៨. មហាហត្ថិបទោបមសុត្តវណ្ណនា

៣០០. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាហត្ថិបទោបមសុត្តំ. តត្ថ ជង្គលានន្តិ បថវីតលចារីនំ. បាណានន្តិ សបាទកបាណានំ. បទជាតានីតិ បទានិ. សមោធានំ គច្ឆន្តីតិ ឱធានំ បក្ខេបំ គច្ឆន្តិ. អគ្គមក្ខាយតីតិ សេដ្ឋំ អក្ខាយតិ. យទិទំ មហន្តត្តេនាតិ មហន្តភាវេន អគ្គំ អក្ខាយតិ, ន គុណវសេនាតិ អត្ថោ. យេ កេចិ កុសលា ធម្មាតិ យេ កេចិ លោកិយា វា លោកុត្តរា វា កុសលា ធម្មា. សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ ឯត្ថ ចតុព្ពិធោ សង្គហោ – សជាតិសង្គហោ, សញ្ជាតិសង្គហោ, កិរិយសង្គហោ, គណនសង្គហោតិ. តត្ថ ‘‘សព្ពេ ខត្តិយា អាគច្ឆន្តុ សព្ពេ ព្រាហ្មណា’’តិ ឯវំ សមានជាតិវសេន សង្គហោ សជាតិសង្គហោ នាម. ‘‘សព្ពេ កោសលកា សព្ពេ មាគធកា’’តិ ឯវំ សញ្ជាតិទេសវសេន សង្គហោ សញ្ជាតិសង្គហោ នាម. ‘‘សព្ពេ រថិកា សព្ពេ ធនុគ្គហា’’តិ ឯវំ កិរិយវសេន សង្គហោ កិរិយសង្គហោ នាម. ‘‘ចក្ខាយតនំ កតមក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតីតិ? ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតិ. ហញ្ចិ ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតិ, តេន វត រេ វត្តព្ពេ ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធេន សង្គហិត’’ន្តិ (កថា. ៤៧១), អយំ គណនសង្គហោ នាម. ឥមស្មិម្បិ ឋានេ អយមេវ អធិប្បេតោ.

ននុ ច ‘‘ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ កតិ កុសលា កតិ អកុសលា កតិ អព្យាកតាតិ បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនេ សមុទយសច្ចំ អកុសលំ, មគ្គសច្ចំ កុសលំ, និរោធសច្ចំ អព្យាកតំ, ទុក្ខសច្ចំ សិយា កុសលំ, សិយា អកុសលំ, សិយា អព្យាកត’’ន្តិ (វិភ. ២១៦-២១៧) អាគតត្តា ចតុភូមកម្បិ កុសលំ ទិយឌ្ឍមេវ សច្ចំ ភជតិ. អថ កស្មា មហាថេរោ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ គណនំ គច្ឆតីតិ អាហាតិ? សច្ចានំ អន្តោគធត្តា. យថា ហិ ‘‘សាធិកមិទំ, ភិក្ខវេ, ទិយឌ្ឍសិក្ខាបទសតំ អន្វទ្ធមាសំ ឧទ្ទេសំ អាគច្ឆតិ, យត្ថ អត្តកាមា កុលបុត្តា សិក្ខន្តិ. តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, សិក្ខា អធិសីលសិក្ខា អធិចិត្តសិក្ខា អធិបញ្ញាសិក្ខា’’តិ (អ. និ. ៣.៨៨) ឯត្ថ សាធិកមិទំ ទិយឌ្ឍសិក្ខាបទសតំ ឯកា អធិសីលសិក្ខាវ ហោតិ, តំ សិក្ខន្តោបិ តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខតីតិ ទស្សិតោ, សិក្ខានំ អន្តោគធត្តា. យថា ច ឯកស្ស ហត្ថិបទស្ស ចតូសុ កោដ្ឋាសេសុ ឯកស្មិំ កោដ្ឋាសេ ឱតិណ្ណានិបិ ទ្វីសុ តីសុ ចតូសុ កោដ្ឋាសេសុ ឱតិណ្ណានិបិ សិង្គាលសសមិគាទីនំ បាទានិ ហត្ថិបទេ សមោធានំ គតានេវ ហោន្តិ. ហត្ថិបទតោ អមុច្ចិត្វា តស្សេវ អន្តោគធត្តា. ឯវមេវ ឯកស្មិម្បិ ទ្វីសុបិ តីសុបិ ចតូសុបិ សច្ចេសុ គណនំ គតា ធម្មា ចតូសុ សច្ចេសុ គណនំ គតាវ ហោន្តិ; សច្ចានំ អន្តោគធត្តាតិ ទិយឌ្ឍសច្ចគណនំ គតេបិ កុសលធម្មេ ‘‘សព្ពេ តេ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ សង្គហំ គច្ឆន្តី’’តិ អាហ. ‘‘ទុក្ខេ អរិយសច្ចេ’’តិអាទីសុ ឧទ្ទេសបទេសុ ចេវ ជាតិបិ ទុក្ខាតិអាទីសុ និទ្ទេសបទេសុ ច យំ វត្តព្ពំ, តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តមេវ. កេវលំ បនេត្ថ ទេសនានុក្កមោវ វេទិតព្ពោ.

៣០១. យថា ហិ ឆេកោ វិលីវការោ សុជាតំ វេឡុំ លភិត្វា ចតុធា ឆេត្វា តតោ តយោ កោដ្ឋាសេ ឋបេត្វា ឯកំ គណ្ហិត្វា បញ្ចធា ភិន្ទេយ្យ, តតោបិ ចត្តារោ ឋបេត្វា ឯកំ គណ្ហិត្វា ផាលេន្តោ បញ្ច បេសិយោ ករេយ្យ, តតោ ចតស្សោ ឋបេត្វា ឯកំ គណ្ហិត្វា កុច្ឆិភាគំ បិដ្ឋិភាគន្តិ ទ្វិធា ផាលេត្វា បិដ្ឋិភាគំ ឋបេត្វា កុច្ឆិភាគំ អាទាយ តតោ សមុគ្គពីជនិតាលវណ្ដាទិនានប្បការំ វេឡុវិកតិំ ករេយ្យ, សោ បិដ្ឋិភាគញ្ច ឥតរា ច ចតស្សោ បេសិយោ ឥតរេ ច ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ ឥតរេ ច តយោ កោដ្ឋាសេ កម្មាយ ន ឧបនេស្សតីតិ ន វត្តព្ពោ. ឯកប្បហារេន បន ឧបនេតុំ ន សក្កា, អនុបុព្ពេន ឧបនេស្សតិ. ឯវមេវ អយំ មហាថេរោបិ វិលីវការោ សុជាតំ វេឡុំ លភិត្វា ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ វិយ, ឥមំ មហន្តំ សុត្តន្តំ អារភិត្វា ចតុអរិយសច្ចវសេន មាតិកំ ឋបេសិ. វិលីវការស្ស តយោ កោដ្ឋាសេ ឋបេត្វា ឯកំ គហេត្វា តស្ស បញ្ចធា ករណំ វិយ ថេរស្ស តីណិ អរិយសច្ចានិ ឋបេត្វា ឯកំ ទុក្ខសច្ចំ គហេត្វា ភាជេន្តស្ស ខន្ធវសេន បញ្ចធា ករណំ. តតោ យថា សោ វិលីវការោ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ ឋបេត្វា ឯកំ ភាគំ គហេត្វា បញ្ចធា ផាលេសិ, ឯវំ ថេរោ ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធេ ឋបេត្វា រូបក្ខន្ធំ វិភជន្តោ ចត្តារិ ច មហាភូតានិ ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយ រូបន្តិ បញ្ចធា អកាសិ. តតោ យថា សោ វិលីវការោ ចតស្សោ បេសិយោ ឋបេត្វា ឯកំ គហេត្វា កុច្ឆិភាគំ បិដ្ឋិភាគន្តិ ទ្វិធា ផាលេសិ, ឯវំ ថេរោ ឧបាទាយ រូបញ្ច តិស្សោ ច ធាតុយោ ឋបេត្វា ឯកំ បថវីធាតុំ វិភជន្តោ អជ្ឈត្តិកពាហិរវសេន ទ្វិធា ទស្សេសិ. យថា សោ វិលីវការោ បិដ្ឋិភាគំ ឋបេត្វា កុច្ឆិភាគំ អាទាយ នានប្បការំ វិលីវវិកតិំ អកាសិ, ឯវំ ថេរោ ពាហិរំ បថវីធាតុំ ឋបេត្វា អជ្ឈត្តិកំ បថវីធាតុំ វីសតិយា អាការេហិ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ កតមា ចាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតូតិអាទិមាហ.

យថា បន វិលីវការោ បិដ្ឋិភាគញ្ច ឥតរា ច ចត្តស្សោ បេសិយោ ឥតរេ ច ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ ឥតរេ ច តយោ កោដ្ឋាសេ អនុបុព្ពេន កម្មាយ ឧបនេស្សតិ, ន ហិ សក្កា ឯកប្បហារេន ឧបនេតុំ, ឯវំ ថេរោបិ ពាហិរញ្ច បថវីធាតុំ ឥតរា ច តិស្សោ ធាតុយោ ឧបាទារូបញ្ច ឥតរេ ច ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធេ ឥតរានិ ច តីណិ អរិយសច្ចានិ អនុបុព្ពេន វិភជិត្វា ទស្សេស្សតិ, ន ហិ សក្កា ឯកប្បហារេន ទស្សេតុំ. អបិច រាជបុត្តូបមាយបិ អយំ កមោ វិភាវេតព្ពោ –

ឯកោ កិរ មហារាជា, តស្ស បរោសហស្សំ បុត្តា. សោ តេសំ បិឡន្ធនបរិក្ខារំ ចតូសុ បេឡាសុ ឋបេត្វា ជេដ្ឋបុត្តស្ស អប្បេសិ – ‘‘ឥទំ តេ, តាត, ភាតិកានំ បិឡន្ធនភណ្ឌំ តថារូបេ ឆណេ សម្បត្តេ បិឡន្ធនំ នោ ទេហីតិ យាចន្តានំ ទទេយ្យាសី’’តិ. សោ ‘‘សាធុ ទេវា’’តិ សារគព្ភេ បដិសាមេសិ, តថារូបេ ឆណទិវសេ រាជបុត្តា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘បិឡន្ធនំ នោ, តាត, ទេថ, នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមា’’តិ អាហំសុ. តាតា, ជេដ្ឋភាតិកស្ស វោ ហត្ថេ មយា បិឡន្ធនំ ឋបិតំ, តំ អាហរាបេត្វា បិឡន្ធថាតិ. តេ សាធូតិ បដិស្សុណិត្វា តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘តុម្ហាកំ កិរ នោ ហត្ថេ បិឡន្ធនភណ្ឌំ, តំ ទេថា’’តិ អាហំសុ. សោ ឯវំ ករិស្សាមីតិ គព្ភំ វិវរិត្វា, ចតស្សោ បេឡាយោ នីហរិត្វា តិស្សោ ឋបេត្វា ឯកំ វិវរិត្វា, តតោ បញ្ច សមុគ្គេ នីហរិត្វា ចត្តារោ ឋបេត្វា ឯកំ វិវរិត្វា, តតោ បញ្ចសុ ករណ្ឌេសុ នីហរិតេសុ ចត្តារោ ឋបេត្វា ឯកំ វិវរិត្វា បិធានំ បស្សេ ឋបេត្វា តតោ ហត្ថូបគបាទូបគាទីនិ នានប្បការានិ បិឡន្ធនានិ នីហរិត្វា អទាសិ. សោ កិញ្ចាបិ ឥតរេហិ ចតូហិ ករណ្ឌេហិ ឥតរេហិ ចតូហិ សមុគ្គេហិ ឥតរាហិ តីហិ បេឡាហិ ន តាវ ភាជេត្វា ទេតិ, អនុបុព្ពេន បន ទស្សតិ, ន ហិ សក្កា ឯកប្បហារេន ទាតុំ.

តត្ថ មហារាជា វិយ ភគវា ទដ្ឋព្ពោ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘រាជាហមស្មិ សេលាតិ ភគវា, ធម្មរាជា អនុត្តរោ’’តិ (សុ. និ. ៥៥៩). ជេដ្ឋបុត្តោ វិយ សារិបុត្តត្ថេរោ, វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘យំ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, សម្មា វទមានោ វទេយ្យ, ‘ភគវតោ បុត្តោ ឱរសោ មុខតោ ជាតោ ធម្មជោ ធម្មនិម្មិតោ ធម្មទាយាទោ, នោ អាមិសទាយាទោ’តិ សារិបុត្តមេវ តំ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ, ភគវតោ បុត្តោ…បេ… នោ អាមិសទាយាទោ’’តិ (ម. និ. ៣.៩៧). បរោសហស្សរាជបុត្តា វិយ ភិក្ខុសង្ឃោ ទដ្ឋព្ពោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘បរោសហស្សំ ភិក្ខូនំ, សុគតំ បយិរុបាសតិ;

ទេសេន្តំ វិរជំ ធម្មំ, និព្ពានំ អកុតោភយ’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.២១៦);

រញ្ញោ តេសំ បុត្តានំ បិឡន្ធនំ ចតូសុ បេឡាសុ បក្ខិបិត្វា ជេដ្ឋបុត្តស្ស ហត្ថេ ឋបិតកាលោ វិយ ភគវតោ ធម្មសេនាបតិស្ស ហត្ថេ ចតុសច្ចប្បកាសនាយ ឋបិតកាលោ, តេនេវាហ – ‘‘សារិបុត្តោ, ភិក្ខវេ, បហោតិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ វិត្ថារេន អាចិក្ខិតុំ ទេសេតុំ បញ្ញាបេតុំ បដ្ឋបេតុំ វិវរិតុំ វិភជិតុំ ឧត្តានីកាតុ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៣៧១). តថារូបេ ខណេ តេសំ រាជបុត្តានំ តំ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា បិឡន្ធនំ យាចនកាលោ វិយ ភិក្ខុសង្ឃស្ស វស្សូបនាយិកសមយេ អាគន្ត្វា ធម្មទេសនាយ យាចិតកាលោ. ឧបកដ្ឋាយ កិរ វស្សូបនាយិកាយ ឥទំ សុត្តំ ទេសិតំ. រញ្ញោ, ‘‘តាតា, ជេដ្ឋភាតិកស្ស វោ ហត្ថេ មយា បិឡន្ធនំ ឋបិតំ តំ អាហរាបេត្វា បិឡន្ធថា’’តិ វុត្តកាលោ វិយ សម្ពុទ្ធេនាបិ, ‘‘សេវេថ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ, ភជថ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ. បណ្ឌិតា ភិក្ខូ អនុគ្គាហកា សព្រហ្មចារីន’’ន្តិ ឯវំ ធម្មសេនាបតិនោ សន្តិកេ ភិក្ខូនំ បេសិតកាលោ.

រាជបុត្តេហិ រញ្ញោ កថំ សុត្វា ជេដ្ឋភាតិកស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បិឡន្ធនំ យាចិតកាលោ វិយ ភិក្ខូហិ សត្ថុកថំ សុត្វា ធម្មសេនាបតិំ ឧបសង្កម្ម ធម្មទេសនំ អាយាចិតកាលោ. ជេដ្ឋភាតិកស្ស គព្ភំ វិវរិត្វា ចតស្សោ បេឡាយោ នីហរិត្វា ឋបនំ វិយ ធម្មសេនាបតិស្ស ឥមំ សុត្តន្តំ អារភិត្វា ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ វសេន មាតិកាយ ឋបនំ. តិស្សោ បេឡាយោ ឋបេត្វា ឯកំ វិវរិត្វា តតោ បញ្ចសមុគ្គនីហរណំ វិយ តីណិ អរិយសច្ចានិ ឋបេត្វា ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ វិភជន្តស្ស បញ្ចក្ខន្ធទស្សនំ. ចត្តារោ សមុគ្គេ ឋបេត្វា ឯកំ វិវរិត្វា តតោ បញ្ចករណ្ឌនីហរណំ វិយ ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធេ ឋបេត្វា ឯកំ រូបក្ខន្ធំ វិភជន្តស្ស ចតុមហាភូតឧបាទារូបវសេន បញ្ចកោដ្ឋាសទស្សនំ.

៣០២. ចត្តារោ ករណ្ឌេ ឋបេត្វា ឯកំ វិវរិត្វា បិធានំ បស្សេ ឋបេត្វា ហត្ថូបគបាទូបគាទិបិឡន្ធនទានំ វិយ តីណិ មហាភូតានិ ឧបាទារូបញ្ច ឋបេត្វា ឯកំ បថវីធាតុំ វិភជន្តស្ស ពាហិរំ តាវ បិធានំ វិយ ឋបេត្វា អជ្ឈត្តិកាយ បថវីធាតុយា នានាសភាវតោ វីសតិយា អាការេហិ ទស្សនត្ថំ ‘‘កតមា ចាវុសោ អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតូ’’តិអាទិវចនំ.

តស្ស បន រាជបុត្តស្ស តេហិ ចតូហិ ករណ្ឌេហិ ចតូហិ សមុគ្គេហិ តីហិ ច បេឡាហិ បច្ឆា អនុបុព្ពេន នីហរិត្វា បិឡន្ធនទានំ វិយ ថេរស្សាបិ ឥតរេសញ្ច តិណ្ណំ មហាភូតានំ ឧបាទារូបានញ្ច ចតុន្នំ អរូបក្ខន្ធានញ្ច តិណ្ណំ អរិយសច្ចានញ្ច បច្ឆា អនុបុព្ពេន ភាជេត្វា ទស្សនំ វេទិតព្ពំ. យំ បនេតំ ‘‘កតមា ចាវុសោ, អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តន្តិ ឧភយម្បេតំ និយកាធិវចនមេវ. កក្ខឡន្តិ ថទ្ធំ. ខរិគតន្តិ ផរុសំ. ឧបាទិន្នន្តិ ន កម្មសមុដ្ឋានមេវ, អវិសេសេន បន សរីរដ្ឋកស្សេតំ គហណំ. សរីរដ្ឋកញ្ហិ ឧបាទិន្នំ វា ហោតុ, អនុបាទិន្នំ វា, អាទិន្នគហិតបរាមដ្ឋវសេន សព្ពំ ឧបាទិន្នមេវ នាម. សេយ្យថិទំ – កេសា លោមា…បេ… ឧទរិយំ ករីសន្តិ ឥទំ ធាតុកម្មដ្ឋានិកស្ស កុលបុត្តស្ស អជ្ឈត្តិកបថវីធាតុវសេន តាវ កម្មដ្ឋានំ វិភត្តំ. ឯត្ថ បន មនសិការំ អារភិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ គហេតុកាមេន យំ កាតព្ពំ, តំ សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតមេវ. មត្ថលុង្គំ បន ន ឥធ បាឡិអារុឡ្ហំ. តម្បិ អាហរិត្វា, វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តនយេនេវ វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន វវត្ថបេត្វា, ‘‘អយម្បិ អចេតនា អព្យាកតា សុញ្ញា ថទ្ធា បថវីធាតុ ឯវា’’តិ មនសិ កាតព្ពំ. យំ វា បនញ្ញម្បីតិ ឥទំ ឥតរេសុ តីសុ កោដ្ឋាសេសុ អនុគតាយ បថវីធាតុយា គហណត្ថំ វុត្តំ. យា ចេវ ខោ បន អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតូតិ យា ច អយំ វុត្តប្បការា អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតុ. យា ច ពាហិរាតិ យា ច វិភង្គេ, ‘‘អយោ លោហំ តិបុ សីស’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ១៧៣) នយេន អាគតា ពាហិរា បថវីធាតុ.

ឯត្តាវតា ថេរេន អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតុ នានាសភាវតោ វីសតិយា អាការេហិ វិត្ថារេន ទស្សិតា, ពាហិរា សង្ខេបេន. កស្មា? យស្មិញ្ហិ ឋានេ សត្តានំ អាលយោ និកន្តិ បត្ថនា បរិយុដ្ឋានំ គហណំ បរាមាសោ ពលវា ហោតិ, តត្ថ តេសំ អាលយាទីនំ ឧទ្ធរណត្ថំ ពុទ្ធា វា ពុទ្ធសាវកា វា វិត្ថារកថំ កថេន្តិ. យត្ថ បន ន ពលវា, តត្ថ កត្តព្ពកិច្ចាភាវតោ សង្ខេបេន កថេន្តិ. យថា ហិ កស្សកោ ខេត្តំ កសមានោ យត្ថ មូលសន្តានកានំ ពលវតាយ នង្គលំ លគ្គតិ, តត្ថ គោណេ ឋបេត្វា បំសុំ វិយូហិត្វា មូលសន្តានកានិ ឆេត្វា ឆេត្វា ឧទ្ធរន្តោ ពហុំ វាយាមំ ករោតិ. យត្ថ តានិ នត្ថិ, តត្ថ ពលវំ បយោគំ កត្វា គោណេ បិដ្ឋិយំ បហរមានោ កសតិយេវ, ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ.

បថវីធាតុរេវេសាតិ ទុវិធាបេសា ថទ្ធដ្ឋេន កក្ខឡដ្ឋេន ផរុសដ្ឋេន ឯកលក្ខណា បថវីធាតុយេវ, អាវុសោតិ អជ្ឈត្តិកំ ពាហិរាយ សទ្ធិំ យោជេត្វា ទស្សេតិ. យស្មា ពាហិរាយ បថវីធាតុយា អចេតនាភាវោ បាកដោ, ន អជ្ឈត្តិកាយ, តស្មា សា ពាហិរាយ សទ្ធិំ ឯកសទិសា អចេតនាយេវាតិ គណ្ហន្តស្ស សុខបរិគ្គហោ ហោតិ. យថា កិំ? យថា ទន្តេន គោណេន សទ្ធិំ យោជិតោ អទន្តោ កតិបាហមេវ វិសូកាយតិ វិប្ផន្ទតិ, អថ ន ចិរស្សេវ ទមថំ ឧបេតិ. ឯវំ អជ្ឈត្តិកាបិ ពាហិរាយ សទ្ធិំ ឯកសទិសាតិ គណ្ហន្តស្ស កតិបាហមេវ អចេតនាភាវោ ន ឧបដ្ឋាតិ, អថ ន ចិរេនេវស្សា អចេតនាភាវោ បាកដោ ហោតិ. តំ នេតំ មមាតិ តំ ឧភយម្បិ ន ឯតំ មម, ន ឯសោហមស្មិ, ន ឯសោ មេ អត្តាតិ ឯវំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. យថាភូតន្តិ យថាសភាវំ, តញ្ហិ អនិច្ចាទិសភាវំ, តស្មា អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តាតិ ឯវំ ទដ្ឋព្ពន្តិ អត្ថោ.

ហោតិ ខោ សោ, អាវុសោតិ កស្មា អារភិ? ពាហិរអាបោធាតុវសេន ពាហិរាយ បថវីធាតុយា វិនាសំ ទស្សេត្វា តតោ វិសេសតរេន ឧបាទិន្នាយ សរីរដ្ឋកបថវីធាតុយា វិនាសទស្សនត្ថំ. បកុប្បតីតិ អាបោសំវដ្ដវសេន វឌ្ឍមានា កុប្បតិ. អន្តរហិតា តស្មិំ សមយេ ពាហិរា បថវីធាតុ ហោតីតិ តស្មិំ សមយេ កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេ ខារោទកេន វិលីយមានា ឧទកានុគតា ហុត្វា សព្ពា បព្ពតាទិវសេន សណ្ឋិតា បថវីធាតុ អន្តរហិតា ហោតិ. វិលីយិត្វា ឧទកមេវ ហោតិ. តាវ មហល្លិកាយាតិ តាវ មហន្តាយ.

ទុវេ សតសហស្សានិ, ចត្តារិ នហុតានិ ច;

ឯត្តកំ ពហលត្តេន, សង្ខាតាយំ វសុន្ធរាតិ. –

ឯវំ ពហលត្តេនេវ មហន្តាយ, វិត្ថារតោ បន កោដិសតសហស្សចក្កវាឡប្បមាណាយ. អនិច្ចតាតិ ហុត្វា អភាវតា. ខយធម្មតាតិ ខយំ គមនសភាវតា. វយធម្មតាតិ វយំ គមនសភាវតា. វិបរិណាមធម្មតាតិ បកតិវិជហនសភាវតា, ឥតិ សព្ពេហិបិ ឥមេហិ បទេហិ អនិច្ចលក្ខណមេវ វុត្តំ. យំ បន អនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំ. យំ ទុក្ខំ, តំ អនត្តាតិ តីណិបិ លក្ខណានិ អាគតានេវ ហោន្តិ. មត្តដ្ឋកស្សាតិ បរិត្តដ្ឋិតិកស្ស, តត្ថ ទ្វីហាការេហិ ឥមស្ស កាយស្ស បរិត្តដ្ឋិតិតា វេទិតព្ពា ឋិតិបរិត្តតាយ ច សរសបរិត្តតាយ ច. អយញ្ហិ អតីតេ ចិត្តក្ខណេ ជីវិត្ថ, ន ជីវតិ, ន ជីវិស្សតិ. អនាគតេ ចិត្តក្ខណេ ជីវិស្សតិ, ន ជីវតិ, ន ជីវិត្ថ. បច្ចុប្បន្នេ ចិត្តក្ខណេ ជីវតិ, ន ជីវិត្ថ, ន ជីវិស្សតីតិ វុច្ចតិ.

‘‘ជីវិតំ អត្តភាវោ ច, សុខទុក្ខា ច កេវលា;

ឯកចិត្តសមាយុត្តា, លហុ សោ វត្តតេ ខណោ’’តិ. –

ឥទំ ឯតស្សេវ បរិត្តដ្ឋិតិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឯវំ ឋិតិបរិត្តតាយ បរិត្តដ្ឋិតិតា វេទិតព្ពា.

អស្សាសបស្សាសូបនិពទ្ធាទិភាវេន បនស្ស សរសបរិត្តតា វេទិតព្ពា. សត្តានញ្ហិ អស្សាសូបនិពទ្ធំ ជីវិតំ, បស្សាសូបនិពទ្ធំ ជីវិតំ, អស្សាសបស្សាសូបនិពទ្ធំ ជីវិតំ, មហាភូតូបនិពទ្ធំ ជីវិតំ, កពឡីការាហារូបនិពទ្ធំ ជីវិតំ, វិញ្ញាណូបនិពទ្ធំ ជីវិតន្តិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតំ.

តណ្ហុបាទិន្នស្សាតិ តណ្ហាយ អាទិន្នគហិតបរាមដ្ឋស្ស អហន្តិ វា មមន្តិ វា អស្មីតិ វា. អថ ខ្វាស្ស នោតេវេត្ថ ហោតីតិ អថ ខោ អស្ស ភិក្ខុនោ ឯវំ តីណិ លក្ខណានិ អារោបេត្វា បស្សន្តស្ស ឯត្ថ អជ្ឈត្តិកាយ បថវីធាតុយា អហន្តិ វាតិអាទិ តិវិធោ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគ្គាហោ នោតេវ ហោតិ, ន ហោតិយេវាតិ អត្ថោ. យថា ច អាបោធាតុវសេន, ឯវំ តេជោធាតុវាយោធាតុវសេនបិ ពាហិរាយ បថវីធាតុយា អន្តរធានំ ហោតិ. ឥធ បន ឯកំយេវ អាគតំ. ឥតរានិបិ អត្ថតោ វេទិតព្ពានិ.

តញ្ចេ, អាវុសោតិ ឥធ តស្ស ធាតុកម្មដ្ឋានិកស្ស ភិក្ខុនោ សោតទ្វារេ បរិគ្គហំ បដ្ឋបេន្តោ ពលំ ទស្សេតិ. អក្កោសន្តីតិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសន្តិ. បរិភាសន្តីតិ តយា ឥទញ្ចិទញ្ច កតំ, ឯវញ្ច ឯវញ្ច តំ ករិស្សាមាតិ វាចាយ បរិភាសន្តិ. រោសេន្តីតិ ឃដ្ដេន្តិ. វិហេសេន្តីតិ ទុក្ខាបេន្តិ, សព្ពំ វាចាយ ឃដ្ដនមេវ វុត្តំ. សោ ឯវន្តិ សោ ធាតុកម្មដ្ឋានិកោ ឯវំ សម្បជានាតិ. ឧប្បន្នា ខោ មេ អយន្តិ សម្បតិវត្តមានុប្បន្នភាវេន ច សមុទាចារុប្បន្នភាវេន ច ឧប្បន្នា. សោតសម្ផស្សជាតិ ឧបនិស្សយវសេន សោតសម្ផស្សតោ ជាតា សោតទ្វារជវនវេទនា, ផស្សោ អនិច្ចោតិ សោតសម្ផស្សោ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចោតិ បស្សតិ. វេទនាទយោបិ សោតសម្ផស្សសម្បយុត្តាវ វេទិតព្ពា. ធាតារម្មណមេវាតិ ធាតុសង្ខាតមេវ អារម្មណំ. បក្ខន្ទតីតិ ឱតរតិ. បសីទតីតិ តស្មិំ អារម្មណេ បសីទតិ, ភុម្មវចនមេវ វា ឯតំ. ព្យញ្ជនសន្ធិវសេន ‘‘ធាតារម្មណមេវា’’តិ វុត្តំ, ធាតារម្មណេយេវាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. អធិមុច្ចតីតិ ធាតុវសេន ឯវន្តិ អធិមោក្ខំ លភតិ, ន រជ្ជតិ, ន ទុស្សតិ. អយញ្ហិ សោតទ្វារម្ហិ អារម្មណេ អាបាថគតេ មូលបរិញ្ញាអាគន្តុកតាវកាលិកវសេន បរិគ្គហំ ករោតិ, តស្ស វិត្ថារកថា សតិបដ្ឋានេ សតិសម្បជញ្ញបព្ពេ វុត្តា. សា បន តត្ថ ចក្ខុទ្វារវសេន វុត្តា, ឥធ សោតទ្វារវសេន វេទិតព្ពា.

ឯវំ កតបរិគ្គហស្ស ហិ ធាតុកម្មដ្ឋានិកស្ស ពលវវិបស្សកស្ស សចេបិ ចក្ខុទ្វារាទីសុ អារម្មណេ អាបាថគតេ អយោនិសោ អាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជតិ, វោដ្ឋព្ពនំ បត្វា ឯកំ ទ្វេ វារេ អាសេវនំ លភិត្វា ចិត្តំ ភវង្គមេវ ឱតរតិ, ន រាគាទិវសេន ឧប្បជ្ជតិ, អយំ កោដិប្បត្តោ តិក្ខវិបស្សកោ. អបរស្ស រាគាទិវសេន ឯកំ វារំ ជវនំ ជវតិ, ជវនបរិយោសានេ បន រាគាទិវសេន ឯវំ មេ ជវនំ ជវិតន្តិ អាវជ្ជតោ អារម្មណំ បរិគ្គហិតមេវ ហោតិ, បុន វារំ តថា ន ជវតិ. អបរស្ស ឯកវារំ ឯវំ អាវជ្ជតោ បុន ទុតិយវារំ រាគាទិវសេន ជវនំ ជវតិយេវ, ទុតិយវារាវសានេ បន ឯវំ មេ ជវនំ ជវិតន្តិ អាវជ្ជតោ អារម្មណំ បរិគ្គហិតមេវ ហោតិ, តតិយវារេ តថា ន ឧប្បជ្ជតិ. ឯត្ថ បន បឋមោ អតិតិក្ខោ, តតិយោ អតិមន្ទោ, ទុតិយស្ស បន វសេន ឥមស្មិំ សុត្តេ, លដុកិកោបមេ, ឥន្ទ្រិយភាវនេ ច អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ សោតទ្វារេ បរិគ្គហិតវសេន ធាតុកម្មដ្ឋានិកស្ស ពលំ ទស្សេត្វា ឥទានិ កាយទ្វារេ ទីបេន្តោ តញ្ចេ, អាវុសោតិអាទិមាហ. អនិដ្ឋារម្មណញ្ហិ បត្វា ទ្វីសុ វារេសុ កិលមតិ សោតទ្វារេ ច កាយទ្វារេ ច. តស្មា យថា នាម ខេត្តស្សាមី បុរិសោ កុទាលំ គហេត្វា ខេត្តំ អនុសញ្ចរន្តោ យត្ថ វា តត្ថ វា មត្តិកបិណ្ឌំ អទត្វា ទុព្ពលដ្ឋានេសុយេវ កុទាលេន ភូមិំ ភិន្ទិត្វា សតិណមត្តិកបិណ្ឌំ ទេតិ. ឯវមេវ មហាថេរោ អនាគតេ សិក្ខាកាមា បធានកម្មិកា កុលបុត្តា ឥមេសុ ទ្វារេសុ សំវរំ បដ្ឋបេត្វា ខិប្បមេវ ជាតិជរាមរណស្ស អន្តំ ករិស្សន្តីតិ ឥមេសុយេវ ទ្វីសុ ទ្វារេសុ គាឡ្ហំ កត្វា សំវរំ ទេសេន្តោ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

តត្ថ សមុទាចរន្តីតិ ឧបក្កមន្តិ. បាណិសម្ផស្សេនាតិ បាណិប្បហារេន, ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. តថាភូតោតិ តថាសភាវោ. យថាភូតស្មិន្តិ យថាសភាវេ. កមន្តីតិ បវត្តន្តិ. ឯវំ ពុទ្ធំ អនុស្សរតោតិអាទីសុ ឥតិបិ សោ ភគវាតិអាទិនា នយេន អនុស្សរន្តោបិ ពុទ្ធំ អនុស្សរតិ, វុត្តំ ខោ បនេតំ ភគវតាតិ អនុស្សរន្តោបិ អនុស្សរតិយេវ. ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោតិអាទិនា នយេន អនុស្សរន្តោបិ ធម្មំ អនុស្សរតិ, កកចូបមោវាទំ អនុស្សរន្តោបិ អនុស្សរតិយេវ. សុប្បដិបន្នោតិអាទិនា នយេន អនុស្សរន្តោបិ សង្ឃំ អនុស្សរតិ, កកចោកន្តនំ អធិវាសយមានស្ស ភិក្ខុនោ គុណំ អនុស្សរមានោបិ អនុស្សរតិយេវ.

ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា ន សណ្ឋាតីតិ ឥធ វិបស្សនុបេក្ខា អធិប្បេតា. ឧបេក្ខា កុសលនិស្សិតា សណ្ឋាតីតិ ឥធ ឆឡង្គុបេក្ខា, សា បនេសា កិញ្ចាបិ ខីណាសវស្ស ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ អារម្មណេសុ អរជ្ជនាទិវសេន បវត្តតិ, អយំ បន ភិក្ខុ វីរិយពលេន ភាវនាសិទ្ធិយា អត្តនោ វិបស្សនំ ខីណាសវស្ស ឆឡង្គុបេក្ខាឋានេ ឋបេតីតិ វិបស្សនាវ ឆឡង្គុបេក្ខា នាម ជាតា.

៣០៣. អាបោធាតុនិទ្ទេសេ អាបោគតន្តិ សព្ពអាបេសុ គតំ អល្លយូសភាវលក្ខណំ. បិត្តំ សេម្ហន្តិអាទីសុ បន យំ វត្តព្ពំ, តំ សព្ពំ សទ្ធិំ ភាវនានយេន វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តំ. បកុប្បតីតិ ឱឃវសេន វឌ្ឍតិ, សមុទ្ទតោ វា ឧទកំ ឧត្តរតិ, អយមស្ស បាកតិកោ បកោបោ, អាបោសំវដ្ដកាលេ បន កោដិសតសហស្សចក្កវាឡំ ឧទកបូរមេវ ហោតិ. ឱគច្ឆន្តីតិ ហេដ្ឋា គច្ឆន្តិ, ឧទ្ធនេ អារោបិតឧទកំ វិយ ខយំ វិនាសំ បាបុណន្តិ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៣០៤. តេជោធាតុនិទ្ទេសេ តេជោគតន្តិ សព្ពតេជេសុ គតំ ឧណ្ហត្តលក្ខណំ. តេជោ ឯវ វា តេជោភាវំ គតន្តិ តេជោគតំ. បុរិមេ អាបោគតេបិ បច្ឆិមេ វាយោគតេបិ ឯសេវ នយោ. យេន ចាតិ យេន តេជោគតេន. តស្មិំ កុប្បិតេ អយំ កាយោ សន្តប្បតិ, ឯកាហិកជរាទិភាវេន ឧសុមជាតោ ហោតិ. យេន ច ជីរីយតីតិ យេន អយំ កាយោ ជីរតិ, ឥន្ទ្រិយវេកល្លត្តំ ពលបរិក្ខយំ វលិបលិតាទិភាវញ្ច បាបុណាតិ. យេន ច បរិឌយ្ហតីតិ យេន កុប្បិតេន អយំ កាយោ ទយ្ហតិ, សោ ច បុគ្គលោ ទយ្ហាមិ ទយ្ហាមីតិ កន្ទន្តោ សតធោតសប្បិគោសីតចន្ទនាទិលេបញ្ច តាលវណ្ដវាតញ្ច បច្ចាសីសតិ. យេន ច អសិតបីតខាយិតសាយិតំ សម្មា បរិណាមំ គច្ឆតីតិ យេន តំ អសិតំ វា ឱទនាទិ, បីតំ វា បានកាទិ, ខាយិតំ វា បិដ្ឋខជ្ជកាទិ, សាយិតំ វា អម្ពបក្កមធុផាណិតាទិ សម្មា បរិបាកំ គច្ឆតិ, រសាទិភាវេន វិវេកំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បន យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ សទ្ធិំ ភាវនានយេន វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តំ.

ហរិតន្តន្តិ ហរិតមេវ. អល្លតិណាទិំ អាគម្ម និព្ពាយតីតិ អត្ថោ. បន្ថន្តន្តិ មហាមគ្គមេវ. សេលន្តន្តិ បព្ពតំ. ឧទកន្តន្តិ ឧទកំ. រមណីយំ វា ភូមិភាគន្តិ តិណគុម្ពាទិរហិតំ, វិវិត្តំ អព្ភោកាសំ ភូមិភាគំ. អនាហារាតិ និរាហារា និរុបាទានា, អយម្បិ បកតិយាវ តេជោវិការោ វុត្តោ, តេជោសំវដ្ដកាលេ បន កោដិសតសហស្សចក្កវាឡំ ឈាបេត្វា ឆារិកាមត្តម្បិ ន តិដ្ឋតិ. ន្ហារុទទ្ទុលេនាតិ ចម្មនិល្លេខនេន. អគ្គិំ គវេសន្តីតិ ឯវរូបំ សុខុមំ ឧបាទានំ គហេត្វា អគ្គិំ បរិយេសន្តិ, យំ អប្បមត្តកម្បិ ឧសុមំ លភិត្វា បជ្ជលតិ, សេសមិធាបិ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៣០៥. វាយោធាតុនិទ្ទេសេ ឧទ្ធង្គមា វាតាតិ ឧគ្គារហិក្ការាទិបវត្តកា ឧទ្ធំ អារោហនវាតា. អធោគមា វាតាតិ ឧច្ចារបស្សាវាទិនីហរណកា អធោ ឱរោហនវាតា. កុច្ឆិសយា វាតាតិ អន្តានំ ពហិវាតា. កោដ្ឋាសយា វាតាតិ អន្តានំ អន្តោវាតា. អង្គមង្គានុសារិនោតិ ធមនីជាលានុសារេន សកលសរីរេ អង្គមង្គានិ អនុសដា សមិញ្ជនបសារណាទិនិព្ពត្តកវាតា. អស្សាសោតិ អន្តោបវិសននាសិកវាតោ. បស្សាសោតិ ពហិនិក្ខមននាសិកវាតោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បន យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ សទ្ធិំ ភាវនានយេន វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តំ.

គាមម្បិ វហតីតិ សកលគាមម្បិ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ កុរុមានា អាទាយ គច្ឆតិ, និគមាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥធ វាយោសំវដ្ដកាលេ កោដិសតសហស្សចក្កវាឡវិទ្ធំសនវសេន វាយោធាតុវិការោ ទស្សិតោ. វិធូបនេនាតិ អគ្គិពីជនកេន. ឱស្សវនេតិ ឆទនគ្គេ, តេន ហិ ឧទកំ សវតិ, តស្មា តំ ‘‘ឱស្សវន’’ន្តិ វុច្ចតិ. សេសមិធាបិ បុរិមនយេនេវ យោជេតព្ពំ.

៣០៦. សេយ្យថាបិ, អាវុសោតិ ឥធ កិំ ទស្សេតិ? ហេដ្ឋា កថិតានំ មហាភូតានំ និស្សត្តភាវំ. កដ្ឋន្តិ ទព្ពសម្ភារំ. វល្លិន្តិ អាពន្ធនវល្លិំ. តិណន្តិ ឆទនតិណំ. មត្តិកន្តិ អនុលេបមត្តិកំ. អាកាសោ បរិវារិតោតិ ឯតានិ កដ្ឋាទីនិ អន្តោ ច ពហិ ច បរិវារេត្វា អាកាសោ ឋិតោតិ អត្ថោ. អគារំត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតីតិ អគារន្តិ បណ្ណត្តិមត្តំ ហោតិ. កដ្ឋាទីសុ បន វិសុំ វិសុំ រាសិកតេសុ កដ្ឋរាសិវល្លិរាសីត្វេវ វុច្ចតិ. ឯវមេវ ខោតិ ឯវមេវ អដ្ឋិអាទីនិ អន្តោ ច ពហិ ច បរិវារេត្វា ឋិតោ អាកាសោ, តានេវ អដ្ឋិអាទីនិ បដិច្ច រូបំត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ, សរីរន្តិ វោហារំ គច្ឆតិ. យថា កដ្ឋាទីនិ បដិច្ច គេហន្តិ សង្ខំ គតំ អគារំ ខត្តិយគេហំ ព្រាហ្មណគេហន្តិ វុច្ចតិ, ឯវមិទម្បិ ខត្តិយសរីរំ ព្រាហ្មណសរីរន្តិ វុច្ចតិ, ន ហេត្ថ កោចិ សត្តោ វា ជីវោ វា វិជ្ជតិ.

អជ្ឈត្តិកញ្ចេវ, អាវុសោ, ចក្ខូតិ ឥទំ កស្មា អារទ្ធំ? ហេដ្ឋា ឧបាទារូបំ ចត្តារោ ច អរូបិនោ ខន្ធា តីណិ ច អរិយសច្ចានិ ន កថិតានិ, ឥទានិ តានិ កថេតុំ អយំ ទេសនា អារទ្ធាតិ. តត្ថ ចក្ខុំ អបរិភិន្នន្តិ ចក្ខុបសាទេ និរុទ្ធេបិ ឧបហតេបិ បិត្តសេម្ហលោហិតេហិ បលិពុទ្ធេបិ ចក្ខុ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតិ, បរិភិន្នមេវ ហោតិ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស បន បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថំ អបរិភិន្នំ នាម. ពាហិរា ច រូបាតិ ពាហិរា ចតុសមុដ្ឋានិករូបា. តជ្ជោ សមន្នាហារោតិ តំ ចក្ខុញ្ច រូបេ ច បដិច្ច ភវង្គំ អាវដ្ដេត្វា ឧប្បជ្ជនមនសិការោ, ភវង្គាវដ្ដនសមត្ថំ ចក្ខុទ្វារេ កិរិយមនោធាតុចិត្តន្តិ អត្ថោ. តំ រូបានំ អនាបាថគតត្តាបិ អញ្ញាវិហិតស្សបិ ន ហោតិ, តជ្ជស្សាតិ តទនុរូបស្ស. វិញ្ញាណភាគស្សាតិ វិញ្ញាណកោដ្ឋាសស្ស.

យំ តថាភូតស្សាតិអាទីសុ ទ្វារវសេន ចត្តារិ សច្ចានិ ទស្សេតិ. តត្ថ តថាភូតស្សាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន សហភូតស្ស, ចក្ខុវិញ្ញាណសមង្គិនោតិ អត្ថោ. រូបន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ន រូបជនកត្តា ចក្ខុវិញ្ញាណក្ខណេ តិសមុដ្ឋានរូបំ, តទនន្តរចិត្តក្ខណេ ចតុសមុដ្ឋានម្បិ លព្ភតិ. សង្គហំ គច្ឆតីតិ គណនំ គច្ឆតិ. វេទនាទយោ ចក្ខុវិញ្ញាណសម្បយុត្តាវ. វិញ្ញាណម្បិ ចក្ខុវិញ្ញាណមេវ. ឯត្ថ ច សង្ខារាតិ ចេតនាវ វុត្តា. សង្គហោតិ ឯកតោ សង្គហោ. សន្និបាតោតិ សមាគមោ. សមវាយោតិ រាសិ. យោ បដិច្ចសមុប្បាទំ បស្សតីតិ យោ បច្ចយេ បស្សតិ. សោ ធម្មំ បស្សតីតិ សោ បដិច្ចសមុប្បន្នធម្មេ បស្សតិ, ឆន្ទោតិអាទិ សព្ពំ តណ្ហាវេវចនមេវ, តណ្ហា ហិ ឆន្ទករណវសេន ឆន្ទោ. អាលយករណវសេន អាលយោ. អនុនយករណវសេន អនុនយោ. អជ្ឈោគាហិត្វា គិលិត្វា គហនវសេន អជ្ឈោសានន្តិ វុច្ចតិ. ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានន្តិ និព្ពានស្សេវ វេវចនំ, ឥតិ តីណិ សច្ចានិ បាឡិយំ អាគតានេវ មគ្គសច្ចំ អាហរិត្វា គហេតព្ពំ, យា ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ ទិដ្ឋិ សង្កប្បោ វាចា កម្មន្តោ អាជីវោ វាយាមោ សតិ សមាធិ ភាវនាបដិវេធោ, អយំ មគ្គោតិ. ពហុកតំ ហោតីតិ ឯត្តាវតាបិ ពហុំ ភគវតោ សាសនំ កតំ ហោតិ, អជ្ឈត្តិកញ្ចេវ, អាវុសោ, សោតន្តិអាទិវារេសុបិ ឯសេវ នយោ.

មនោទ្វារេ បន អជ្ឈត្តិកោ មនោ នាម ភវង្គចិត្តំ. តំ និរុទ្ធម្បិ អាវជ្ជនចិត្តស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ អសមត្ថំ មន្ទថាមគតមេវ បវត្តមានម្បិ បរិភិន្នំ នាម ហោតិ. អាវជ្ជនស្ស បន បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថំ អបរិភិន្នំ នាម. ពាហិរា ច ធម្មាតិ ធម្មារម្មណំ. នេវ តាវ តជ្ជស្សាតិ ឥទំ ភវង្គសមយេនេវ កថិតំ. ទុតិយវារោ បគុណជ្ឈានបច្ចវេក្ខណេន វា, បគុណកម្មដ្ឋានមនសិការេន វា, បគុណពុទ្ធវចនសជ្ឈាយករណាទិនា វា, អញ្ញវិហិតកំ សន្ធាយ វុត្តោ. ឥមស្មិំ វារេ រូបន្តិ ចតុសមុដ្ឋានម្បិ លព្ភតិ. មនោវិញ្ញាណញ្ហិ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ, វេទនាទយោ មនោវិញ្ញាណសម្បយុត្តា, វិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណមេវ. សង្ខារា បនេត្ថ ផស្សចេតនាវសេនេវ គហិតា. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥតិ មហាថេរោ ហេដ្ឋា ឯកទេសមេវ សម្មសន្តោ អាគន្ត្វា ឥមស្មិំ ឋានេ ឋត្វា ហេដ្ឋា បរិហីនទេសនំ សព្ពំ តំតំទ្វារវសេន ភាជេត្វា ទស្សេន្តោ យថានុសន្ធិនាវ សុត្តន្តំ និដ្ឋបេសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មហាហត្ថិបទោបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.