៩. មហាអស្សបុរសុត្តវណ្ណនា

៤១៥. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាអស្សបុរសុត្តំ. តត្ថ អង្គេសូតិ អង្គា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហីសទ្ទេន ‘‘អង្គា’’តិ វុច្ចតិ, តស្មិំ អង្គេសុ ជនបទេ. អស្សបុរំ នាម អង្គានំ និគមោតិ អស្សបុរន្តិ នគរនាមេន លទ្ធវោហារោ អង្គានំ ជនបទស្ស ឯកោ និគមោ, តំ គោចរគាមំ កត្វា វិហរតីតិ អត្ថោ. ភគវា ឯតទវោចាតិ ឯតំ ‘‘សមណា សមណាតិ វោ, ភិក្ខវេ, ជនោ សញ្ជានាតី’’តិអាទិវចនមវោច.

កស្មា បន ឯវំ អវោចាតិ. តស្មិំ កិរ និគមេ មនុស្សា សទ្ធា បសន្នា ពុទ្ធមាមកា ធម្មមាមកា សង្ឃមាមកា, តទហុបព្ពជិតសាមណេរម្បិ វស្សសតិកត្ថេរសទិសំ កត្វា បសំសន្តិ; បុព្ពណ្ហសមយំ ភិក្ខុសង្ឃំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តំ ទិស្វា ពីជនង្គលាទីនិ គហេត្វា ខេត្តំ គច្ឆន្តាបិ, ផរសុអាទីនិ គហេត្វា អរញ្ញំ បវិសន្តាបិ តានិ ឧបករណានិ និក្ខិបិត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស និសីទនដ្ឋានំ អាសនសាលំ វា មណ្ឌបំ វា រុក្ខមូលំ វា សម្មជ្ជិត្វា អាសនានិ បញ្ញបេត្វា អរជបានីយំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ និសីទាបេត្វា យាគុខជ្ជកាទីនិ ទត្វា កតភត្តកិច្ចំ ភិក្ខុសង្ឃំ ឧយ្យោជេត្វា តតោ តានិ ឧបករណានិ អាទាយ ខេត្តំ វា អរញ្ញំ វា គន្ត្វា អត្តនោ កម្មានិ ករោន្តិ, កម្មន្តដ្ឋានេបិ នេសំ អញ្ញា កថា នាម នត្ថិ. ចត្តារោ មគ្គដ្ឋា ចត្តារោ ផលដ្ឋាតិ អដ្ឋ បុគ្គលា អរិយសង្ឃោ នាម; តេ ‘‘ឯវរូបេន សីលេន, ឯវរូបេន អាចារេន, ឯវរូបាយ បដិបត្តិយា សមន្នាគតា លជ្ជិនោ បេសលា ឧឡារគុណា’’តិ ភិក្ខុសង្ឃស្សេវ វណ្ណំ កថេន្តិ. កម្មន្តដ្ឋានតោ អាគន្ត្វា ភុត្តសាយមាសា ឃរទ្វារេ និសិន្នាបិ, សយនិឃរំ បវិសិត្វា និសិន្នាបិ ភិក្ខុសង្ឃស្សេវ វណ្ណំ កថេន្តិ. ភគវា តេសំ មនុស្សានំ និបច្ចការំ ទិស្វា ភិក្ខុសង្ឃំ បិណ្ឌបាតាបចាយនេ និយោជេត្វា ឯតទវោច.

យេ ធម្មា សមណករណា ច ព្រាហ្មណករណា ចាតិ យេ ធម្មា សមាទាយ បរិបូរិតា សមិតបាបសមណញ្ច ពាហិតបាបព្រាហ្មណញ្ច ករោន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, សមណស្ស សមណិយានិ សមណករណីយានិ. កតមានិ តីណិ? អធិសីលសិក្ខាសមាទានំ, អធិចិត្តសិក្ខាសមាទានំ, អធិបញ្ញាសិក្ខាសមាទាន’’ន្តិ (អ. និ. ៣.៨២) ឯត្ថ បន សមណេន កត្តព្ពធម្មា វុត្តា. តេបិ ច សមណករណា ហោន្តិយេវ. ឥធ បន ហិរោត្តប្បាទិវសេន ទេសនា វិត្ថារិតា. ឯវំ នោ អយំ អម្ហាកន្តិ ឯត្ថ នោតិ និបាតមត្តំ. ឯវំ អយំ អម្ហាកន្តិ អត្ថោ. មហប្ផលា មហានិសំសាតិ ឧភយម្បិ អត្ថតោ ឯកមេវ. អវញ្ឈាតិ អមោឃា. សផលាតិ អយំ តស្សេវ អត្ថោ. យស្សា ហិ ផលំ នត្ថិ, សា វញ្ឈា នាម ហោតិ. សឧទ្រយាតិ សវឌ្ឍិ, ឥទំ សផលតាយ វេវចនំ. ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពន្តិ, ភិក្ខវេ, ឯវំ តុម្ហេហិ សិក្ខិតព្ពំ. ឥតិ ភគវា ឥមិនា ឯត្តកេន ឋានេន ហិរោត្តប្បាទីនំ ធម្មានំ វណ្ណំ កថេសិ. កស្មា? វចនបថបច្ឆិន្ទនត្ថំ. សចេ ហិ កោចិ អចិរបព្ពជិតោ ពាលភិក្ខុ ឯវំ វទេយ្យ – ‘‘ភគវា ហិរោត្តប្បាទិធម្មេ សមាទាយ វត្តថាតិ វទតិ, កោ នុ ខោ តេសំ សមាទាយ វត្តនេ អានិសំសោ’’តិ? តស្ស វចនបថបច្ឆិន្ទនត្ថំ. អយញ្ច អានិសំសោ, ឥមេ ហិ ធម្មា សមាទាយ បរិបូរិតា សមិតបាបសមណំ នាម ពាហិតបាបព្រាហ្មណំ នាម ករោន្តិ, ចតុបច្ចយលាភំ ឧប្បាទេន្តិ, បច្ចយទាយកានំ មហប្ផលតំ សម្បាទេន្តិ, បព្ពជ្ជំ អវញ្ឈំ សផលំ សឧទ្រយំ ករោន្តីតិ វណ្ណំ អភាសិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បន វណ្ណកថា សតិបដ្ឋានេ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៣; ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៣) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា.

៤១៦. ហិរោត្តប្បេនាតិ ‘‘យំ ហិរីយតិ ហិរីយិតព្ពេន, ឱត្តប្បតិ ឱត្តប្បិតព្ពេនា’’តិ (ធ. ស. ១៣៣១) ឯវំ វិត្ថារិតាយ ហិរិយា ចេវ ឱត្តប្បេន ច. អបិចេត្ថ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា ហិរី, ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ. អត្តាធិបតេយ្យា ហិរី, លោកាធិបតេយ្យំ ឱត្តប្បំ. លជ្ជាសភាវសណ្ឋិតា ហិរី, ភយសភាវសណ្ឋិតំ ឱត្តប្បំ, វិត្ថារកថា បនេត្ថ សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តា. អបិច ឥមេ ទ្វេ ធម្មា លោកំ បាលនតោ លោកបាលធម្មា នាមាតិ កថិតា. យថាហ – ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, សុក្កា ធម្មា លោកំ បាលេន្តិ. កតមេ ទ្វេ? ហិរី ច ឱត្តប្បញ្ច. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ សុក្កា ធម្មា លោកំ បាលេន្តិ. ឥមេ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ សុក្កា ធម្មា លោកំ ន បាលេយ្យុំ, នយិធ បញ្ញាយេថ, ‘មាតា’តិ វា, ‘មាតុច្ឆា’តិ វា, ‘មាតុលានី’តិ វា, ‘អាចរិយភរិយា’តិ វា, ‘គរូនំ ទារា’តិ វា, សម្ភេទំ លោកោ អគមិស្ស, យថា អជេឡកា កុក្កុដសូករា សោណសិង្គាលា’’តិ (អ. និ. ២.៩). ឥមេយេវ ជាតកេ ‘‘ទេវធម្មា’’តិ កថិតា. យថាហ –

‘‘ហិរិឱត្តប្បសម្បន្នា, សុក្កធម្មសមាហិតា;

សន្តោ សប្បុរិសា លោកេ, ទេវធម្មាតិ វុច្ចរេ’’តិ. (ជា. ១.១.៦);

មហាចុន្ទត្ថេរស្ស បន កិលេសសល្លេខនបដិបទាតិ កត្វា ទស្សិតា. យថាហ – ‘‘បរេ អហិរិកា ភវិស្សន្តិ, មយមេត្ថ ហិរិមនា ភវិស្សាមាតិ សល្លេខោ ករណីយោ. បរេ អនោត្តាបី ភវិស្សន្តិ, មយមេត្ថ ឱត្តាបី ភវិស្សាមាតិ សល្លេខោ ករណីយោ’’តិ (ម. និ. ១.៨៣). ឥមេវ មហាកស្សបត្ថេរស្ស ឱវាទូបសម្បទាតិ កត្វា ទស្សិតា. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘តស្មា តិហ តេ, កស្សប, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ, តិព្ពំ មេ ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ភវិស្សតិ ថេរេសុ នវេសុ មជ្ឈិមេសូតិ. ឯវញ្ហិ តេ, កស្សប, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១៥៤). ឥធ បនេតេ សមណធម្មា នាមាតិ ទស្សិតា.

យស្មា បន ឯត្តាវតា សាមញ្ញត្ថោ មត្ថកំ បត្តោ នាម ហោតិ, តស្មា អបរេបិ សមណករណធម្មេ ទស្សេតុំ សិយា ខោ បន, ភិក្ខវេ, តុម្ហាកន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សាមញ្ញត្ថោតិ សំយុត្តកេ តាវ, ‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, សាមញ្ញំ? អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ. សេយ្យថិទំ, សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ, ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សាមញ្ញំ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សាមញ្ញត្ថោ? យោ, ភិក្ខវេ, រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ, អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សាមញ្ញត្ថោ’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៦) មគ្គោ ‘‘សាមញ្ញ’’ន្តិ, ផលនិព្ពានានិ ‘‘សាមញ្ញត្ថោ’’តិ វុត្តានិ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ មគ្គម្បិ ផលម្បិ ឯកតោ កត្វា សាមញ្ញត្ថោ កថិតោតិ វេទិតព្ពោ. អារោចយាមីតិ កថេមិ. បដិវេទយាមីតិ ជានាបេមិ.

៤១៧. បរិសុទ្ធោ នោ កាយសមាចារោតិ ឯត្ថ កាយសមាចារោ បរិសុទ្ធោ អបរិសុទ្ធោតិ ទុវិធោ. យោ ហិ ភិក្ខុ បាណំ ហនតិ អទិន្នំ អាទិយតិ, កាមេសុ មិច្ឆា ចរតិ, តស្ស កាយសមាចារោ អបរិសុទ្ធោ នាម, អយំ បន កម្មបថវសេនេវ វារិតោ. យោ បន បាណិនា វា លេឌ្ឌុនា វា ទណ្ឌេន វា សត្ថេន វា បរំ បោថេតិ វិហេឋេតិ, តស្ស កាយសមាចារោ អបរិសុទ្ធោ នាម, អយម្បិ សិក្ខាបទពទ្ធេនេវ បដិក្ខិត្តោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ ឧភយម្បេតំ អកថេត្វា បរមសល្លេខោ នាម កថិតោ. យោ ហិ ភិក្ខុ បានីយឃដេ វា បានីយំ បិវន្តានំ, បត្តេ វា ភត្តំ ភុញ្ជន្តានំ កាកានំ និវារណវសេន ហត្ថំ វា ទណ្ឌំ វា លេឌ្ឌុំ វា ឧគ្គិរតិ, តស្ស កាយសមាចារោ អបរិសុទ្ធោ. វិបរីតោ បរិសុទ្ធោ នាម. ឧត្តានោតិ ឧគ្គតោ បាកដោ. វិវដោតិ អនាវដោ អសញ្ឆន្នោ. ឧភយេនាបិ បរិសុទ្ធតំយេវ ទីបេតិ. ន ច ឆិទ្ទវាតិ សទា ឯកសទិសោ អន្តរន្តរេ ឆិទ្ទរហិតោ. សំវុតោតិ កិលេសានំ ទ្វារ បិទហនេន បិទហិតោ, ន វជ្ជបដិច្ឆាទនត្ថាយ.

៤១៨. វចីសមាចារេបិ យោ ភិក្ខុ មុសា វទតិ, បិសុណំ កថេតិ, ផរុសំ ភាសតិ, សម្ផំ បលបតិ, តស្ស វចីសមាចារោ អបរិសុទ្ធោ នាម. អយំ បន កម្មបថវសេន វារិតោ. យោ បន គហបតិកាតិ វា ទាសាតិ វា បេស្សាតិ វា អាទីហិ ខុំសេន្តោ វទតិ, តស្ស វចីសមាចារោ អបរិសុទ្ធោ នាម. អយំ បន សិក្ខាបទពទ្ធេនេវ បដិក្ខិត្តោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ ឧភយម្បេតំ អកថេត្វា បរមសល្លេខោ នាម កថិតោ. យោ ហិ ភិក្ខុ ទហរេន វា សាមណេរេន វា, ‘‘កច្ចិ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយំ បស្សថា’’តិ វុត្តេ, សម្ពហុលា, អាវុសោ, ភិក្ខុភិក្ខុនិយោ ឯកស្មិំ បទេសេ វិចទិំសុ, ឧបជ្ឈាយោ តេ វិក្កាយិកសាកភណ្ឌិកំ ឧក្ខិបិត្វា គតោ ភវិស្សតី’’តិអាទិនា នយេន ហសាធិប្បាយោបិ ឯវរូបំ កថំ កថេតិ, តស្ស វចីសមាចារោ អបរិសុទ្ធោ. វិបរីតោ បរិសុទ្ធោ នាម.

៤១៩. មនោសមាចារេ យោ ភិក្ខុ អភិជ្ឈាលុ ព្យាបន្នចិត្តោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ, តស្ស មនោសមាចារោ អបរិសុទ្ធោ នាម. អយំ បន កម្មបថវសេនេវ វារិតោ. យោ បន ឧបនិក្ខិត្តំ ជាតរូបរជតំ សាទិយតិ, តស្ស មនោសមាចារោ អបរិសុទ្ធោ នាម. អយម្បិ សិក្ខាបទពទ្ធេនេវ បដិក្ខិត្តោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ ឧភយម្បេតំ អកថេត្វា បរមសល្លេខោ នាម កថិតោ. យោ បន ភិក្ខុ កាមវិតក្កំ វា ព្យាបាទវិតក្កំ វា វិហិំសាវិតក្កំ វា វិតក្កេតិ, តស្ស មនោសមាចារោ អបរិសុទ្ធោ. វិបរីតោ បរិសុទ្ធោ នាម.

៤២០. អាជីវស្មិំ យោ ភិក្ខុ អាជីវហេតុ វេជ្ជកម្មំ បហិណគមនំ គណ្ឌផាលនំ ករោតិ, អរុមក្ខនំ ទេតិ, តេលំ បចតីតិ ឯកវីសតិអនេសនាវសេន ជីវិកំ កប្បេតិ. យោ វា បន វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, តស្ស អាជីវោ អបរិសុទ្ធោ នាម. អយំ បន សិក្ខាបទពទ្ធេនេវ បដិក្ខិត្តោ. ឥមស្មិំ សុត្តេ ឧភយម្បេតំ អកថេត្វា បរមសល្លេខោ នាម កថិតោ. យោ ហិ ភិក្ខុ សប្បិនវនីតតេលមធុផាណិតាទីនិ លភិត្វា, ‘‘ស្វេ វា បុនទិវសេ វា ភវិស្សតី’’តិ សន្និធិការកំ បរិភុញ្ជតិ, យោ វា បន និម្ពង្កុរាទីនិ ទិស្វា សាមណេរេ វទតិ – ‘‘អំង្កុរេ ខាទថា’’តិ, សាមណេរា ថេរោ ខាទិតុកាមោតិ កប្បិយំ កត្វា ទេន្តិ, ទហរេ បន សាមណេរេ វា បានីយំ បិវថ, អាវុសោតិ វទតិ, តេ ថេរោ បានីយំ បិវិតុកាមោតិ បានីយសង្ខំ ធោវិត្វា ទេន្តិ, តម្បិ បរិភុញ្ជន្តស្ស អាជីវោ អបរិសុទ្ធោ នាម ហោតិ. វិបរីតោ បរិសុទ្ធោ នាម.

៤២២. មត្តញ្ញូតិ បរិយេសនបដិគ្គហណបរិភោគេសុ មត្តញ្ញូ, យុត្តញ្ញូ, បមាណញ្ញូ.

៤២៣. ជាគរិយមនុយុត្តាតិ រត្តិន្ទិវំ ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វា ឯកស្មិំ កោដ្ឋាសេ និទ្ទាយ ឱកាសំ ទត្វា បញ្ច កោដ្ឋាសេ ជាគរិយម្ហិ យុត្តា បយុត្តា. សីហសេយ្យន្តិ ឯត្ថ កាមភោគិសេយ្យា, បេតសេយ្យា, សីហសេយ្យា, តថាគតសេយ្យាតិ ចតស្សោ សេយ្យា. តត្ថ ‘‘យេភុយ្យេន, ភិក្ខវេ, កាមភោគី សត្តា វាមេន បស្សេន សេន្តី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤៦) អយំ កាមភោគិសេយ្យា, តេសុ ហិ យេភុយ្យេន ទក្ខិណបស្សេន សយានោ នាម នត្ថិ.

‘‘យេភុយ្យេន, ភិក្ខវេ, បេតា ឧត្តានា សេន្តី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤៦) អយំ បេតសេយ្យា, បេតា ហិ អប្បមំសលោហិតត្តា អដ្ឋិសង្ឃាតជដិតា ឯកេន បស្សេន សយិតុំ ន សក្កោន្តិ, ឧត្តានាវ សេន្តិ.

‘‘យេភុយ្យេន, ភិក្ខវេ, សីហោ មិគរាជា នង្គុដ្ឋំ អន្តរសត្ថិម្ហិ អនុបក្ខិបិត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សេតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤៦) អយំ សីហសេយ្យា. តេជុស្សទត្តា ហិ សីហោ មិគរាជា ទ្វេ បុរិមបាទេ ឯកស្មិំ ឋានេ បច្ឆិមបាទេ ឯកស្មិំ ឋបេត្វា នង្គុដ្ឋំ អន្តរសត្ថិម្ហិ បក្ខិបិត្វា បុរិមបាទបច្ឆិមបាទនង្គុដ្ឋានំ ឋិតោកាសំ សល្លក្ខេត្វា ទ្វិន្នំ បុរិមបាទានំ មត្ថកេ សីសំ ឋបេត្វា សយតិ. ទិវសម្បិ សយិត្វា បពុជ្ឈមានោ ន ឧត្រាសន្តោ បពុជ្ឈតិ. សីសំ បន ឧក្ខិបិត្វា បុរិមបាទានំ ឋិតោកាសំ សល្លក្ខេតិ. សចេ កិញ្ចិ ឋានំ វិជហិត្វា ឋិតំ ហោតិ, ‘‘នយិទំ តុយ្ហំ ជាតិយា, ន សូរភាវស្ស ច អនុរូប’’ន្តិ អនត្តមនោ ហុត្វា តត្ថេវ សយតិ, ន គោចរាយ បក្កមតិ. អវិជហិត្វា ឋិតេ បន ‘‘តុយ្ហំ ជាតិយា សូរភាវស្ស ច អនុរូបមិទ’’ន្តិ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ឧដ្ឋាយ សីហវិជម្ភិតំ វិជម្ភិត្វា កេសរភារំ វិធុនិត្វា តិក្ខត្តុំ សីហនាទំ នទិត្វា គោចរាយ បក្កមតិ. ចតុត្ថជ្ឈានសេយ្យា បន តថាគតសេយ្យាតិ វុច្ចតិ. តាសុ ឥធ សីហសេយ្យា អាគតា. អយញ្ហិ តេជុស្សទឥរិយាបថត្តា ឧត្តមសេយ្យា នាម. បាទេ បាទន្តិ ទក្ខិណបាទេ វាមបាទំ. អច្ចាធាយាតិ អតិអាធាយ ឦសកំ អតិក្កម្ម ឋបេត្វា, គោប្ផកេន ហិ គោប្ផកេ, ជាណុនា វា ជាណុម្ហិ សង្ឃដ្ដិយមានេ អភិណ្ហំ វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, ចិត្តំ ឯកគ្គំ ន ហោតិ, សេយ្យា អផាសុកា ហោតិ. យថា បន ន សង្ឃដ្ដេតិ, ឯវំ អតិក្កម្ម ឋបិតេ វេទនា នុប្បជ្ជតិ, ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, សេយ្យា ផាសុកា ហោតិ, តស្មា ឯវមាហ.

៤២៥. អភិជ្ឈំ លោកេតិអាទិ ចូឡហត្ថិបទេ វិត្ថារិតំ.

៤២៦. យា បនាយំ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេតិ ឧបមា វុត្តា. តត្ថ ឥណំ អាទាយាតិ វឌ្ឍិយា ធនំ គហេត្វា. ព្យន្តី ករេយ្យាតិ វិគតន្តានិ ករេយ្យ. យថា តេសំ កាកណិកមត្តោបិ បរិយន្តោ នាម នាវសិស្សតិ, ឯវំ ករេយ្យ, សព្ពសោ បដិនិយ្យាតេយ្យាតិ អត្ថោ. តតោនិទានន្តិ អាណណ្យនិទានំ. សោ ហិ អណណោម្ហីតិ អាវជ្ជន្តោ ពលវបាមោជ្ជំ លភតិ, ពលវសោមនស្សមធិគច្ឆតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘លភេថ បាមោជ្ជំ, អធិគច្ឆេយ្យ សោមនស្ស’’ន្តិ.

វិសភាគវេទនុប្បត្តិយា កកចេនេវ ចតុឥរិយាបថំ ឆិន្ទន្តោ អាពាធតីតិ អាពាធោ, ស្វាស្ស អត្ថីតិ អាពាធិកោ. តំសមុដ្ឋានេន ទុក្ខេន ទុក្ខិតោ. អធិមត្តគិលានោតិ ពាឡ្ហគិលានោ. នច្ឆាទេយ្យាតិ អធិមត្តព្យាធិបរេតតាយ ន រុច្ចេយ្យ. ពលមត្តាតិ ពលមេវ, ពលញ្ចស្ស កាយេ ន ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. តតោនិទានន្តិ អារោគ្យនិទានំ, តស្ស ហិ អរោគោម្ហីតិ អាវជ្ជយតោ តទុភយំ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘លភេថ បាមោជ្ជំ, អធិគច្ឆេយ្យ សោមនស្ស’’ន្តិ. ន ចស្ស កិញ្ចិ ភោគានំ វយោតិ កាកណិកមត្តម្បិ ភោគានំ វយោ ន ភវេយ្យ. តតោនិទានន្តិ ពន្ធនាមោក្ខនិទានំ, សេសំ វុត្តនយេនេវ សព្ពបទេសុ យោជេតព្ពំ. អនត្តាធីនោតិ ន អត្តនិ អធីនោ, អត្តនោ រុចិយា កិញ្ចិ កាតុំ ន លភតិ. បរាធីនោតិ បរេសុ អធីនោ, បរស្សេវ រុចិយា បវត្តតិ. ន យេន កាមំ គមោតិ យេន ទិសាភាគេនស្ស កាមោ ហោតិ. ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ គមនាយ, តេន គន្តុំ ន លភតិ. ទាសព្យាតិ ទាសភាវា. ភុជិស្សោតិ អត្តនោ សន្តកោ. តតោនិទានន្តិ ភុជិស្សនិទានំ. កន្តារទ្ធានមគ្គន្តិ កន្តារំ អទ្ធានមគ្គំ, និរុទកំ ទីឃមគ្គន្តិ អត្ថោ. តតោនិទានន្តិ ខេមន្តភូមិនិទានំ.

ឥមេ បញ្ច នីវរណេ អប្បហីនេតិ ឯត្ថ ភគវា អប្បហីនំ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ ឥណសទិសំ, សេសានិ រោគាទិសទិសានិ កត្វា ទស្សេតិ. តត្រាយំ សទិសតា – យោ ហិ បរេសំ ឥណំ គហេត្វា វិនាសេតិ. សោ តេហិ ឥណំ ទេហីតិ វុច្ចមានោបិ ផរុសំ វុច្ចមានោបិ ពជ្ឈមានោបិ បហរិយមានោបិ កិញ្ចិ បដិពាហិតុំ ន សក្កោតិ, សព្ពំ តិតិក្ខតិ, តិតិក្ខការណញ្ហិស្ស តំ ឥណំ ហោតិ. ឯវមេវំ យោ យម្ហិ កាមច្ឆន្ទេន រជ្ជតិ, តណ្ហាគណេន តំ វត្ថុំ គណ្ហាតិ, សោ តេន ផរុសំ វុច្ចមានោបិ ពជ្ឈមានោបិ បហរិយមានោបិ សព្ពំ តិតិក្ខតិ. តិតិក្ខការណញ្ហិស្ស សោ កាមច្ឆន្ទោ ហោតិ ឃរសាមិកេហិ វធីយមានានំ ឥត្ថីនំ វិយាតិ. ឯវំ ឥណំ វិយ កាមច្ឆន្ទោ ទដ្ឋព្ពោ.

យថា បន បិត្តរោគាតុរោ មធុសក្ករាទីសុបិ ទិន្នេសុ បិត្តរោគាតុរតាយ តេសំ រសំ ន វិន្ទតិ, តិត្តកំ តិត្តកន្តិ ឧគ្គិរតិយេវ. ឯវមេវំ ព្យាបន្នចិត្តោ ហិតកាមេហិ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ អប្បមត្តកម្បិ ឱវទីយមានោ ឱវាទំ ន គណ្ហាតិ, ‘‘អតិ វិយ មេ តុម្ហេ ឧបទ្ទវេថា’’តិអាទីនិ វត្វា វិព្ភមតិ. បិត្តរោគាតុរតាយ សោ បុរិសោ មធុសក្ករាទិរសំ វិយ, កោធាតុរតាយ ឈានសុខាទិភេទំ សាសនរសំ ន វិន្ទតីតិ. ឯវំ រោគោ វិយ ព្យាបាទោ ទដ្ឋព្ពោ.

យថា បន នក្ខត្តទិវសេ ពន្ធនាគារេ ពទ្ធោ បុរិសោ នក្ខត្តស្ស នេវ អាទិំ, ន មជ្ឈំ, ន បរិយោសានំ បស្សតិ. សោ ទុតិយទិវសេ មុត្តោ, ‘‘អហោ ហិយ្យោ នក្ខត្តំ មនាបំ, អហោ នច្ចំ, អហោ គីត’’ន្តិអាទីនិ សុត្វាបិ បដិវចនំ ន ទេតិ. កិំ ការណា? នក្ខត្តស្ស អននុភូតត្តា. ឯវមេវំ ថិនមិទ្ធាភិភូតោ ភិក្ខុ វិចិត្តនយេបិ ធម្មស្សវនេ បវត្តមានេ នេវ តស្ស អាទិំ, ន មជ្ឈំ, ន បរិយោសានំ ជានាតិ. សោ ឧដ្ឋិតេ ធម្មស្សវនេ, ‘‘អហោ ធម្មស្សវនំ, អហោ ការណំ, អហោ ឧបមា’’តិ ធម្មស្សវនស្ស វណ្ណំ ភណមានានំ សុត្វាបិ បដិវចនំ ន ទេតិ. កិំ ការណា? ថិនមិទ្ធវសេន ធម្មកថាយ អននុភូតត្តាតិ. ឯវំ ពន្ធនាគារំ វិយ ថិនមិទ្ធំ ទដ្ឋព្ពំ.

យថា បន នក្ខត្តំ កីឡន្តោបិ ទាសោ, ‘‘ឥទំ នាម អច្ចាយិកំ ករណីយំ អត្ថិ, សីឃំ, តត្ថ គច្ឆ, នោ ចេ គច្ឆសិ, ហត្ថបាទំ វា តេ ឆិន្ទាមិ កណ្ណនាសំ វា’’តិ វុត្តោ សីឃំ គច្ឆតិយេវ, នក្ខត្តស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ អនុភវិតុំ ន លភតិ. កស្មា? បរាធីនតាយ. ឯវមេវំ វិនយេ អប្បកតញ្ញុនា វិវេកត្ថាយ អរញ្ញំ បវិដ្ឋេនាបិ កិស្មិញ្ចិទេវ អន្តមសោ កប្បិយមំសេបិ អកប្បិយមំសសញ្ញាយ ឧប្បន្នាយ វិវេកំ បហាយ សីលវិសោធនត្ថំ វិនយធរស្ស សន្តិកេ គន្តព្ពំ ហោតិ. វិវេកសុខំ អនុភវិតុំ ន លភតិ. កស្មា? ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចាភិភូតតាយាតិ, ឯវំ ទាសព្យំ វិយ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ ទដ្ដព្ពំ.

យថា បន កន្តារទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ បុរិសោ ចោរេហិ មនុស្សានំ វិលុត្តោកាសំ បហតោកាសញ្ច ទិស្វា ទណ្ឌកសទ្ទេនបិ សកុណសទ្ទេនបិ ចោរា អាគតាតិ ឧស្សង្កិតបរិសង្កិតោ ហោតិ, គច្ឆតិបិ, តិដ្ឋតិបិ, និវត្តតិបិ, គតដ្ឋានតោ អាគតដ្ឋានមេវ ពហុតរំ ហោតិ. សោ កិច្ឆេន កសិរេន ខេមន្តភូមិំ បាបុណាតិ វា, ន វា បាបុណាតិ. ឯវមេវំ យស្ស អដ្ឋសុ ឋានេសុ វិចិកិច្ឆា ឧប្បន្នា ហោតិ. សោ ‘‘ពុទ្ធោ នុ ខោ, ន នុ ខោ ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា នយេន វិចិកិច្ឆន្តោ អធិមុច្ចិត្វា សទ្ធាយ គណ្ហិតុំ ន សក្កោតិ. អសក្កោន្តោ មគ្គំ វា ផលំ វា ន បាបុណាតីតិ យថា កន្តារទ្ធានមគ្គេ ‘‘ចោរា អត្ថិ នត្ថី’’តិ បុនប្បុនំ អាសប្បនបរិសប្បនំ អបរិយោគាហនំ ឆម្ភិតត្ត ចិត្តស្ស ឧប្បាទេន្តោ ខេមន្តបត្តិយា អន្តរាយំ ករោតិ, ឯវំ វិចិកិច្ឆាបិ ‘‘ពុទ្ធោ នុ ខោ ន ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា នយេន បុនប្បុនំ អាសប្បនបរិសប្បនំ អបរិយោគាហនំ ឆម្ភិតត្តំ ចិត្តស្ស ឧប្បាទយមានា អរិយភូមិប្បត្តិយា អន្តរាយំ ករោតីតិ កន្តារទ្ធានមគ្គោ វិយ ទដ្ឋព្ពា.

ឥទានិ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អាណណ្យន្តិ ឯត្ថ ភគវា បហីនកាមច្ឆន្ទនីវរណំ អាណណ្យសទិសំ, សេសានិ អារោគ្យាទិសទិសានិ កត្វា ទស្សេតិ. តត្រាយំ សទិសតា – យថា ហិ បុរិសោ ឥណំ អាទាយ កម្មន្តេ បយោជេត្វា សមិទ្ធកម្មន្តោ, ‘‘ឥទំ ឥណំ នាម បលិពោធមូល’’ន្តិ ចិន្តេត្វា សវឌ្ឍិកំ ឥណំ និយ្យាតេត្វា បណ្ណំ ផាលាបេយ្យ. អថស្ស តតោ បដ្ឋាយ នេវ កោចិ ទូតំ បេសេតិ, ន បណ្ណំ, សោ ឥណសាមិកេ ទិស្វាបិ សចេ ឥច្ឆតិ, អាសនា ឧដ្ឋហតិ, នោ ចេ, ន ឧដ្ឋហតិ. កស្មា? តេហិ សទ្ធិំ និល្លេបតាយ អលគ្គតាយ. ឯវមេវ ភិក្ខុ, ‘‘អយំ កាមច្ឆន្ទោ នាម បលិពោធមូល’’ន្តិ សតិបដ្ឋានេ វុត្តនយេនេវ ឆ ធម្មេ ភាវេត្វា កាមច្ឆន្ទនីវរណំ បជហតិ. តស្សេវំ បហីនកាមច្ឆន្ទស្ស យថា ឥណមុត្តស្ស បុរិសស្ស ឥណសាមិកេ ទិស្វា នេវ ភយំ ន ឆម្ភិតត្តំ ហោតិ. ឯវមេវ បរវត្ថុម្ហិ នេវ សង្គោ ន ពន្ធោ ហោតិ. ទិព្ពានិបិ រូបានិ បស្សតោ កិលេសោ ន សមុទាចរតិ. តស្មា ភគវា អាណណ្យមិវ កាមច្ឆន្ទប្បហានមាហ.

យថា បន សោ បិត្តរោគាតុរោ បុរិសោ ភេសជ្ជកិរិយាយ តំ រោគំ វូបសមេត្វា តតោ បដ្ឋាយ មធុសក្ករាទីនំ រសំ វិន្ទតិ. ឯវមេវំ ភិក្ខុ, ‘‘អយំ ព្យាបាទោ នាម អនត្ថការកោ’’តិ ឆ ធម្មេ ភាវេត្វា ព្យាបាទនីវរណំ បជហតិ. សោ ឯវំ បហីនព្យាបាទោ យថា បិត្តរោគវិមុត្តោ បុរិសោ មធុសក្ករាទីនិ មធុរានិ សម្បិយាយមានោ បដិសេវតិ. ឯវមេវំ អាចារបណ្ណត្តិអាទីនិ សិក្ខាបិយមានោ សិរសា សម្បដិច្ឆិត្វា សម្បិយាយមានោ សិក្ខតិ. តស្មា ភគវា អារោគ្យមិវ ព្យាបាទប្បហានមាហ.

យថា សោ នក្ខត្តទិវសេ ពន្ធនាគារំ បវេសិតោ បុរិសោ អបរស្មិំ នក្ខត្តទិវសេ, ‘‘បុព្ពេបិ អហំ បមាទទោសេន ពទ្ធោ តំ នក្ខត្តំ នានុភវាមិ, ឥទានិ អប្បមត្តោ ភវិស្សាមី’’តិ យថាស្ស បច្ចត្ថិកា ឱកាសំ ន លភន្តិ. ឯវំ អប្បមត្តោ ហុត្វា នក្ខត្តំ អនុភវិត្វា – ‘‘អហោ នក្ខត្តំ អហោ នក្ខត្ត’’ន្តិ ឧទានំ ឧទានេសិ. ឯវមេវ ភិក្ខុ, ‘‘ឥទំ ថិនមិទ្ធំ នាម មហាអនត្ថករ’’ន្តិ ឆ ធម្មេ ភាវេត្វា ថិនមិទ្ធនីវរណំ បជហតិ. សោ ឯវំ បហីនថិនមិទ្ធោ យថា ពន្ធនា មុត្តោ បុរិសោ សត្តាហម្បិ នក្ខត្តស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ អនុភវតិ. ឯវមេវំ ភិក្ខុ ធម្មនក្ខត្តស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ អនុភវន្តោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណាតិ. តស្មា ភគវា ពន្ធនា មោក្ខមិវ ថិនមិទ្ធប្បហានមាហ.

យថា បន ទាសោ កញ្ចិទេវ មិត្តំ ឧបនិស្សាយ សាមិកានំ ធនំ ទត្វា អត្តានំ ភុជិស្សំ កត្វា តតោ បដ្ឋាយ យំ ឥច្ឆតិ, តំ ករេយ្យ. ឯវមេវ ភិក្ខុ, ‘‘ឥទំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ នាម មហាអនត្ថករ’’ន្តិ ឆ ធម្មេ ភាវេត្វា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បជហតិ. សោ ឯវំ បហីនុទ្ធច្ចកុក្កុច្ចោ យថា ភុជិស្សោ បុរិសោ យំ ឥច្ឆតិ, តំ ករោតិ. ន តំ កោចិ ពលក្ការេន តតោ និវត្តេតិ. ឯវមេវំ ភិក្ខុ យថាសុខំ នេក្ខម្មបដិបទំ បដិបជ្ជតិ, ន នំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ ពលក្ការេន តតោ និវត្តេតិ. តស្មា ភគវា ភុជិស្សំ វិយ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចប្បហានមាហ.

យថា ពលវា បុរិសោ ហត្ថសារំ គហេត្វា សជ្ជាវុធោ សបរិវារោ កន្តារំ បដិបជ្ជេយ្យ. តំ ចោរា ទូរតោវ ទិស្វា បលាយេយ្យុំ. សោ សោត្ថិនា តំ កន្តារំ និត្ថរិត្វា ខេមន្តំ បត្តោ ហដ្ឋតុដ្ឋោ អស្ស. ឯវមេវំ ភិក្ខុ, ‘‘អយំ វិចិកិច្ឆា នាម អនត្ថការិកា’’តិ ឆ ធម្មេ ភាវេត្វា វិចិកិច្ឆំ បជហតិ. សោ ឯវំ បហីនវិចិកិច្ឆោ យថា ពលវា សជ្ជាវុធោ សបរិវារោ បុរិសោ និព្ភយោ ចោរេ តិណំ វិយ អគណេត្វា សោត្ថិនា និក្ខមិត្វា ខេមន្តភូមិំ បាបុណាតិ. ឯវមេវំ ទុច្ចរិតកន្តារំ និត្ថរិត្វា បរមខេមន្តភូមិំ អមតំ និព្ពានំ បាបុណាតិ. តស្មា ភគវា ខេមន្តភូមិំ វិយ វិចិកិច្ឆាបហានមាហ.

៤២៧. ឥមមេវ កាយន្តិ ឥមំ ករជកាយំ. អភិសន្ទេតីតិ តេមេតិ ស្នេហេតិ, សព្ពត្ថ បវត្តបីតិសុខំ ករោតិ. បរិសន្ទេតីតិ សមន្តតោ សន្ទេតិ. បរិបូរេតីតិ វាយុនា ភស្តំ វិយ បូរេតិ. បរិប្ផរតីតិ សមន្តតោ ផុសតិ. សព្ពាវតោ កាយស្សាតិ អស្ស ភិក្ខុនោ សព្ពកោដ្ឋាសវតោ កាយស្ស. កិញ្ចិ ឧបាទិន្នកសន្តតិបវត្តិដ្ឋានេ ឆវិមំសលោហិតានុគតំ អណុមត្តម្បិ ឋានំ បឋមជ្ឈានសុខេន អផុដ្ឋំ នាម ន ហោតិ. ទក្ខោតិ ឆេកោ បដិពលោ ន្ហានីយចុណ្ណានិ កាតុញ្ចេវ យោជេតុញ្ច សន្នេតុញ្ច. កំសថាលេតិ យេន កេនចិ លោហេន កតភាជនេ. មត្តិកភាជនំ បន ថិរំ ន ហោតិ, សន្នេន្តស្ស ភិជ្ជតិ, តស្មា តំ ន ទស្សេតិ. បរិប្ផោសកំ បរិប្ផោសកន្តិ សិញ្ចិត្វា សិញ្ចិត្វា. សន្នេយ្យាតិ វាមហត្ថេន កំសថាលំ គហេត្វា ទក្ខិណេន ហត្ថេន បមាណយុត្តំ ឧទកំ សិញ្ចិត្វា សិញ្ចិត្វា បរិមទ្ទន្តោ បិណ្ឌំ ករេយ្យ. ស្នេហានុគតាតិ ឧទកសិនេហេន អនុគតា. ស្នេហបរេតាតិ ឧទកសិនេហេន បរិគតា. សន្តរពាហិរាតិ សទ្ធិំ អន្តោបទេសេន ចេវ ពហិបទេសេន ច, សព្ពត្ថកមេវ ឧទកសិនេហេន ផុដាតិ អត្ថោ. ន ច បគ្ឃរិណីតិ ន ពិន្ទុ ពិន្ទុ ឧទកំ បគ្ឃរតិ, សក្កា ហោតិ ហត្ថេនបិ ទ្វីហិបិ តីហិបិ អង្គុលីហិ គហេតុំ ឱវដ្ដិកម្បិ កាតុន្តិ អត្ថោ.

៤២៨. ទុតិយជ្ឈានសុខឧបមាយំ ឧព្ភិតោទកោតិ ឧព្ភិន្នឧទកោ, ន ហេដ្ឋា ឧព្ភិជ្ជិត្វា ឧគ្គច្ឆនឧទកោ, អន្តោយេវ បន ឧព្ភិជ្ជនឧទកោតិ អត្ថោ. អាយមុខន្តិ អាគមនមគ្គោ. ទេវោតិ មេឃោ. កាលេនកាលន្តិ កាលេ កាលេ, អន្វទ្ធមាសំ វា អនុទសាហំ វាតិ អត្ថោ. ធារន្តិ វុដ្ឋិំ. នានុប្បវេច្ឆេយ្យាតិ ន បវេសេយ្យ, ន វស្សេយ្យាតិ អត្ថោ. សីតា វារិធារា ឧព្ភិជ្ជិត្វាតិ សីតំ វារិ តំ ឧទករហទំ បូរយមានំ ឧព្ភិជ្ជិត្វា. ហេដ្ឋា ឧគ្គច្ឆនឧទកញ្ហិ ឧគ្គន្ត្វា ឧគ្គន្ត្វា ភិជ្ជន្តំ ឧទកំ ខោភេតិ. ចតូហិ ទិសាហិ បវិសនឧទកំ បុរាណបណ្ណតិណកដ្ឋទណ្ឌកាទីហិ ឧទកំ ខោភេតិ. វុដ្ឋិឧទកំ ធារានិបាតបុប្ផុឡកេហិ ឧទកំ ខោភេតិ. សន្និសិន្នមេវ បន ហុត្វា ឥទ្ធិនិម្មិតមិវ ឧប្បជ្ជមានំ ឧទកំ ឥមំ បទេសំ ផរតិ, ឥមំ បទេសំ ន ផរតីតិ នត្ថិ. តេន អផុដោកាសោ នាម ន ហោតីតិ. តត្ថ រហទោ វិយ ករជកាយោ, ឧទកំ វិយ ទុតិយជ្ឈានសុខំ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៤២៩. តតិយជ្ឈានសុខឧបមាយំ ឧប្បលានិ ឯត្ថ សន្តីតិ ឧប្បលិនី. សេសបទទ្វយេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច សេតរត្តនីលេសុ យំកិញ្ចិ ឧប្បលំ ឧប្បលមេវ, ឩនកសតបត្តំ បុណ្ឌរីកំ, សតបត្តំ បទុមំ. បត្តនិយមំ វា វិនាបិ សេតំ បទុមំ, រត្តំ បុណ្ឌរីកន្តិ អយមេត្ថ វិនិច្ឆយោ. ឧទកានុគ្គតានីតិ ឧទកតោ ន ឧគ្គតានិ. អន្តោនិមុគ្គបោសីនីតិ ឧទកតលស្ស អន្តោ និមុគ្គានិយេវ ហុត្វា បោសីនិ, វឌ្ឍីនីតិ អត្ថោ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៤៣០. ចតុត្ថជ្ឈានសុខឧបមាយំ បរិសុទ្ធេន ចេតសា បរិយោទាតេនាតិ ឯត្ថ និរុបក្កិលេសដ្ឋេន បរិសុទ្ធំ. បភស្សរដ្ឋេន បរិយោទាតំ វេទិតព្ពំ. ឱទាតេន វត្ថេនាតិ ឥទំ ឧតុផរណត្ថំ វុត្តំ. កិលិដ្ឋវត្ថេន ហិ ឧតុផរណំ ន ហោតិ, តង្ខណធោតបរិសុទ្ធេន ឧតុផរណំ ពលវំ ហោតិ. ឥមិស្សា ហិ ឧបមាយ វត្ថំ វិយ ករជកាយោ. ឧតុផរណំ វិយ ចតុត្ថជ្ឈានសុខំ. តស្មា យថា សុន្ហាតស្ស បុរិសស្ស បរិសុទ្ធំ វត្ថំ សសីសំ បារុបិត្វា និសិន្នស្ស សរីរតោ ឧតុ សព្ពមេវ វត្ថំ ផរតិ, ន កោចិ វត្ថស្ស អផុដោកាសោ ហោតិ. ឯវំ ចតុត្ថជ្ឈានសុខេន ភិក្ខុនោ ករជកាយស្ស ន កោចិ ឱកាសោ អផុដោ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តមេវ វា វត្ថំ វិយ, តំសមុដ្ឋានរូបំ ឧតុផរណំ វិយ. យថា ហិ កត្ថចិ ឱទាតវត្ថេ កាយំ អប្ផុសន្តេបិ តំសមុដ្ឋានេន ឧតុនា សព្ពត្ថកមេវ កាយោ ផុដ្ឋោ ហោតិ. ឯវំ ចតុត្ថជ្ឈានសមុដ្ឋិតេន សុខុមរូបេន សព្ពត្ថកមេវ ភិក្ខុនោ ករជកាយោ ផុដោ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

៤៣១. បុព្ពេនិវាសញាណឧបមាយំ តំទិវសំ កតកិរិយា បាកដា ហោតីតិ តំទិវសំ គតគាមត្តយមេវ គហិតំ. តត្ថ គាមត្តយំ គតបុរិសោ វិយ បុព្ពេនិវាសញាណលាភី ទដ្ឋព្ពោ. តយោ គាមា វិយ តយោ ភវា ទដ្ឋព្ពា. តស្ស បុរិសស្ស តីសុ គាមេសុ តំទិវសំ កតកិរិយាយ អាវិភាវោ វិយ បុព្ពេនិវាសាយ ចិត្តំ អភិនីហរិត្វា និសិន្នស្ស ភិក្ខុនោ តីសុ ភវេសុ កតកិរិយាយ អាវិភាវោ ទដ្ឋព្ពោ.

៤៣២. ទិព្ពចក្ខុឧបមាយំ ទ្វេ អគារាតិ ទ្វេ ឃរា. សទ្វារាតិ សម្មុខទ្វារា. អនុចង្កមន្តេតិ អបរាបរំ សញ្ចរន្តេ. អនុវិចរន្តេតិ ឥតោ ចិតោ ច វិចរន្តេ, ឥតោ បន គេហា និក្ខមិត្វា ឯតំ គេហំ, ឯតស្មា វា និក្ខមិត្វា ឥមំ គេហំ បវិសនវសេនបិ ទដ្ឋព្ពា. តត្ថ ទ្វេ អគារា សទ្វារា វិយ ចុតិបដិសន្ធិយោ, ចក្ខុមា បុរិសោ វិយ ទិព្ពចក្ខុញាណលាភី, ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស ទ្វិន្នំ គេហានំ អន្តរេ ឋត្វា បស្សតោ ទ្វេ អគារេ បវិសនកនិក្ខមនកបុរិសានំ បាកដកាលោ វិយ ទិព្ពចក្ខុលាភិនោ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ឱលោកេន្តស្ស ចវនកឧបបជ្ជនកសត្តានំ បាកដកាលោ. កិំ បន តេ ញាណស្ស បាកដា, បុគ្គលស្សាតិ? ញាណស្ស. តស្ស បាកដត្តា បន បុគ្គលស្ស បាកដាយេវាតិ.

៤៣៣. អាសវក្ខយញាណឧបមាយំ បព្ពតសង្ខេបេតិ បព្ពតមត្ថកេ. អនាវិលោតិ និក្កទ្ទមោ. សិប្បិយោ ច សម្ពុកា ច សិប្បិសម្ពុកំ. សក្ខរា ច កថលា ច សក្ខរកថលំ. មច្ឆានំ គុម្ពា ឃដាតិ មច្ឆគុម្ពំ. តិដ្ឋន្តម្បិ ចរន្តម្បីតិ ឯត្ថ សក្ខរកថលំ តិដ្ឋតិយេវ, ឥតរានិ ចរន្តិបិ តិដ្ឋន្តិបិ. យថា បន អន្តរន្តរា ឋិតាសុបិ និសិន្នាសុបិ វិជ្ជមានាសុបិ, ‘‘ឯតា គាវោ ចរន្តី’’តិ ចរន្តិយោ ឧបាទាយ ឥតរាបិ ចរន្តីតិ វុច្ចន្តិ. ឯវំ តិដ្ឋន្តមេវ សក្ខរកថលំ ឧបាទាយ ឥតរម្បិ ទ្វយំ តិដ្ឋន្តន្តិ វុត្តំ. ឥតរញ្ច ទ្វយំ ចរន្តំ ឧបាទាយ សក្ខរកថលម្បិ ចរន្តន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស តីរេ ឋត្វា បស្សតោ សិប្បិសម្ពុកាទីនំ វិភូតកាលោ វិយ អាសវានំ ខយាយ ចិត្តំ នីហរិត្វា និសិន្នស្ស ភិក្ខុនោ ចតុន្នំ សច្ចានំ វិភូតកាលោ ទដ្ឋព្ពោ.

៤៣៤. ឥទានិ សត្តហាការេហិ សលិង្គតោ សគុណតោ ខីណាសវស្ស នាមំ គណ្ហន្តោ, អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សមណោ ឥតិបីតិអាទិមាហ. តត្ថ ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សមណោ ហោតីតិអាទីសុ, ភិក្ខវេ, ឯវំ ភិក្ខុ សមិតបាបត្តា សមណោ ហោតិ. ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោ ហោតិ. ន្ហាតកិលេសត្តា ន្ហាតកោ ហោតិ, ធោតកិលេសត្តាតិ អត្ថោ. ចតុមគ្គញាណសង្ខាតេហិ វេទេហិ អកុសលធម្មានំ គតត្តា វេទគូ ហោតិ, វិទិតត្តាតិ អត្ថោ. តេនេវ វិទិតាស្ស ហោន្តីតិអាទិមាហ. កិលេសានំ សុតត្តា សោត្តិយោ ហោតិ, និស្សុតត្តា អបហតត្តាតិ អត្ថោ. កិលេសានំ អារកត្តា អរិយោ ហោតិ, ហតត្តាតិ អត្ថោ. តេហិ អារកត្តា អរហំ ហោតិ, ទូរីភូតត្តាតិ អត្ថោ. សេសំ សពត្ថ បាកដមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មហាអស្សបុរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.