិតាតិ. កិញ្ចាបិ ហិ បាឡិយំ សីលក្ខន្ធេតិ ភុម្មេន វិយ និទ្ទេសោ កតោ, អត្ថោ បន ករណវសេន វេទិតព្ពោ. សម្មាវាយាមាទីសុ បន តីសុ សមាធិ អត្តនោ ធម្មតាយ អារម្មណេ ឯកគ្គភាវេន អប្បេតុំ ន សក្កោតិ. វីរិយេ បន បគ្គហកិច្ចំ សាធេន្តេ សតិយា ច អបិលាបនកិច្ចំ សាធេន្តិយា លទ្ធូបការោ ហុត្វា សក្កោតិ.

តត្រាយំ ឧបមា – យថា ហិ ‘‘នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមា’’តិ ឧយ្យានំ បវិដ្ឋេសុ តីសុ សហាយេសុ ឯកោ សុបុប្ផិតំ ចម្បករុក្ខំ ទិស្វា ហត្ថំ ឧក្ខិបិត្វាបិ គហេតុំ ន សក្កុណេយ្យ. អថស្ស ទុតិយោ ឱនមិត្វា បិដ្ឋិំ ទទេយ្យ, សោ តស្ស បិដ្ឋិយំ ឋត្វាបិ កម្បមានោ គហេតុំ ន សក្កុណេយ្យ. អថស្ស ឥតរោ អំសកូដំ ឧបនាមេយ្យ, សោ ឯកស្ស បិដ្ឋិយំ ឋត្វា ឯកស្ស អំសកូដំ ឱលុព្ភ យថារុចិ បុប្ផានិ ឱចិនិត្វា បិឡន្ធិត្វា នក្ខត្តំ កីឡេយ្យ. ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកតោ ឧយ្យានំ បវិដ្ឋា តយោ សហាយកា វិយ ហិ ឯកតោ ជាតា សម្មាវាយាមាទយោ តយោ ធម្មា. សុបុប្ផិតចម្បកោ វិយ អារម្មណំ. ហត្ថំ ឧក្ខិបិត្វាបិ គហេតុំ អសក្កោន្តោ វិយ អត្តនោ ធម្មតាយ អារម្មណេ ឯកគ្គភាវេន អប្បេតុំ អសក្កោន្តោ សមាធិ. បិដ្ឋិំ ទត្វា ឱនតសហាយោ វិយ វាយាមោ. អំសកូដំ ទត្វា ឋិតសហាយោ វិយ សតិ. យថា តេសុ ឯកស្ស បិដ្ឋិយំ ឋត្វា ឯកស្ស អំសកូដំ ឱលុព្ភ ឥតរោ យថារុចិ បុប្ផំ គហេតុំ សក្កោតិ, ឯវមេវំ វីរិយេ បគ្គហកិច្ចំ សាធេន្តេ, សតិយា ច អបិលាបនកិច្ចំ សាធេន្តិយា លទ្ធុបការោ សមាធិ សក្កោតិ អារម្មណេ ឯកគ្គភាវេន អប្បេតុំ. តស្មា សមាធិយេវេត្ថ សជាតិតោ សមាធិក្ខន្ធេន សង្គហិតោ. វាយាមសតិយោ បន កិរិយតោ សង្គហិតា ហោន្តិ.

សម្មាទិដ្ឋិសម្មាសង្កប្បេសុបិ បញ្ញា អត្តនោ ធម្មតាយ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ អារម្មណំ និច្ឆេតុំ ន សក្កោតិ, វិតក្កេ បន អាកោដេត្វា អាកោដេត្វា ទេន្តេ សក្កោតិ. កថំ? យថា ហិ ហេរញ្ញិកោ កហាបណំ ហត្ថេ ឋបេត្វា សព្ពភាគេសុ ឱលោកេតុកាមោ សមានោបិ ន ចក្ខុទលេនេវ បរិវត្តេតុំ សក្កោតិ, អង្គុលិបព្ពេហិ បន បរិវត្តេត្វា ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេតុំ សក្កោតិ. ឯវមេវ ន បញ្ញា អត្តនោ ធម្មតាយ អនិច្ចាទិវសេន អារម្មណំ និច្ឆេតុំ សក្កោតិ, អភិនិរោបនលក្ខណេន បន អាហននបរិយាហននរសេន វិតក្កេន អាកោដេន្តេន វិយ បរិវត្តេន្តេន វិយ ច អាទាយា ទិន្នមេវ វិនិច្ឆេតុំ សក្កោតិ. តស្មា ឥធាបិ សម្មាទិដ្ឋិយេវ សជាតិតោ បញ្ញាក្ខន្ធេន សង្គហិតា. សម្មាសង្កប្បោ បន កិរិយតោ សង្គហិតោ ហោតិ. ឥតិ ឥមេហិ តីហិ ខន្ធេហិ មគ្គោ សង្គហំ គច្ឆតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តីហិ ច ខោ, អាវុសោ វិសាខ, ខន្ធេហិ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សង្គហិតោ’’តិ.

ឥទានិ ឯកចិត្តក្ខណិកំ មគ្គសមាធិំ សនិមិត្តំ សបរិក្ខារំ បុច្ឆន្តោ, កតមោ បនាយ្យេតិអាទិមាហ. តស្ស វិស្សជ្ជនេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា មគ្គក្ខណេ ចតុកិច្ចសាធនវសេន ឧប្បន្នា សតិ, សា សមាធិស្ស បច្ចយត្ថេន និមិត្តំ. ចត្តារោ សម្មប្បធានា ចតុកិច្ចសាធនវសេនេវ ឧប្បន្នំ វីរិយំ, តំ បរិវារដ្ឋេន បរិក្ខារោ ហោតិ. តេសំយេវ ធម្មានន្តិ តេសំ មគ្គសម្បយុត្តធម្មានំ. អាសេវនាតិអាទីសុ ឯកចិត្តក្ខណិកាយេវ អាសេវនាទយោ វុត្តាតិ.

វិតណ្ឌវាទី បន, ‘‘ឯកចិត្តក្ខណិកោ នាម មគ្គោ នត្ថិ, ‘ឯវំ ភាវេយ្យ សត្ត វស្សានី’តិ ហិ វចនតោ សត្តបិ វស្សានិ មគ្គភាវនា ហោតិ, កិលេសា បន លហុ ឆិជ្ជន្តា សត្តហិ ញាណេហិ ឆិជ្ជន្តី’’តិ វទតិ. សោ ‘‘សុត្តំ អាហរា’’តិ វត្តព្ពោ. អទ្ធា អញ្ញំ អបស្សន្តោ, ‘‘យា តេសំយេវ ធម្មានំ អាសេវនា ភាវនា ពហុលីកម្ម’’ន្តិ ឥទមេវ សុត្តំ អាហរិត្វា, ‘‘អញ្ញេន ចិត្តេន អាសេវតិ, អញ្ញេន ភាវេតិ, អញ្ញេន ពហុលីករោតី’’តិ វក្ខតិ. តតោ វត្តព្ពោ – ‘‘កិំ បនិទំ, សុត្តំ នេយ្យត្ថំ នីតត្ថ’’ន្តិ. តតោ វក្ខតិ – ‘‘នីតត្ថំ យថា សុត្តំ តថេវ អត្ថោ’’តិ. តស្ស ឥទំ ឧត្តរំ – ឯវំ សន្តេ ឯកំ ចិត្តំ អាសេវមានំ ឧប្បន្នំ, អបរម្បិ អាសេវមានំ, អបរម្បិ អាសេវមានន្តិ ឯវំ ទិវសម្បិ អាសេវនាវ ភវិស្សតិ, កុតោ ភាវនា, កុតោ ពហុលីកម្មំ? ឯកំ វា ភាវយមានំ ឧប្បន្នំ អបរម្បិ ភាវយមានំ អបរម្បិ ភាវយមានន្តិ ឯវំ ទិវសម្បិ ភាវនាវ ភវិស្សតិ, កុតោ អាសេវនា កុតោ ពហុលីកម្មំ? ឯកំ វា ពហុលីករោន្តំ ឧប្បន្នំ, អបរម្បិ ពហុលីករោន្តំ, អបរម្បិ ពហុលីករោន្តន្តិ ឯវំ ទិវសម្បិ ពហុលីកម្មមេវ ភវិស្សតិ កុតោ អាសេវនា, កុតោ ភាវនាតិ.

អថ វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘‘ឯកេន ចិត្តេន អាសេវតិ, ទ្វីហិ ភាវេតិ, តីហិ ពហុលីករោតិ. ទ្វីហិ វា អាសេវតិ, តីហិ ភាវេតិ, ឯកេន ពហុលីករោតិ. តីហិ វា អាសេវតិ, ឯកេន ភាវេតិ, ទ្វីហិ ពហុលីករោតី’’តិ. សោ វត្តព្ពោ – ‘‘មា សុត្តំ មេ លទ្ធន្តិ យំ វា តំ វា អវច. បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តេន នាម អាចរិយស្ស សន្តិកេ វសិត្វា ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អត្ថរសំ វិទិត្វា វត្តព្ពំ ហោតិ. ឯកចិត្តក្ខណិកាវ អយំ អាសេវនា, ឯកចិត្តក្ខណិកា ភាវនា, ឯកចិត្តក្ខណិកំ ពហុលីកម្មំ. ខយគាមិលោកុត្តរមគ្គោ ពហុលចិត្តក្ខណិកោ នាម នត្ថិ, ‘ឯកចិត្តក្ខណិកោយេវា’តិ សញ្ញាបេតព្ពោ. សចេ សញ្ជានាតិ, សញ្ជានាតុ, នោ ចេ សញ្ជានាតិ, គច្ឆ បាតោវ វិហារំ បវិសិត្វា យាគុំ បិវាហី’’តិ ឧយ្យោជេតព្ពោ.

៤៦៣. កតិ បនាយ្យេ សង្ខារាតិ ឥធ កិំ បុច្ឆតិ? យេ សង្ខារេ និរោធេត្វា និរោធំ សមាបជ្ជតិ, តេ បុច្ឆិស្សាមីតិ បុច្ឆតិ. តេនេវស្ស អធិប្បាយំ ញត្វា ថេរី, បុញ្ញាភិសង្ខារាទីសុ អនេកេសុ សង្ខារេសុ វិជ្ជមានេសុបិ, កាយសង្ខារាទយោវ អាចិក្ខន្តី, តយោមេ, អាវុសោតិអាទិមាហ. តត្ថ កាយបដិពទ្ធត្តា កាយេន សង្ខរីយតិ ករីយតិ និព្ពត្តីយតីតិ កាយសង្ខារោ. វាចំ សង្ខរោតិ ករោតិ និព្ពត្តេតីតិ វចីសង្ខារោ. ចិត្តបដិពទ្ធត្តា ចិត្តេន សង្ខរីយតិ ករីយតិ និព្ពត្តីយតីតិ ចិត្តសង្ខារោ. កតមោ បនាយ្យេតិ ឥធ កិំ បុច្ឆតិ? ឥមេ សង្ខារា អញ្ញមញ្ញមិស្សា អាលុឡិតា អវិភូតា ទុទ្ទីបនា. តថា ហិ, កាយទ្វារេ អាទានគហណមុញ្ចនចោបនានិ បាបេត្វា ឧប្បន្នា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចេតនា ទ្វាទស អកុសលចេតនាតិ ឯវំ កុសលាកុសលា វីសតិ ចេតនាបិ អស្សាសបស្សាសាបិ កាយសង្ខារាត្វេវ វុច្ចន្តិ. វចីទ្វារេ ហនុសំចោបនំ វចីភេទំ បាបេត្វា ឧប្បន្នា វុត្តប្បការាវ វីសតិ ចេតនាបិ វិតក្កវិចារាបិ វចីសង្ខារោត្វេវ វុច្ចន្តិ. កាយវចីទ្វារេសុ ចោបនំ អបត្តា រហោ និសិន្នស្ស ចិន្តយតោ ឧប្បន្នា កុសលាកុសលា ឯកូនតិំស ចេតនាបិ សញ្ញា ច វេទនា ចាតិ ឥមេ ទ្វេ ធម្មាបិ ចិត្តសង្ខារោត្វេវ វុច្ចន្តិ. ឯវំ ឥមេ សង្ខារា អញ្ញមញ្ញមិស្សា អាលុឡិតា អវិភូតា ទុទ្ទីបនា. តេ បាកដេ វិភូតេ កត្វា កថាបេស្សាមីតិ បុច្ឆតិ.

កស្មា បនាយ្យេតិ ឥធ កាយសង្ខារាទិនាមស្ស បទត្ថំ បុច្ឆតិ. តស្ស វិស្សជ្ជនេ កាយប្បដិពទ្ធាតិ កាយនិស្សិតា, កាយេ សតិ ហោន្តិ, អសតិ ន ហោន្តិ. ចិត្តប្បដិពទ្ធាតិ ចិត្តនិស្សិតា, ចិត្តេ សតិ ហោន្តិ, អសតិ ន ហោន្តិ.

៤៦៤. ឥទានិ កិំ នុ ខោ ឯសា សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ វលញ្ជេតិ, ន វលញ្ជេតិ. ចិណ្ណវសី វា តត្ថ នោ ចិណ្ណវសីតិ ជាននត្ថំ បុច្ឆន្តោ, កថំ បនាយ្យេ, សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ ហោតីតិអាទិមាហ. តស្ស វិស្សជ្ជនេ សមាបជ្ជិស្សន្តិ វា សមាបជ្ជាមីតិ វា បទទ្វយេន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិកាលោ កថិតោ. សមាបន្នោតិ បទេន អន្តោនិរោធោ. តថា បុរិមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ សចិត្តកកាលោ កថិតោ, បច្ឆិមេន អចិត្តកកាលោ. បុព្ពេវ តថា ចិត្តំ ភាវិតំ ហោតីតិ និរោធសមាបត្តិតោ បុព្ពេ អទ្ធានបរិច្ឆេទកាលេយេវ, ឯត្តកំ កាលំ អចិត្តកោ ភវិស្សាមីតិ អទ្ធានបរិច្ឆេទចិត្តំ ភាវិតំ ហោតិ. យំ តំ តថត្តាយ ឧបនេតីតិ យំ ឯវំ ភាវិតំ ចិត្តំ, តំ បុគ្គលំ តថត្តាយ អចិត្តកភាវាយ ឧបនេតិ.

បឋមំ និរុជ្ឈតិ វចីសង្ខារោតិ សេសសង្ខារេហិ បឋមំ ទុតិយជ្ឈានេយេវ និរុជ្ឈតិ. តតោ កាយសង្ខារោតិ តតោ បរំ កាយសង្ខារោ ចតុត្ថជ្ឈានេ និរុជ្ឈតិ. តតោ ចិត្តសង្ខារោតិ តតោ បរំ ចិត្តសង្ខារោ អន្តោនិរោធេ និរុជ្ឈតិ. វុដ្ឋហិស្សន្តិ វា វុដ្ឋហាមីតិ វា បទទ្វយេន អន្តោនិរោធកាលោ កថិតោ. វុដ្ឋិតោតិ បទេន ផលសមាបត្តិកាលោ. តថា បុរិមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ អចិត្តកកាលោ កថិតោ, បច្ឆិមេន សចិត្តកកាលោ. បុព្ពេវ តថា ចិត្តំ ភាវិតំ ហោតីតិ និរោធសមាបត្តិតោ បុព្ពេ អទ្ធានបរិច្ឆេទកាលេយេវ ឯត្តកំ កាលំ អចិត្តកោ ហុត្វា តតោ បរំ សចិត្តកោ ភវិស្សាមីតិ អទ្ធានបរិច្ឆេទចិត្តំ ភាវិតំ ហោតិ. យំ តំ តថត្តាយ ឧបនេតីតិ យំ ឯវំ ភាវិតំ ចិត្តំ, តំ បុគ្គលំ តថត្តាយ សចិត្តកភាវាយ ឧបនេតិ. ឥតិ ហេដ្ឋា និរោធសមាបជ្ជនកាលោ គហិតោ, ឥធ និរោធតោ វុដ្ឋានកាលោ.

ឥទានិ និរោធកថំ កថេតុំ វារោតិ និរោធកថា កថេតព្ពា សិយា, សា បនេសា, ‘‘ទ្វីហិ ពលេហិ សមន្នាគតត្តា តយោ ច សង្ខារានំ បដិប្បស្សទ្ធិយា សោឡសហិ ញាណចរិយាហិ នវហិ សមាធិចរិយាហិ វសីភាវតាបញ្ញា និរោធសមាបត្តិយា ញាណ’’ន្តិ មាតិកំ ឋបេត្វា សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ កថិតា. តស្មា តត្ថ កថិតនយេនេវ គហេតព្ពា. កោ បនាយំ និរោធោ នាម? ចតុន្នំ ខន្ធានំ បដិសង្ខា អប្បវត្តិ. អថ កិមត្ថមេតំ សមាបជ្ជន្តីតិ. សង្ខារានំ បវត្តេ ឧក្កណ្ឋិតា សត្តាហំ អចិត្តកា ហុត្វា សុខំ វិហរិស្សាម, ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ នាមេតំ, យទិទំ និរោធោតិ ឯតទត្ថំ សមាបជ្ជន្តិ.

បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តសង្ខារោតិ និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស ហិ ផលសមាបត្តិចិត្តំ បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ. តំសម្បយុត្តំ សញ្ញញ្ច វេទនញ្ច សន្ធាយ, ‘‘បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តសង្ខារោ’’តិ អាហ. តតោ កាយសង្ខារោតិ តតោ បរំ ភវង្គសមយេ កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ. កិំ បន ផលសមាបត្តិ អស្សាសបស្សាសេ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ? សមុដ្ឋាបេតិ. ឥមស្ស បន ចតុត្ថជ្ឈានិកា ផលសមាបត្តិ, សា ន សមុដ្ឋាបេតិ. កិំ វា ឯតេន ផលសមាបត្តិ បឋមជ្ឈានិកា វា ហោតុ, ទុតិយតតិយចតុត្ថជ្ឈានិកា វា, សន្តាយ សមាបត្តិយា វុដ្ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ អស្សាសបស្សាសា អព្ពោហារិកា ហោន្តិ. តេសំ អព្ពោហារិកភាវោ សញ្ជីវត្ថេរវត្ថុនា វេទិតព្ពោ. សញ្ជីវត្ថេរស្ស ហិ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ កិំសុកបុប្ផសទិសេ វីតច្ចិតង្គារេ មទ្ទមានស្ស គច្ឆតោ ចីវរេ អំសុមត្តម្បិ ន ឈាយិ, ឧសុមាការមត្តម្បិ នាហោសិ, សមាបត្តិផលំ នាមេតន្តិ វទន្តិ. ឯវមេវំ សន្តាយ សមាបត្តិយា វុដ្ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ អស្សាសបស្សាសា អព្ពោហារិកា ហោន្តីតិ ភវង្គសមយេនេវេតំ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

តតោ វចីសង្ខារោតិ តតោ បរំ កិរិយមយបវត្តវឡញ្ជនកាលេ វចីសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ. កិំ ភវង្គំ វិតក្កវិចារេ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ? សមុដ្ឋាបេតិ. តំសមុដ្ឋានា បន វិតក្កវិចារា វាចំ អភិសង្ខាតុំ ន សក្កោន្តីតិ កិរិយមយបវត្តវឡញ្ជនកាលេនេវតំ កថិតំ. សុញ្ញតោ ផស្សោតិអាទយោ សគុណេនាបិ អារម្មណេនាបិ កថេតព្ពា. សគុណេន តាវ សុញ្ញតា នាម ផលសមាបត្តិ, តាយ សហជាតំ ផស្សំ សន្ធាយ សុញ្ញតោ ផស្សោតិ វុត្តំ. អនិមិត្តាបណិហិតេសុបិឯសេវ នយោ. អារម្មណេន បន និព្ពានំ រាគាទីហិ សុញ្ញត្តា សុញ្ញំ នាម, រាគនិមិត្តាទីនំ អភាវា អនិមិត្តំ, រាគទោសមោហប្បណិធីនំ អភាវា អប្បណិហិតំ. សុញ្ញតំ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នផលសមាបត្តិយំ ផស្សោ សុញ្ញតោ នាម. អនិមិត្តាបណិហិតេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អបរា អាគមនិយកថា នាម ហោតិ, សុញ្ញតា, អនិមិត្តា, អប្បណិហិតាតិ ហិ វិបស្សនាបិ វុច្ចតិ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ សង្ខារេ អនិច្ចតោ បរិគ្គហេត្វា អនិច្ចតោ ទិស្វា អនិច្ចតោ វុដ្ឋាតិ, តស្ស វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា អនិមិត្តា នាម ហោតិ. យោ ទុក្ខតោ បរិគ្គហេត្វា ទុក្ខតោ ទិស្វា ទុក្ខតោ វុដ្ឋាតិ, តស្ស អប្បណិហិតា នាម. យោ អនត្តតោ បរិគ្គហេត្វា អនត្តតោ ទិស្វា អនត្តតោ វុដ្ឋាតិ, តស្ស សុញ្ញតា នាម. តត្ថ អនិមិត្តវិបស្សនាយ មគ្គោ អនិមិត្តោ នាម, អនិមិត្តមគ្គស្ស ផលំ អនិមិត្តំ នាម. អនិមិត្តផលសមាបត្តិសហជាតេ ផស្សេ ផុសន្តេ អនិមិត្តោ ផស្សោ ផុសតីតិ វុច្ចតិ. អប្បណិហិតសុញ្ញតេសុបិ ឯសេវ នយោ. អាគមនិយេន កថិតេ បន សុញ្ញតោ វា ផស្សោ អនិមិត្តោ វា ផស្សោ អប្បណិហិតោ វា ផស្សោតិ វិកប្បោ អាបជ្ជេយ្យ, តស្មា សគុណេន ចេវ អារម្មណេន ច កថេតព្ពំ. ឯវញ្ហិ តយោ ផស្សា ផុសន្តីតិ សមេតិ.

វិវេកនិន្នន្តិអាទីសុ និព្ពានំ វិវេកោ នាម, តស្មិំ វិវេកេ និន្នំ ឱនតន្តិ វិវេកនិន្នំ. អញ្ញតោ អាគន្ត្វា យេន វិវេកោ, តេន វង្កំ វិយ ហុត្វា ឋិតន្តិ វិវេកបោណំ. យេន វិវេកោ, តេន បតមានំ វិយ ឋិតន្តិ វិវេកបព្ភារំ.

៤៦៥. ឥទានិ យា វេទនា និរោធេត្វា និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, តា បុច្ឆិស្សាមីតិ បុច្ឆន្តោ កតិ បនាយ្យេ, វេទនាតិ អាហ. កាយិកំ វាតិអាទីសុ បញ្ចទ្វារិកំ សុខំ កាយិកំ នាម, មនោទ្វារិកំ ចេតសិកំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ សុខន្តិ សភាវនិទ្ទេសោ. សាតន្តិ តស្សេវ មធុរភាវទីបកំ វេវចនំ. វេទយិតន្តិ វេទយិតភាវទីបកំ, សព្ពវេទនានំ សាធារណវចនំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឋិតិសុខា វិបរិណាមទុក្ខាតិអាទីសុ សុខាយ វេទនាយ អត្ថិភាវោ សុខំ, នត្ថិភាវោ ទុក្ខំ. ទុក្ខាយ វេទនាយ អត្ថិភាវោ ទុក្ខំ, នត្ថិភាវោ សុខំ. អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ ជាននភាវោ សុខំ, អជាននភាវោ ទុក្ខន្តិ អត្ថោ.

កិំ អនុសយោ អនុសេតីតិ កតមោ អនុសយោ អនុសេតិ. អប្បហីនដ្ឋេន សយិតោ វិយ ហោតីតិ អនុសយបុច្ឆំ បុច្ឆតិ. ន ខោ, អាវុសោ វិសាខ, សព្ពាយ សុខាយ វេទនាយ រាគានុសយោ អនុសេតីតិ ន សព្ពាយ សុខាយ វេទនាយ រាគានុសយោ អនុសេតិ. ន សព្ពាយ សុខាយ វេទនាយ សោ អប្បហីនោ, ន សព្ពំ សុខំ វេទនំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. កិំ បហាតព្ពន្តិ អយំ បហានបុច្ឆា នាម.

រាគំ តេន បជហតីតិ ឯត្ថ ឯកេនេវ ព្យាករណេន ទ្វេ បុច្ឆា វិស្សជ្ជេសិ. ឥធ ភិក្ខុ រាគានុសយំ វិក្ខម្ភេត្វា បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជតិ, ឈានវិក្ខម្ភិតំ រាគានុសយំ តថា វិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អនាគាមិមគ្គេន សមុគ្ឃាតេតិ. សោ អនាគាមិមគ្គេន បហីនោបិ តថា វិក្ខម្ភិតត្តាវ បឋមជ្ឈានេ នានុសេតិ នាម. តេនាហ – ‘‘ន តត្ថ រាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ. តទាយតនន្តិ តំ អាយតនំ, បរមស្សាសភាវេន បតិដ្ឋានភូតំ អរហត្តន្តិ អត្ថោ. ឥតិ អនុត្តរេសូតិ ឯវំ អនុត្តរា វិមោក្ខាតិ លទ្ធនាមេ អរហត្តេ. បិហំ ឧបដ្ឋាបយតោតិ បត្ថនំ បដ្ឋបេន្តស្ស. ឧប្បជ្ជតិ បិហាបច្ចយា ទោមនស្សន្តិ បត្ថនាយ បដ្ឋបនមូលកំ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. តំ បនេតំ ន បត្ថនាយ បដ្ឋបនមូលកំ ឧប្បជ្ជតិ, បត្ថេត្វា អលភន្តស្ស បន អលាភមូលកំ ឧប្បជ្ជមានំ, ‘‘ឧប្បជ្ជតិ បិហាបច្ចយា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ទោមនស្សំ នាម ឯកន្តេន អកុសលំ, ឥទំ បន សេវិតព្ពំ ទោមនស្សំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ. យោគិនោ ហិ តេមាសិកំ ឆមាសិកំ វា នវមាសិកំ វា បដិបទំ គណ្ហន្តិ. តេសុ យោ តំ តំ បដិបទំ គហេត្វា អន្តោកាលបរិច្ឆេទេយេវ អរហត្តំ បាបុណិស្សាមីតិ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ ន សក្កោតិ យថាបរិច្ឆិន្នកាលេន បាបុណិតុំ, តស្ស ពលវទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, អាឡិន្ទិកវាសិមហាផុស្សទេវត្ថេរស្ស វិយ អស្សុធារា បវត្តន្តិ. ថេរោ កិរ ឯកូនវីសតិវស្សានិ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេសិ. តស្ស, ‘‘ឥមស្មិំ វារេ អរហត្តំ គណ្ហិស្សាមិ, ឥមស្មិំ វារេ វិសុទ្ធិបវារណំ បវារេស្សាមី’’តិ មានសំ ពន្ធិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តស្សេវ ឯកូនវីសតិវស្សានិ អតិក្កន្តានិ. បវារណាទិវសេ អាគតេ ថេរស្ស អស្សុបាតេន មុត្តទិវសោ នាម នាហោសិ. វីសតិមេ បន វស្សេ អរហត្តំ បាណុណិ.

បដិឃំ តេន បជហតីតិ ឯត្ថ ទោមនស្សេនេវ បដិឃំ បជហតិ. ន ហិ បដិឃេនេវ បដិឃប្បហានំ, ទោមនស្សេន វា ទោមនស្សប្បហានំ នាម អត្ថិ. អយំ បន ភិក្ខុ តេមាសិកាទីសុ អញ្ញតរំ បដិបទំ គហេត្វា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘‘បស្ស ភិក្ខុ, កិំ តុយ្ហំ សីលេន ហីនដ្ឋានំ អត្ថិ, ឧទាហុ វីរិយេន, ឧទាហុ បញ្ញាយ, ននុ តេ សីលំ សុបរិសុទ្ធំ វីរិយំ សុបគ្គហិតំ បញ្ញា សូរា ហុត្វា វហតី’’តិ. សោ ឯវំ បដិសញ្ចិក្ខិត្វា, ‘‘ន ទានិ បុន ឥមស្ស ទោមនស្សស្ស ឧប្បជ្ជិតុំ ទស្សាមី’’តិ វីរិយំ ទឡ្ហំ កត្វា អន្តោតេមាសេ វា អន្តោឆមាសេ វា អន្តោនវមាសេ វា អនាគាមិមគ្គេន តំ សមុគ្ឃាតេតិ. ឥមិនា បរិយាយេន បដិឃេនេវ បដិឃំ, ទោមនស្សេនេវ ទោមនស្សំ បជហតិ នាម.

ន តត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតីតិ តត្ថ ឯវរូបេ ទោមនស្សេ បដិឃានុសយោ នានុសេតិ. ន តំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតិ, បហីនោវ តត្ថ បដិឃានុសយោតិ អត្ថោ. អវិជ្ជំ តេន បជហតីតិ ឥធ ភិក្ខុ អវិជ្ជានុសយំ វិក្ខម្ភេត្វា ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជតិ, ឈានវិក្ខម្ភិតំ អវិជ្ជានុសយំ តថា វិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តមគ្គេន សមុគ្ឃាតេតិ. សោ អរហត្តមគ្គេន បហីនោបិ តថា វិក្ខម្ភិតត្តាវ ចតុត្ថជ្ឈានេ នានុសេតិ នាម. តេនាហ – ‘‘ន តត្ថ អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតី’’តិ.

៤៦៦. ឥទានិ បដិភាគបុច្ឆំ បុច្ឆន្តោ សុខាយ បនាយ្យេតិអាទិមាហ. តស្ស វិស្សជ្ជនេ យស្មា សុខស្ស ទុក្ខំ, ទុក្ខស្ស ច សុខំ បច្ចនីកំ, តស្មា ទ្វីសុ វេទនាសុ វិសភាគបដិភាគោ កថិតោ. ឧបេក្ខា បន អន្ធការា អវិភូតា ទុទ្ទីបនា, អវិជ្ជាបិ តាទិសាវាតិ តេនេត្ថ សភាគបដិភាគោ កថិតោ. យត្តកេសុ បន ឋានេសុ អវិជ្ជា តមំ ករោតិ, តត្តកេសុ វិជ្ជា តមំ វិនោទេតីតិ វិសភាគបដិភាគោ កថិតោ. អវិជ្ជាយ ខោ, អាវុសោតិ ឯត្ថ ឧភោបេតេ ធម្មា អនាសវា លោកុត្តរាតិ សភាគបដិភាគោវ កថិតោ. វិមុត្តិយា ខោ, អាវុសោតិ ឯត្ថ អនាសវដ្ឋេន លោកុត្តរដ្ឋេន អព្យាកតដ្ឋេន ច សភាគបដិភាគោវ កថិតោ. អច្ចយាសីតិ ឯត្ថ បញ្ហំ អតិក្កមិត្វា គតោសីតិ អត្ថោ. នាសក្ខិ បញ្ហានំ បរិយន្តំ គហេតុន្តិ បញ្ហានំ បរិច្ឆេទបមាណំ គហេតុំ នាសក្ខិ, អប្បដិភាគធម្មស្ស បដិភាគំ បុច្ឆិ. និព្ពានំ នាមេតំ អប្បដិភាគំ, ន សក្កា នីលំ វា បីតកំ វាតិ កេនចិ ធម្មេន សទ្ធិំ បដិភាគំ កត្វា ទស្សេតុំ. តញ្ច ត្វំ ឥមិនា អធិប្បាយេន បុច្ឆសីតិ អត្ថោ.

ឯត្តាវតា ចាយំ ឧបាសកោ យថា នាម សត្តមេ ឃរេ សលាកភត្តំ លភិត្វា គតោ ភិក្ខុ សត្ត ឃរានិ អតិក្កម្ម អដ្ឋមស្ស ទ្វារេ ឋិតោ សព្ពានិបិ សត្ត គេហានិ វិរទ្ធោវ ន អញ្ញាសិ, ឯវមេវំ អប្បដិភាគធម្មស្ស បដិភាគំ បុច្ឆន្តោ សព្ពាសុបិ សត្តសុ សប្បដិភាគបុច្ឆាសុ វិរទ្ធោវ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. និព្ពានោគធន្តិ និព្ពានព្ភន្តរំ និព្ពានំ អនុបវិដ្ឋំ. និព្ពានបរាយនន្តិ និព្ពានំ បរំ អយនមស្ស បរា គតិ, ន តតោ បរំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. និព្ពានំ បរិយោសានំ អវសានំ អស្សាតិ និព្ពានបរិយោសានំ.

៤៦៧. បណ្ឌិតាតិ បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតា, ធាតុកុសលា អាយតនកុសលា បដិច្ចសមុប្បាទកុសលា ឋានាដ្ឋានកុសលាតិ អត្ថោ. មហាបញ្ញាតិ មហន្តេ អត្ថេ មហន្តេ ធម្មេ មហន្តា និរុត្តិយោ មហន្តានិ បដិភានានិ បរិគ្គណ្ហនសមត្ថាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតា. យថា តំ ធម្មទិន្នាយាតិ យថា ធម្មទិន្នាយ ភិក្ខុនិយា ព្យាកតំ, អហម្បិ តំ ឯវមេវំ ព្យាករេយ្យន្តិ. ឯត្តាវតា ច បន អយំ សុត្តន្តោ ជិនភាសិតោ នាម ជាតោ, ន សាវកភាសិតោ. យថា ហិ រាជយុត្តេហិ លិខិតំ បណ្ណំ យាវ រាជមុទ្ទិកាយ ន លញ្ឆិតំ ហោតិ, ន តាវ រាជបណ្ណន្តិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ; លញ្ឆិតមត្តំ បន រាជបណ្ណំ នាម ហោតិ, តថា, ‘‘អហម្បិ តំ ឯវមេវ ព្យាករេយ្យ’’ន្តិ ឥមាយ ជិនវចនមុទ្ទិកាយ លញ្ឆិតត្តា អយំ សុត្តន្តោ អាហច្ចវចនេន ជិនភាសិតោ នាម ជាតោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ចូឡវេទល្លសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.